Ardyń joly – taza jol

Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz «Adam­nyń áýel bastan toqymashy nemese hatshy bo­lyp týmaıty­ny sııaqty, qaıyrymdylyq pen jaman qylyq ta adamǵa áýel bastan ja­r­a­­tylysynan darymaıdy» dep, tárbıeniń adam ómirindegi zor ma­ńy­zyn meńzegen eken. Sóz basyn tár­bıeden bastaýymyz tegin emes. Jaqynda ǵana Qostanaı qala­­syn­da­ǵy Altynsarın memo­rıal­­dyq mýzeıiniń qyz­met­ker­leri uıym­das­tyrǵan «Janyń da, tá­niń de taza bolsyn!» atty dóń­gelek ústel otyrysyna qatys­tym. Uly peda­gog­tiń «Taza bulaq» áńgimesiniń jeli­simen órbi­gen pikir almasýda men de óz oıym­dy bildirdim. Ybyraı aıt­­qan tazalyqtyń astarynda ar-uj­dan­nyń kirshiksizdigi, adam­nyń rýhanı áleminiń sulýlyǵy jatqanyn sóz ettim. Qandaı laýa­zym ıesi bolsa da rý­hanı baı bo­lyp, adamdyqty tý etip us­ta­sa, bú­gingi qoǵam úshin jegi qurt­taı qaýip­ke aınalǵan sybaı­las jem­qor­­lyq ta asqynbas edi. Bar­sha­­myz balany rýhanı baı etip tár­bıe­­le­ý-

diń mańyzdylyǵy jóninde bile­miz jáne jegi keseldiń bilim berý salasynan aýlaq bolýyn tileımiz.

Uly aǵartýshy Ybyraı nebári 22 ja­synda «Shákirtterimniń adam­ger­shili­gi­ne yqpal jasaý úshin, keleshekte olar­dyń paraqor bolyp ket­peýi úshin bar kú­shimdi salyp áre­ket etýdemin» dep j­a­­zyp­ty. «Adam­gershilik» pen «para­qor» só­z­deriniń maǵynalyq jaǵy­na­n bir-bi­rine ja­naspaıtyny sekildi bola­shaq aǵar­týshy jas ta bolsa, paraqor adamnan eshqandaı jaq­­syl­yq kútýge bolmaıtynyn eskert­ken. Ybyraı babamyzdyń jemqor­lar­dy jek kórip, qoǵam úshin qaýip­ti qu­by­lysqa qarsy turǵanyn onyń hat­taryndaǵy joldar da aı­ǵaq­ta­ıdy. Ol «Bas-aıaǵy 10 jyl ishinde mıllıoner baı bolǵan, oǵan deıin eshnársesi bolmaǵan, osy eldiń kúshti jemqorlary­nyń biri olardyń istep júrgenderin meniń jaratpaıtyndyǵymdy bilip qaldy. Sondyqtan ol meni bul ara­dan qýyp jiberýdiń ama­lyn istep júr», dep jazady. Osy­laısha isimen de, «Kó­ńi­liń­di, boıyńdy osy bulaqtaı taza usta, kó­ńiliń sol ráýishti syrtqa ashyq kóri­nip tursyn» degen sózimen de uly aǵartýshy adamgershiliktiń bas­taýynda ar tazalyǵy, adamnyń rýha­nı dúnıesiniń kirshiksizdigi tur­ǵanyn kórsetip ketti.

Y.Altynsarın ónegesinen, onyń tárbıe jónindegi taǵyly­myn aıtýymyz tegin emes. Tárbıe qaı za­manda da, qaı qoǵamda da ózek­­­ti­li­gin joıǵan joq. Adam­­ger­shi­lik bol­masa, sońy qylmys­pen aıaq­­t­a­­la­tyn jaman ádetter ult­tyń da ta­my­ryn sýaltady. Qo­ǵam­dy jem­­qor­­lyq pen ımansyz­dyq ja­ı­­la­ǵan kez­de qaı saladan da báse­ke­ge q­a­­­bi­leti nasharlaıtyn ult­ty ja­han­daný jalmap qoımaı ma degen qaýip kóńildi kúpti etedi. Pe­dagog-ǵa­lym­dardyń elimizde bilim berý sala­syn­­da jaqsy jetis­tikterge qol jet­kizý­ge den qoıy­lady da, jastarǵa rý­ha­nı-adamger­shilik tárbıe berýge jet­ki­­likti kóńil bólinbeıdi, deýi de qa­zir­gi oqý-tárbıe isiniń álsiz tusyn kór­­se­tip tur. Áıtse de bul tár­bıe­shi­ler­diń, jalpy jurt­shy­lyqtyń ja­naı­qaıyna aınalmaı turǵany ókinish­ti-aq. Zaman talaptarymen ún­de­se áre­ket jasaý­ǵa qulyqsyz sekildimiz.

Iá, adamgershiliktiń mańyzdy quram­das­tarynyń biri – ar taza­lyǵy. Osy oraıda Shákárimniń «Aq joldan aınymaı, Ar saq­ta» de­gen ósıet sózi oıǵa oralady. Kún tár­­ti­­bin­degi kókeıkesti máse­le sybaılas jem­­qorlyqpen kúres­ti Memlekettik qyz­met jáne sy­baı­lastyqqa qarsy is-qı­myl agenttigine, quqyq qorǵaý organ­da­ryna telip qoıǵandaımyz. Áıt­pese, kún saıyn derlik buqara­lyq aqparat qural­da­rynda aı­tylyp ta, jazylyp ta jatqan jem­qor­lyq kóri­nisterine kóz juma qaramas edik, tipti boıymyz úırenip bara jat­qan­daı?.. Adamı kapıtal sapa­syn jaq­sart­ý-

­ǵa jaýapty bilim sala­sy qyz­met­kerleri osy taqy­ryp­qa arnaıy kóńil bólip, júı­e­li

ju­mys is­tegenderi jón-aq. Búginde «Máń­­gi­lik El» qundylyqtary negi­zin­de oqy­­tý men tárbıeleýdiń bir­­tu­tas­ty­ǵyn qam­tamasyz etý qa­jet­­ti­ligi kún tártibinde tur­­ǵa­ny bel­gili. Qazaqstandyq pat­rıo­­tızm­ge tárbıeleý tujy­rym­dama­s­yn ázir­lep, ultjandylyqty damy­týǵa ba­sa kóńil bólý kóz­delýde. Bireý­diń ala jibin atta­maý, jasaǵan jaq­syly­ǵyń­dy min­det­sinbeý, kór­set­ken kó­me­giń­niń qaı­tarymyn qala­maý, jeke paı­­dany qýyp, óz múddesin bári­­nen joǵary qoımaý sekildi qa­­ra­­paıym uǵymdardy balaǵa ot­­ba­syn­da uǵyndyryp, keıin bul tur­­ǵy­daǵy tálim-tárbıeni bala­baq­sha, mektep, ózge de oqý oryn­darynda úzbeı jalǵastyrar bol­saq, qo­ǵam­dy jegi­deı jegen indettiń beti qaı­tary haq. Hakim Abaıdyń sózimen aı­tar bolsaq, paıda oıla­maı, ardy oı­laı­tyndar qatary qa­lyń­dar edi. Kór­nekti pedagog V.A.Sý­ho­m­lın­skıı «Jaman­dyq­tyń úlkeni – paıdakúnemdik. Paıda qýǵan adam shynshyl da, prın­sıpshil de, erjúrek te, óz paryzyna adal da bola almaı­dy» degen eken. Shy­nyn­da da, paıda qýǵan, jeke ba­sy­nyń qamyn kúıt­tep, tek qal­ta­syn qalyńdatýdy kóz­­degen adam­nan eshqan­daı jaqsylyq kú­tý­ge bol­masy anyq. Olaı bolsa, Elbasy N.Nazar­bae­v­tyń «Qazaqstannyń úshinshi jań­ǵy­rýy:jahandyq bá­se­kege qabilettilik» at­ty Jol­daýyn­daǵy bes basymdyqtyń bi­ri – adamı kapıtal sapasyn jaqsartý ba­ǵytynda óskeleń urpaqqa rýhanı-adam­ger­shi­lik tárbıe berýdiń yqpaldy da utymdy jol­daryn oılastyryp, júıeli júrgizýge mektep, ata-ana ǵana emes, qoǵam, el bolyp jumylaıyq degim keledi.

Pıalash SÚIINKINA, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri QOSTANAI