Týrızm Ońtústikke tý tigedi

Úkimette bul jospardy júzege asyrý maqsatynda jobalar da jasaldy. Taıaý Shyǵys elderinen keletin týrıster úshin óte tartymdy bolǵandyqtan, Ońtústik Qazaqstan oblysynda jazǵy týrızmdi damytý kerektigi de kún tártibine shyǵarylǵan edi. Bes jyl buryn kóterilgen máseleni eske salyp otyrýymyzdyń sebebi de joq emes.

Túrkistanǵa túrkııalyq týrıster aǵylady

Bıyldan bastap 45 eldiń azamat­ta­ry Qazaqstanǵa vızasyz kele ala­tyn boldy. Olardyń qatarynda Eko­no­mı­kalyq yntymaqtastyq jáne da­mý uıy­m­ynyń, Eýropalyq odaqtyń mú­she­leri, sonymen qatar, Birikken Arab Ámir­likteri, Malaızııa, Sıngapýr sııa­q­ty elder bar. Sondaı-aq, jazda óte­tin halyqaralyq mamandandyrylǵan EKSPO-2017 kórme­si­ne kelýshi sheteldik qo­naqtardyń arasynda Túrkistandaǵy tarıhı nysandarmen tanysyp, Shar­da­­­ra­ǵa shomylǵysy, Saryaǵash shı­pa­jaı­larynda em alyp, taý bókteri ta­bı­ǵatyn tamashalap, Shymkentte de­ma­l­­ǵysy keletinderdiń az bolmaıtyny anyq. Sol qonaqtardyń suranysyn qa­na­ǵattandyrýǵa daıyndyǵymyz qandaı?

Týrızm álemdik ekonomıkanyń ajyra­mas bóligine aınaldy. Dúnıejúzilik tý­rıstik uıymnyń málimetine súıensek, qa­zirgi álemdik týrızm ónerkásibinen túsken tabys munaı eksporty men munaı ónim­deri jáne avtokólik tabysynan keı­ingi 3-orynda tur eken. Osy salany damytý arqyly jańa jumys orynda­ryn kóptep ashyp, ulttyq tabysyn mo­laıtyp otyrǵan elder kóp. Alaıda, paı­dasy kól-kósir týrızm ónerkásibi eli­mizde, onyń ishinde ońtústikte qar­qyn­dy damyp otyr dep aıta almaımyz. Desek te, sońǵy jyldary týrızm sa­lasyn damytýǵa degen talpynys kúsheıip keledi. Tabıǵı ádemiligimen, bi­regeı tarıhı jáne arheologııalyq mu­ra­symen, týrızmi qarqyndy damyp ke­le jatqan ınfraqurylymymen tanymal Túrkııanyń tynys-tirshiligin jaq­­sy biletin Ońtústik Qazaqstan ob­ly­synyń ákimi Janseıit Túımebaev tyń bastamalar kóterip, tıimdi jobalardy qolǵa alýda. Baıqaǵanymyz, talaı oń bastamalardyń júzege asýyna túrtki bo­la bastaǵan Túımebaevtyń negizgi bir «kó­ziri» týrızm bolǵaly tur. Ońtústikte «Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý» klasterin damytý isi aıryqsha nazarǵa alynyp, Túrkistan qalasy, Otyrar men Saryaǵash aýdandary, Aqsý-Jabaǵyly jáne Qarataý qoryqtary men «Saıram-О́gem» memlekettik ulttyq tabıǵı parki týrıstik nysandary engizilgen. Aımaqtyń tanymaldyǵyn arttyrý maqsatynda «Ontustik» týrızm brendi ázirlendi. О́ńirde 3 jáne 5 kúndik týrıstik marshrýt jasaldy. «Recommended by EXPO» belgisi be­rilip, «Shymtýr», «Sael týr» jáne «Mıras trevel» týrıstik uıymdarymen me­morandýmǵa qol qoıyldy.

Jalpy, Ońtústik Qazaqstan ob­ly­sy­­nyń týrıstik áleýeti jo­ǵa­ry. О́ńi­ri­miz­de saıahatshylardy qyzyq­ty­ra­tyn ny­sandar kóp. Mysaly, IýNESKO-nyń mádenı mu­ralar tizimine engizilgen Qo­ja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Saýran qa­la­shyǵy, Otyrar aý­danyndaǵy Aryst­an bab kesenesi men kó­ne Otyrar qa­lashyǵy, Báıdibek aý­da­nyndaǵy Báı­di­bek ata, Domalaq ana ke­se­ne­leri men Aqmeshit úńgiri, Tóle bı jáne Túl­ki­bas aýdandarynyń qaıtalanbas ásem ta­­bıǵaty, Aqsý-Jabaǵyly, Qarataý qo­ryq­­tary, Saıram-О́gem memlekettik ult­tyq tabıǵı parki.

Ońtústik Qazaqstan oblystyq ká­sip­k­er­lik, ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq da­mý jáne týrızm basqarmasynyń má­li­metine júginsek, búgingi tańda ob­lys kó­leminde 1278 tarıhı jáne má­denı es­­kertkish saıahatshylar úshin qyz­met ete­di. Túrkistan, Otyrar, Saıram ba­ǵy­­tynda minajat etý – mádenı-ta­ny­m­dyq týrızmi, Aqsý-Jabaǵyly, Qa­rataý mem­­lekettik tabıǵı qoryqtary men Saı­ram-О́gem memlekettik tabıǵı ult­­tyq par­ki aýmaǵynda ekologııalyq tý­r­ızm jáne Sa­­ry­aǵash, Mankent shı­pa­­jaılarynda em­­deý-saýyqtyrý tý­rızmi da­­mý ústinde. О́ńir­de týrısterge ar­nal­ǵan 36 demalys aı­maǵy, 100-ge tarta qo­naqúı, 6 demalys úıi jumys isteıdi. Oblys aýmaǵynda 837 arheologııalyq eskertkish bar. Onyń 155-i qurylys jáne sáýlet nysany bolsa, beseýi tarıhı, jeteýi monýmentaldy qolónerge jatady. Jyl saıyn kıeli oryndarǵa zııa­rat etýshiler sany artyp keledi, biraq olarǵa qyzmet kórsetý sapasy áli de tıisti deńgeıde emes. Sondaı-aq, mamandar eski qalashyqtar ornyn qospaǵanda, el aýzynda áýlıe, kıeli sanalatyn 300-ge jýyq tarıhı-mádenı oryn ishki týrızmdi damytýda tolyq paıdalanylmaı otyr­ǵa­nyn, Otyrar aýdanynda 100-ge tarta, Túrkistan qalasynyń tóńireginde 40-tan asa eski qala oryndarynyń kóbi úıin­di kúıinde jatqanyn aıtýda. Osy ol­qy­lyq­ty eskergen jergilikti bılik tarıhı qalalardyń ornyn rettep, qalpyna kel­­tirý jumysyn iske asyrmaq nıette. 

Bıyl Túrkistan qalasy Túrki áleminiń má­­denı astanasy bolyp bekitilgeni má­lim. Osy oraıda qalada alys-jaqyn el­der­­d­en kelgen qonaqtarǵa barynsha qo­­l­aı­ly jaǵdaı jasaý baǵytynda kóp­te­gen ju­mys atqarylýda. Oblys ákimi Jan­seıit Túımebaev Túrkistandy tý­rıs­tik qa­laǵa, týrızm ortalyǵyna aınaldy­rý kún tártibindegi negizgi máseleniń biri eke­­nin, jylyna 1 mıllıonnan astam týrıst keletin aımaqqa aldaǵy jyldary 1 mı­llıonǵa jýyq túrkııalyq týrıstiń ke­lý­ge daıyn ekenin aıtqan bolatyn. So­ǵan saı servıstik qyzmetterdiń sapasyn da joǵary talapqa saı etýdi, qala­nyń týrıstik áleýetin arttyrý boıynsha naqty qadamdyq is shara josparyn be­kitýdi tıisti mekemelerge tapsyrdy.

Qasqasý – Shymbulaqqa, Saryaǵash Býrabaıǵa básekeles bola ala ma?

Ońtústikte týrızmniń tútinin túzý ushy­ratyn oń bastamanyń biri hám bire­geıi – Ile Alataýynyń kórkem ete­gindegi shatqalda teńiz deńgeıinen 2260 metr bıiktikte ornalasqan «Shym­bu­laq» taý-shańǵy shıpajaıyna Qas­qa­sý ekologııalyq aımaǵyndaǵy taý-shań­ǵy kýrortynyń qurylysy bas­ty bá­se­ke­les bolady dep kú­tilýde. Jyl boıy tý­rıstik qyzmet kór­setetin halyq­ara­­lyq deńgeıdegi taý-shań­ǵy kýrorty aýmaǵynda qonaq úı, meı­ramhana, ar­qan joly, basseın jáne taǵy basqa da ny­sandar salý isi josparla­nyp otyr. Jo­ba tolyq iske asyrylǵan jaǵ­daı­da al­ǵashqy jyldary 120 myńǵa jýyq qo­­naq qabyldaı alatyn Qasqasý shańǵy trassa­synyń bıiktigi 1880-3155 metr, uzyn­dyǵy 33,4 shaqyrym bolmaq. Qazir munda elektr energııasy baǵanalary ornatylyp, avtomobıl jolyn daıyndaý jumysy, káriz tazalaý ǵımarattarynyń orny ázirlenip qoıypty. Jalpy, Tóle bı aýdanynda týrıster demalatyn 12 tabıǵı oryn bar. Sondaı-aq, 8 zııarat etý, 1 saýyqtyrý, 4 joǵary servıstik qy­z­­met kórsetetin, 44 kópshilikke ar­nal­­­ǵan demalys orny taǵy bar. Al «Taý samaly» demalys aımaǵynda 200 oryn­dy qonaq úı qurylysy men 800 metr­lik shańǵy joly salynbaqshy eken. Bul jobanyń jalpy quny 700 mln teń­ge. Qarajat jeke kásipkerdiń ese­bi­nen jumsalmaq. Sondaı-aq, aýdanda saýmalmen emdeý ortalyqtary salynýda. Bıyl Tóle bı aýdanynda 160 oryndy saýmalmen emdeıtin 3 birdeı oryn iske qosylmaqshy. Jeke kásipker Ráshkúl Ospanálıeva basqaratyn kompanııa «Taý samaly» demalys aımaǵynan etnoaýyldar qurylysyn júrgizýde. Munda 7 kıiz úı men ulttyq qolóner buıymdary or­na­lasatyn úıdiń qurylysy keleshekte paı­dalanýǵa berilmek. Bul jobalar oı­da­ǵydaı iske assa, Tóle bı aýdanynda tý­rıstik servıstik qyzmet jaqsaryp, de­malýshylar sany arta túspek.

Al Saryaǵash elimizdegi kýrort­tar­dyń brendine aınalyp, em alý men dem alý­dyń, tynyǵýdyń barlyq talaptary­na saı ortalyq retinde damyp keledi. Bú­ginde bul demalys aımaǵy búkil TMD elderine belgili. Aldaǵy ýaqytta Sary­aǵashta dem alý jáne em alý sapa­syn halyqaralyq deńgeıge jetkizý maq­satynda jańa joba ázirlengen. Iаǵ­nı, 600 gektar aýmaqqa 1500 oryndy ja­ńa kýrorttyq qalashyq sa­ly­nady. Bú­gingi tań­da 22 emhana-shıpajaı jumys is­teıt­in Kókterek aýyly densaýlyǵyn túzet­kisi jáne demalǵysy keletinder úshin kýrortty meken bolmaq. Týrızm sa­lasynyń mamandary bul joba­nyń ký­­rortqa kelýshiler sanynyń alty ese ósýine múmkindik beretinin aıtyp otyr, ıaǵnı joba iske asyrylǵan jaǵ­daı­da bas­tap­qyda jylyna 284 400-ge jýyq demal­ý­shy qabyldaý josparlanýda. Sondaı-aq, Saryaǵashta kazıno­lar salynyp, elimizdiń Shýche, Qap­shaǵaı qalalaryndaǵy sekildi oıyn bız­nesi damymaq. Jalpy, bul jobalardy júzege asyrý qyrýar qarjyny qajet etetini málim. Sondyqtan Qasqasý – Shym­bu­laqqa, Saryaǵash Shýche men Qap­sha­ǵaı­ǵa básekeles bolar-bolmasyn ýaqyt kór­setedi.

Taǵy bir eýropalyq úlgidegi qalashyq Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynda salynbaq. Al Shardara sý qoımasy janynan jaǵajaı týrızmin damytý qolǵa alynatyn bolady. Shardarada jaǵajaı boıynda qonaq úıler, jaǵajaı sporttyq alańdary, meıramhana, saıabaq syndy nysandardy salý josparlanyp otyr. Jaǵajaı týrızmin damytýǵa 255,3 gektar jer telimi anyqtalyp, ony eldi meken sanatyna aýystyrý ju­my­s­t­a­ry júrgizilýde. Sondaı-aq, Shar­dara áýejaıyn qalpyna keltirý jos­parlanǵan. Alaıda, Shardarada áýe qa­tynasy bolatynyna kúmánmen qa­ra­ý­­shylar kóp. Memleketten qarjy bó­li­nip, qosylǵan kúnniń ózinde shyǵynnan kó­­zin ashpaıtyn joba bolatynyn aıtý­shy­lar da az emes. Mamandardyń pi­ki­rin­­she, áýejaıdyń ınf­raqurylymyn sa­­lýǵa mıllıardtaǵan qarjy qajet, ushaq­­­tar­dyń qyzmetine belgili kó­lem­de mem­­leket dotasııa berýi kerek. Áýe­jaı­dy kútip, talapqa saı etip ustaý, qaý­ipsiz­­digin qamtamasyz etý úshin qanshama qyz­­metter qajet bolady. Kúnine 5-6 ushaq ke­lip qonýy tıis. Son­dyqtan, bul ózin-ózi aq­­tamaıtyn, tıimsiz joba dep sa­naıtyn­dar bar­shylyq. Qalaı bolǵanda da, Shar­da­rada jaǵajaı týrızmin damytý maq­sa­tyndaǵy joba iske asyrylǵan jaǵ­daı­da alǵashqyda jylyna 135 myńǵa jýyq de­malý­shy keledi dep josparlaný­da.

Oblystyq kásipkerlik, ındýs­trı­ıalyq-ınnovasııalyq damý jáne tý­rızm basqarmasynyń málimetine jú­gin­sek, Ońtústikke jylyna 1 mıllıon 300 myńnan astam týrıst keledi eken. Olar­d­yń basym kópshiligi О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan, Reseı, Túrkııa, AQSh, QHR, Germanııa jáne Italııa azamattary. Bul memleketter qataryn bıyl EKSPO qonaqtary ulǵaıta túsedi degen boljam bar. Sheteldikterden bó­lek ózi­mizdiń Qazaqstannyń barlyq aı­ma­ǵy­nan shı­pa­jaı­larǵa, tarıhı oryn­darǵa ke­lý­sh­i­ler kóp. Demek, týrızm Ońtústik úshin tap­tyr­mas tabys kózi bolǵaly tur.

Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»