Abaı «Bilimdiden aıaman sózdiń maıyn» nemese «Jalyn men ottan jaralǵan, Sózdi uǵatyn qaısyń bar» degende sózdiń keremet bir syrlaryn, magııalyq áserin meńzegendeı. Teginde, álem, tabıǵat, jaratylys – qubylyp qulpyrǵan boıaýlar men myńdaǵan dybystardan, ıaǵnı garmonııalyq úılesimdilikterden turady. Ulttyq sanada, atap aıtqanda, ıntellektýaldyq-fılosofııalyq, psıhologııalyq, etnografııalyq, kórkemdik, áleýmettik qundylyqtar júıesinde sózdiń magııalyq qasıetteri de qosarlana ómir súredi.
Qazaq tiliniń paleontologııalyq semantıkasyn, til tórkinin, ejelgi kenishterin, arhaıkalyq elementterin sóz etkende ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń: «Dúnıede eshbir til óz-ózinen shyqpaıdy. Dúnıede eshbir tildi bir sheshen kisi oılap shyǵarǵan joq ta, shyǵara almaıdy da. Til degen nárse qalyń eldiń kúndegi turmys qazanynda qaınap, pisip dúnıege keledi. Sonan soń ǵana sheshender, «til kósemderi», bul tildi bezep, jolǵa, jónge salyp, júıesin aıyryp ósiredi» deıtin qaǵıdatynda til tórkinin tamasha paıymdaǵan. Mysaly, sózdik qorymyzda «búrgeni taǵalaý» deıtin tirkes bar. Bul qaı zamanda shyqty desek, munyń 25 ǵasyrlyq tarıhy bar. Saq dáýiri sheberiniń qolynan shyqqan, bar-joǵy tarynyń qaýyzyndaı, ıneniń kózindeı, altynnan quıylǵan ámbe altyn ilgegi bar zer osyǵan naqty aıǵaq. «Sheberlerde sheberdiń shubarlap keste salǵan bizindeı, qalyń orman ishinde qaıyńnyń qaınap bitken bezindeı, altyn júzik qasynyń jaýhardan jaryp salǵan kózindeı» degen teńeýler sol bir dáýirdiń kýási emes pe?! Sonymen qatar, 32 ǵasyr burynǵy boıalǵan ári qorǵasyn quıylǵan 140 shaqty asyqty aıtaıyq. Bular Abaı eli Shyńǵystaý baýraıynan L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń arheology Ulan Úmitqalıev jetekshilik etken ekspedısııanyń oljasy edi.
Sóz magııasyna júginý, kórkemdik áserliligin týyndatý, myń qyrly qupııasynyń syryna tereńdeý, «el aýzyndaǵy tildi» negiz etý – ejelden bergi asyl dástúrimiz. Mysaly: bıe qulyndaǵanda:
Shym-shym shymyraı,
Shubar ottyń quıryǵy-aı!
Janýardyń júırigi-aı!
Nemese bıe saýǵanda ısinip ketpeý úshin:
Qur-ý, qur-ý, kók bıem,
Aq sútińdi tók bıem – deıdi eken burynǵylar.
Máshhúr Júsiptiń «Bizdiń qazaq tiliniń ishinde perishtelerdiń bir sóılegen sózi júr: «Ketkeniń kelsin, kemtigiń tolsyn» – degeninde úlken mán bar. Halyqtyq uǵym-túsinikterdiń, senim-nanymdardyń, yrymdar men ǵuryptardyń birtutas júıesinde bata sózderdiń de magııalyq qýaty, elektromagnıttik áseri eresen. Olar ómirge, ónerge, eńbekke degen jigerińdi, ińkárligińdi ottaı mazdatady.
1. Baq-yrysqa keneleıik,
Qumyrsqadaı kóbeıeıik.
2. Bosaǵalaryńa jamandyq jetpesin,
Tórlerińnen jaqsylyq ketpesin.
3. Bata, bata baýdaı bol,
Basy bıik taýdaı bol!
Kókala shapan kóldeı bol,
Kóship júrgen eldeı bol!
4. Asa bir soqqan jeldeı bol,
Alystaǵy sary beldeı bol!
Arqanyń aq tósindegi
Aq aınaly kóldeı bol,
Tolyqsyp jatqan eldeı bol!
Taza kóńilmen, peıilmen túısinip, jan-tánimen qabyldap, naqyshyn kelistire, súısinispen aıtsa, kórkemdik álemindegi dýa-duǵadaı ólsheýsiz, baı sıqyrly qyrlary, halyqtyń danyshpandyq kózqarasy, rýhy, mádenıeti, ult tiliniń áýezdiligi, fonetıkalyq garmonııasy, ózine ǵana tán kórkemdik-fılosofııalyq ıntýısııasy jarqyrap tanylar edi.
Sóıleý mádenıetinde, tildi qoldanýda bir ǵana tapqyr oı men ushqyr sózde ǵalamat ulaǵat bar. Muny tórt myńdaı fılosofııalyq aforızmder men támsilder qaldyrǵan Ý.Cherchıll jáne Rasýl Ǵamzatov myqtap paıdalanǵan.
Sokrat: «Sóıleý – adamnyń óz aqyl-oı óresin qoldaný óneri» dese, Nurjan Naýshabaıuly «Sheshendikten paıda joq, tilden oıý oımaǵan, sózdi ornyna qoımaǵan» dep durys kórsetken. Qazirgi zaman zııalylarynyń sózinde magııa men fılosofııa jetkilikti deýge bolmaıdy, «ushqyr jurtshylyq» qabyldamaıdy. О́ıtkeni, is-áreketinde, bolmysynda tulǵalyq qasıet joq, sózinde berekeli taǵylym, ósıet joq.
Sóz magııasyn uly bılershe bilimpazdyqpen, ónerpazdyqpen, kıe-qasıetimen qoldanyp, Máńgilik Eldiń ıntelllektýaldyq mártebesin asqaqtataıyq.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri