«Shúı qazaǵynyń» tili nemese atajurtqa aıtar naz

– Arqalyq Rysbekuly, Qos­aǵash­ty mekendeıtin qandas ba­ý­yrlarymyz týraly syrttaı kóp estıtinbiz. Mundaǵy aǵa­ı­yn­dar ózara qazaq tilinde ǵana sóı­lesedi eken. Ras pa?

– Ár halyqtyń eń basty belgisi – onyń ana tili, ulttyq mádenıeti. О́zi­niń ana tili, ulttyq mádenıeti joq halyq ult bolyp ómir súre al­maıdy. Sondyqtan, kez kelgen ha­lyq salt-dástúrin, ana tilin erekshe qor­ǵaıdy.

Sol qorǵaýshylardyń qataryna biz­diń Shúı qazaǵynyń erligi ba­ǵaly. Ata-babamyz basynan qan­sha qa­siretti ótkizse de, dini men tilin jat­qa balamady. Bizderge altyn­nyń synyǵyndaı jetkizip, amanat qylyp tabystady. Shúı qazaǵy – álem boıynsha tarydaı shashylyp jatqan qazaqtardyń arasynda ta­za ana tilinde sóıleý jaǵynan bá­ri­nen joǵary turǵan birden-bir

ju­rt. Qansha qıly zamandy basynan ót­ker­g­en bizder ana tilimizdi saqtap qa­lýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsap jatyrmyz.

– Shúı dep otyrǵanyńyz jer­diń ataýy ma?

– Osy Shúıdi HIH ǵasyrdyń sońǵy jyldarynan beri meken­de­ge­li tilimizdiń taǵdyryn oılaǵan Shá­kirtqajy babamyz bastaǵan, ber­tin kele tilimizge sara jol a­shyp bergen Soıýz Shákeruly, Mu­rat О́tepuly syndy aǵalarymyz qosh­taǵan nebir tulǵalardyń esi­mi elimizdiń esinde máńgilik qal­dy. Al osy kúnde qazaq tiliniń tir­shi­ligi úshin Áýelhan Jazıtuly bas­ta­ǵan biraz azamattar men qazaq ti­li pániniń ustazdary kúresip júr. Qa­zirgi damyǵan zamannyń talaby­na kó­nip, muǵalimderimiz mektep oqý­shy­laryna oqýlyq jazýǵa májbúr bo­lyp otyr. Reseıdiń Taýly Altaı óńi­rindegi Shúı qazaǵy qandaı taǵ­dyr­dyń tálkegine tússe de, tilinen eshqashan aıyrylmaǵan, munan keı­in de aıyrylmaq emes.

– Oqýlyqty mundaǵy bel­sen­di azamattardyń ózderi jazady dedińiz be?

– Qosaǵash aýdanynda 10 myń ǵana qazaq tu­ra­dy, al respýblıka boıynsha 12 myń­nan asady. Tóleńgittermen óza­ra bereke-birlikte, baýyrlasyp ómir súrip jatyrmyz. Al oqýlyq jaı­y-

na kelsek, mektepterimizde qa­zaq tili sabaǵy pán retinde óti­ledi. Arnaıy qazaq mektebi joq bol­ǵan­men, sonyń ózinde tilimizdiń taǵ­dyryna beı-jaı qaraı almaımyz. Osy oraıda atajurtymyz Qazaq­stanǵa, Elbasyna sheksiz rıza­shy­ly­ǵymyzdy jetkizgimiz keledi. Biz­ge, shalǵaıdaǵy, shet eldegi qan­dastaryna degen kózqarasy erek­she ekenine kózimiz jetti. Oqý­shylarymyzǵa oqýlyqtaryn te­gin ji­berdi aldyq. Biraq sol oqý­lyq­tar shańǵa batyp, qoıma túbinde qor boldy. Kúnine bir emes, birer ret ashyp kórip, «Qashan betterin ba­lalarymyz astarlar eken» dep ar­mandap otyrǵan jaıymyz bar. Onyń sebebi, jergilikti bıliktiń za­ńy boıynsha bul oqýlyqtar sarap­ta­madan ótpeıinshe, qoldanysqa tyı­ym salyndy. Sonyń saldary­nan shynyn aıtqanda, til óte túıt­kil­di másele bolyp otyr. 

Sondyqtan, atajurtymyz Qa­zaq­­­stannyń oqýlyqtaryn ba­l­a­­­­la­rymyz oqýǵa Reseı zańy boı­­­yn­­sha ruqsat etilmese de, ózi­miz oqý­lyq jazyp kádemizge ja­­ratý­dan basqa amal tappaı otyr­­myz. Al Shúıdegi qalǵan qa­­zaqtar osy adamdarǵa qoldaý kór­setip, ti­li­miz­diń janashyry bola bil­gennen bas­qa shara qalmaı barady.

Oqýlyqtardy qurap jazyp alsaq ta, onyń jaryqqa shyǵýy qalaı bolady degen kúdik taǵy bar.

– Ol úshin ne isteý kerek?

– Oqýlyq quraýdyń jumysy qan­shalyqty mańyzdy ekeni barshaǵa málim, Reseıden qazaq tilin biletin ǵalymdardy taýyp, saraptamadan ótkizý isi qıyndyq tý­ǵyzýda jáne memlekettiń qol­daý­ynsyz muny júzege asyrý múm­kin emes. Osy oraıda ata­ju­r-

­tymyz Qazaqstannyń Bilim já­ne ǵylym mınıstrligi Reseıdiń Bi­lim mınıstrligine osy tilimizdiń má­selesi jaıly ún qatsa, bizdiń ar­manymyz oryndalar ma edi dep, keý­demizde jylǵanyń kózindeı jyl­tyr úmit alǵa jeteleıdi... Múm­kin, sol daıyn Qazaqstannyń oqý­lyqtaryn oqýshylarymyzdyń emin-erkin paıdalanýyna jol ashyp berer.

Bul tek Reseıdiń Altaı Re­s­pýb­­lıkasynda turatyn 12 myń qa­zaq­tyń máselesi emes, búkil Re­seı Fe­de­rasııasynda tirshilik etip jat­qan mıllıonǵa jýyq qazaq qan­das­ta­rymyzdyń máselesi...

– Bul týraly taǵy qandaı mekeme, uıymdarǵa ótinishterińizdi jetkizdińizder?

– Mekteptegi oqýlyq týraly Re­seıde turatyn qazaq mádenı orta­lyq­t­aryna, uıymdaryna, dıas­po­ra­laryna shyqtyq. Onymyzdan ná­tı­je bolmady. Qazaqstanǵa irgeles bol­sa da, olardyń da jaǵdaılary biz­ben deńgeıles bolyp shyqty.

Osy qazaq tili oqýlyǵy týra­ly Qazaqstannyń Reseıdegi el­shi­ligine de habar berip, úndeý jaz­dyq. Dúnıejúzi qazaqtary qaý­ym­dastyǵynyń arqasynda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózine jetkizýge talpyndyq. Altaı Respýblıkasyna Qazaqstannan ar­naıy ókil at basyn tiregende, Altaı qazaqtarynyń atynan óti­ni­shimizdi jetkizgen edik. Bul óti­ni­shimiz de ókinishke qaraı jaýapsyz qaldy.

Qosaǵash aýdanynda 10 myń ǵa­­na qazaq tu­ra­dy, al respýblı­ka boıyn­­sha 12 myń­nan asady. Tóleńgittermen óz­a­­ra bereke-birlikte, baýyrlasyp ómir sú­­­rip jatyrmyz. Al oqýlyq jaı­yna kelsek, mek­tep­­terimizde qa­zaq tili sabaǵy pán retinde óti­­ledi.

Reseı memleketi, Altaı Res­pýb­lı­k­a­synyń bilim mını­str­ligi biz­ge tý­ǵan tilderińdi oqy­maı­syńdar dep qysym jasap otyrǵan joq. Reseı­diń za­ń­ynda, «Eger mek­tepterde oqy­ty­la­tyn pán­­der­diń oqýlyqtary joq bol­s­a, sol pán jabylýǵa ushyraıdy», dep ja­zyl­ǵan. Osy zań ǵoı bizge ke­der­gi kel­tirip otyr­ǵan. Sol úshin telefon ar­qyly siz­dermen osy oıymdy bir­ge bólisýdi jón sanadym.

– Reseıde qazaq tilinde oqý­lyq­tar shyǵaryla ma?

– Osy oıymnyń sońǵy túıini: mek­tepterimizde qazaq tilinen oqý­lyqtar bolmasa, Reseıdiń zańy boı­ynsha qazaq tili sabaqtaryn kúz­de, jańa oqý jylynda fakýlta­tıv etip tastaýy múmkin. Eger de solaı bo­latyn bolsa, «Shúıdiń qazaǵy» de­g­en atymyz óshpeı me? Tilimizdi qor­ǵaı almasaq, ata-babamyzdyń arýaǵy razy bolmas. Bul máseleni tildiń qadirin túsine bilgen adam ǵana tereń uǵyna alady.

Sol sebepten, álemdegi alty myń­ǵa jýyq tilderdiń ishindegi qol­daný jaǵynan jetpisinshi, al til baılyǵy men kórkemdigi, ora­lymdyǵy jaǵynan alǵashqy on­dyqtar qatarynda turǵan ana ti­li­mizdi saqtap qalýǵa Shúı qazaǵy ja­nyn salýda. Osy pikirimdi tarı­hı Otanymnan basqa kimge joldaımyn?! Múmkin til taǵdyry úshin kóp­tep kúresip júrgen qandas aǵa­la­rymyzdyń qolushy tıer dep, ti­limniń tirshiligin kózime jas alyp otyra osylaı jetkizýge máj­búr­min.

– О́zińiz nemen aınalysyp júr­siz?

– Altaı Respýblıkasynda jal­ǵyz qazaq tilinde taraıtyn «Shúıdiń nury» gazetiniń re­dak­t­o­­rymyn, http://altai-kazahy.ru saıtynyń ákimshisimin.

P.S. Murynyn shúıirip ana tilin mensinbeı júrgen keıbir otan­das­ta­rymyzǵa oı túıgizerlik reseılik qandas baýyrymyzdyń janaıqaıy sheteldik qandastarymyzdyń kókeıindegi bárine birdeı ortaq kúı, ortaq naz dep qabyldadyq... Qaı elderde qazaq tili pán retinde ótiledi?

Olarda qazaq tilindegi oqýlyqtardyń máselesi qalaı sheshilgen? Jalpy, sheteldik qandastardyń rýhanı muń-muqtajyna bizdiń elimizde qanshalyqty kóńil bólinip otyr?

Ekinshiden, olarǵa Qazaqstan tarapynan qandaı qoldaý, kómekter kórsetilýde? Taýly Altaıdy mekendegen myna azamattyń áńgimesine qulaq túrsek, bul turǵyda áli de bizde sheshimin taýyp úlgermegen máseleler barshylyq sııaqty. Bul is eki eldiń bilim mınıstrlikteri arasyndaǵy birlesken mámilege kelip tireleri sózsiz. Sózimizdiń túıini: Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qosaǵashtyq qandas qalamgerdiń ótinishine qulaq asyp, Altaıdyń arǵy betindegi aǵaıyndardyń úmitin aıaqsyz qaldyrmaýǵa, otandyq oqýlyqtardyń kedergisiz oqytylýyna, bolmasa qazaq tili páni boıynsha arnaıy oqýlyqtarmen tolyq jabdyqtalýyna yqpal ete alsa eken degen tilek bar.

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»