Búginde qorshaǵan ortany qorǵaý qadamdary adamzattyń tabıǵatpen úılesimdi ómir súrýi turǵysynan qarala bastady. Osy oraıda, kongress aıasynda ótken kórmede ekologııalyq turǵydan qaýipsiz otandyq ónimder tanystyryldy.
Máselen, astanalyq «Bıopaket» kásiporny shyǵaratyn ekopaketter kartop jáne júgeri krahmaly men qant quraǵynan jasalady. Bul paketterdiń polıetılennen ereksheligi – paıdalanyp bolǵannan keıin úsh aı men bir jyl aralyǵynda shirip ketetindiginde. Iаǵnı, qorshaǵan ortaǵa qaýipsiz. Kompanııa ókili Ýálıhan Jumanovtyń aıtýynsha, qazirgi kezde alǵashqy bıopaketter elordalyq saýda dúkenderine túse bastady. Kásiporyn keleshekte osy ispetti tez ydyraıtyn bıoydys jasaýdy josparlap otyr. Al «Nur Qaınar» ınnovasııalyq klasteri» JShS tabıǵı shıkizatty qaıta óńdeý tehnologııasy arqyly qylqan konsentraty óndirisin jolǵa qoıǵan. Bul adamǵa kúsh-qýat berip, ımmýndyq júıesin nyǵaıtatyn jáne kóptegen aýrýlarǵa shıpa bolatyn konsentrat sanalady. Sondaı-aq, qalany qar men muzdan tazartyp qana qoımaı, ony sý kúıine aınaldyryp, arnaıy qoımada tehnıkalyq sý retinde saqtaıtyn joba da elimizdiń qar kóp túsetin óńirlerin qyzyqtyrýy tıis.
Basqosýda kórnekti aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri, «Baıtaq bolashaq» halyqaralyq alıansynyń qurmetti prezıdenti Oljas Súleımenov biz ómir súrip otyrǵan hımııa men ýran zamanynda eń ózekti taqyryptyń biri ekologııa ekenin, tabıǵatty qorǵaý bolashaqty, ómirdi qorǵaý bolyp tabylatynyn, búginde qazaqstandyqtar muny keńinen túsine bastaǵanyn atap ótti.
– Bul taqyryp nege bizdiń janymyzǵa jaqyn? Qaı elde atom synaǵy qyryq jyl toqtamaı júrgizildi? Qaı elde osynshama temir, munaı, kómir jer qoınaýynan alyndy? Qazir jerimizde 24 mıllıard tonna óndiristik, 100 mıllıon tonna turmystyq qaldyq bar. Bul qaldyqtar jerdi, sýdy jáne aýany ýlap jatyr. Sonyń barlyǵy densaýlyqqa keri áser etedi. Qazaqstan halqynyń kóbeıýine de tejeý salyp otyrǵan osy qubylys. Máselen, kórshimiz О́zbekstanmen salystyra qaraıyq. HH ǵasyr eki baýyrlas ult úshin qalaı ótti? 1926 jyly júrgizilgen sanaq boıynsha qazaqtyń sany 6 mıllıon 200 myń adamdy qurady. Sondaı-aq, barlyq qujattarda qazaqtar iri túrki halyqtarynyń biri retinde jazylyp júrdi. Al sol jyldary ózbektiń sany 4 mıllıon edi. Arada 90 jyl ótkende olar 31 mıllıonǵa jetti. Iаǵnı, qazaq halqynan úsh ese alǵa ozyp ketti. Bul otyzynshy jyldary óte saýatsyz ári qylmyspen júrgizilgen ujymdastyrý naýqanynyń nátıjesi ǵana emes, bul bizdiń ekologııalyq problemalarymyzdyń da nátıjesi. Bizdiń jastarymyzdyń bir bóligi balaly bola almaı júr. Bul – naǵyz apattyq ahýal, – dedi Oljas Súleımenov.
Ol osy rette eldi óndiristik jáne turmystyq qaldyqtardan tazalap, ekologııalyq máseleni Úkimet músheleriniń moınyna ǵana artyp qoımaı, qoǵam bolyp sheshýge jumylýdyń ýaqyty áldeqashan jetkenin atap ótti.
Qoǵamdyq birlestiktiń jetekshisi Azamathan Ámirtaıdyń aıtýynsha, qazirgi kezde ekologııalyq sana qalyptastyrý maqsatynda atalǵan alıanstyń qoldaýymen «Taza el» atty qoǵamdyq gazet shyǵa bastady. Sonymen qatar, baıtaq bolashaqtyqtar bıylǵy kóktemde qazaqstandyq ár azamattyń jas óskin egip, 18 mıllıon otandasymyzdyń 18 mıllıon tal egýge qatysýyn uıymdastyrýdy qolǵa alyp otyr.
– Qorshaǵan orta – adamzattyń altyn besigi. Bizdiń maqsatymyz – ekolog ǵalymdarmen birige otyryp, ózekti problemalardyń sheshý joldaryn tabý. О́ıtkeni, elimizde óndiris kólemi asa ulǵaımasa da ekologııa máselesi ózekti kúıinde qalýda. Túrli sebeptermen sýda da, jerde de janýarlar dúnıesiniń qyrylýy beleń alýda. Adam aýrýy arta túsýde. Bul ekologtardy ǵana emes, qarapaıym azamattardy da oılandyrady. Álemde eń alǵash ıadrolyq polıgondy japqan, Aral teńizi tartylýynyń zardabyn tartqan, kıikteı kıeli ańnyń azaıyp ketýine jaýapker halyq retinde biz osy qozǵalysty bastadyq, − dedi Azamathan Ámirtaev.
Tabıǵat pen adamnyń úılesimin damytý, jasyl ekonomıka men ornyqty ekoorta qurý máselelerine toqtalǵan kongress barysynda Ońtústik Koreıadan kelgen Nobel syılyǵynyń laýreaty Rae Kvon Chýng Qazaqstanǵa Birikken Arab Ámirlikteriniń úlgisinde tolyǵymen balamaly qýat kózderiniń esebinen ómir súretin qala qurý jóninde usynys bildirdi. AQSh-tyń Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory Rafıs Abazov ekologııalyq saıasatty tıimdi júrgizýde tórtinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń mańyzdy oryn alatynyn jetkizdi. Amerıkalyq professor zamanaýı tehnologııanyń sońǵy úlgileri arqyly qorshaǵan ortany qorǵaý múmkindikterin saralady. Máselen, áleýmettik ınnovasııa tujyrymdamasy arqyly qoǵamdy ortaq maqsatqa jumyldyrý, jastardyń ekologııalyq saıasatqa qatysýyn túrli platformalar negizinde nyǵaıtý jónindegi oılarymen bólisti. Al Parlament Májilisiniń depýtattary Irına Ýnjakova, Aıgúl Soloveva, Marat Bopazov ekologııalyq talaptardy qatań saqtaýdaǵy zańnamanyń rólin kúsheıtý sharalary týraly áńgimelese, Amangeldi Aıtaly, Toqtar Áýbákirov, Mels Eleýsizov jáne taǵy basqa kóptegen elimizge belgili tulǵalar ózderiniń oı-usynystarymen bólisti.
Endi atalǵan kongress jyl saıyn ótip turmaq. Alǵashqy kongress qararynda Qazaqstanda 2018 jyldy ekologııaǵa arnaý týraly usynys jasaldy. Bıyl kórshi Reseıde atalyp ótip jatqan ekologııa jyly kelesi jyly elimizde jalǵassa, odan ári kórshi elderde qoldaý tapsa, aımaqtyń ekologııalyq ahýalynda júıeli ilgerileýshilik bolar edi, deıdi qatysýshylar. Sondaı-aq, Úkimetke balabaqshadan joǵary oqý oryndaryna deıingi bilim berý júıesinde ekologııalyq mádenıetti oqytý jóninde de usynys joldanatyn bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»