«Til umytylsa, dástúr de kómeski tartady»

– Qanat Hakimuly, aldymen «Ege­men­niń» oqyrmandaryna Chelıabi ob­ly­syndaǵy qandastarymyzdyń sany, ornalasýy týraly aıtsańyz.

– Chelıabi Reseıdegi óndiristi jáne aýyl sharýashylyǵy da, ishki-syrtqy na­ryǵy da damyǵan, iri oblystarynyń biri bolyp sanalady. Qazaqtar negizinen oblystyń Qostanaımen  shekarasyna jaqyn Naǵaıbaq, Troısk, Bredy, Qyzyl, Chesmınskıı, Verhnıı Ýralsk aý­dandaryna ornalasqan. Sonymen qatar Qartalyda, Varnada, basqa aýdandarynda da shashyrap ketken qandastarymyz bar. 2015 jylǵy sanaq boıynsha Chelıabi oblysynda 34 myńdaı qazaq bar dep esepteımiz.

– Tarıhqa kóz júgirtsek, qazaqtar Chelıabi jerinen aǵatyn Jaıyq boıyn burynnan jaılap keledi.

– Onyńyz ras. Halqymyzdyń «Qyz Jibek» eposynyń oqıǵasy osy Jaıyq ózeniniń boıynda, qazirgi Magnıtogor qalasy, Naǵaıbaq, Verhnıı Ýralsk aýdandary ornalasqan óńirde ótkenin osy jyrdy jattap ósken qazaqtyń bári biledi. «Áýelde túsken jerim Jaǵalbaıly, jyl­qy­syn kóptiginen baǵa almaıdy» dep Jibek­tiń aıtqanyndaı, Jaıyq boıyn qa­zaqtar qazir de jaılap otyr. Sonymen qa­tar, qandastarymyz Qazaqstannyń Re­seı­men irgeles oblystarynan zamannyń ók­pek jeli soqqan jyldary da Chelıabi je­rine aýyp barǵany belgili. О́tken ǵa­syr­dyń 30-shy jyldary Magnıtkanyń qu­rylysyna da kóp qazaq barǵan. Ol kezde KSRO-daǵy  ult saıasatynyń durystyǵyn kórsetý maqsatynda Chelıabi oblysyndaǵy qazaqtar shoǵyrlanyp ornalasqan aýdanda, Magnıtogor qalasynyń mańynda qazaq tilinde bilim beretin mektepter bolǵan, tipti «Magnıtogor jumysshysy» de­gen atpen qazaq tilinde gazet te shyǵyp tur­ǵan. Mundaı jaǵdaı sol kezde tatar, bash­qurt sekildi az ulttardyń barlyǵy úshin jasalypty.

– Ult saıasaty demekshi, qan­das­ta­ry­myzdyń búgingi jaǵdaıy týraly ne aıtar edińiz?

– Árıne, qazaqtar turmysyn Reseı Fe­de­rasııasynyń tutas halqynan bóle jaryp qaraýǵa bolmaıdy. Seloda turǵandary aýyl sharýashylyǵymen aınalysady, mal ustaıdy, egin egedi. Qalalyqtar ón­di­ris­te, bızneste júr, joǵary oqý ornyn­da oqyp jatqan qazaq jastary da az emes. Ár­kim óziniń hal-qaderinshe ómir súrip ja­tyr. Bızneste, bilimde, aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda, basshylyq qyz­met­terde júr­gen, oblysqa tanymal qa­zaq­tar da bar. Qaıyrbek Seıilov aǵamyz Naǵaıbaq aý­danyn kóp jyldar boıy abyroıly basqaryp, zeınetkerlikke shyqty. Adaı Kenjebaevty chelıabilikter ekonomı­ka, tehnıka salasyndaǵy iri ǵalym, Oń­tús­­tik Ýral óńirindegi kásipkerlikti al­ǵash bastaǵandardyń biri retinde de biledi. Ol soń­ǵy jyldary Chelıabi ha­lyq­tarynyń assam­bleıasy keńesin bas­qar­dy. Tehnıka ǵy­­lym­darynyń doktory, profess­or Sá­ken Sherıazevtiń, aýyl sha­rýa­shy­ly­ǵyn­da­ǵy kásipker Aıdarhan Qar­saq­baevtyń esimi de chelıabilikterge jaqsy tanys.

Qandastardyń búgingi jaǵdaıyn qaı turǵydan surap otyrǵanyńyzdy da tú­si­nemin. Qandastarymyz arasynda til, dás­túr-salttyń saqtalý máselelerin me­ń-

­ze­dińiz ǵoı. Árıne, bul turǵydan aıtar ózek­ti áńgime barshylyq. Chelıabi nemese Oń­tústik Ýral jerindegi qazaqtardyń soń­ǵy úsh urpaǵyn alaıyq. 60-shy jyl­dar­ǵa deıin bolǵan qazaq mektebinde oqyp úlgergen atasy qazaqshany taza bi­ledi, biraq olar tabıǵattyń zańymen qar­taıyp, qatary seldirep barady. Al onyń balalarynyń arasynda qazaq tilin shamalap sóıleıtinder bar, biraq az dep bilem.Nemereler qazaq tilin bilmeıdi, eptep túsinedi. Sol nemerelerden taraǵan urpaq qa­zaq tilin umytatyny anyq. Son­­da murnyna ana tiliniń ıisi de barmaı­tyn urpaq ózin qazaqpyn dep qalaı aıta alady?

– Áńgime sonda ǵoı! Endi solaı bolmas úshin Chelıabi oblysy qazaqtarynyń ara­synda qandaı da bir áreket bar ma?

– Eki qoldy bos qoıyp, qarap otyr-

ǵ­a­nymyz joq. «Azamat» ulttyq-mádenı bir­lestigi men kórshi Qostanaı obly­sy Tilderdi damytý basqarmasy ara­syn­da tyǵyz qarym-qatynas or­na­tyl­ǵan edi. Basqarma basshysy Jan­bolat Úmbetov «Azamat» tara­py­nan usy­nyl­ǵan usynystardyń bar­ly­ǵyn ult­jan­dylyqpen qoldady. Biz sol ju­my­s­ty jalǵastyryp kelemiz. 2009 jyl­­dan bas-

tap osy basqarmanyń bó­lim basshysy Baqytgúl Súleımenova bas­ta­ǵan mamandar Chelıabige kelip, qazaq ti­li­n oqytýǵa, úıretýge tilek bildirgen bel­sen­diler úshin se­mı­nar ótkizedi, olarǵa til úıretýge ruq­sat – sertıfıkat beredi. Qostanaı­da­ǵy Til úıretý ortalyǵynyń mamandary qa­zaq tilin úırenýdiń shetel qazaqtaryna ar­nalǵan arnaıy baǵdarlamasyn jasaǵan, re­seılik qazaqtar sol baǵdarlamany paı­dalanady. Qazir sabaqtar álginde aıt­qan qazaqtar birshama shoǵyrlanǵan aý­dandarda, Magnıtogor, Chelıabi qala­la­rynda ótkiziledi. Oblystyq bilim mını­str­ligimen kelisip, qazaq tilin fa­kýl­tatıvtik sabaq retinde júrgizetin 5 mu­ǵalimimiz aılyq jalaqy alyp otyr.

– Til úıretýdiń nátıjesi qalaı?

– Nátıje bolmaı qalmaıdy dep oılaı­myn. Osy jumys bastalǵaly Verhnıı Ýralsk jáne Agapov aýdandarynda «Úz­dik oqytýshy» atty baıqaý ótkizildi. Se­mınarlar tek Chelıabi oblysynda ǵana emes, Qostanaıda, shekaradaǵy Qarabalyq aý­danynda da ótkizilip júr. Sabaqqa balalar, tipti eresekter men ózge ult balalary da qatysady. Árıne, tildi taza meń­gerip ketpese de, sabaq jas balanyń esin­de qalady, ana tiline, ultyna degen qy­zyǵýshylyǵy, patrıottyq sezimi oıana­dy, sanasynda tildiń, dildiń irgetasy, qa­lanady dep senemin. Balalar arasynda «Abaı oqýlaryn» ótkizdik.Stýdentterdiń ba­syn qosyp, konserttik baǵdarlamamen aý­dandarǵa shyǵyp turdyq.

Biz chelıabilik qazaqtar problemasyna shama kelgenshe jergilikti basshylyqtyń na­zaryn aýdartýǵa tyrysamyz. О́tken jyly Chelıabide «Qazaq tili: problemalar, perspektıvalar, damýy» atty dóńgelek ústel májilisin ótkizdik. Oǵan aýdandardan kelgen qazaq tili muǵalimderimen bir­ge Chelıabi oblystyq ákimdiginen, Che­lıabi oblysy halqy assambleıasynan kisi­l­er qatysty. Qazaq tilin úıretetin mu­ǵa­limderdi naǵyz til, ult janashyry dep atar edim. Olar oqýshylarǵa tildi janyn sa­lyp úıretedi.

– Qandastarymyzdyń ana tildi, dás­túrdi umytpaýy úshin júrgiziletin ju­mystarda qandaı qıyndyqtar bar?

– Oblys úlken, qandastarymyz oǵan sha­shyraı ornalasqan, olardyń basyn qo­sý, ulttyq-mádenı sharalardy jıi ót­kizý ońaı emes. Barlyǵy da qarjyǵa kelip tireledi. Kúndelikti sharýanyń, kúnkóristiń sońyndaǵy jurtty mazalaı bere almaısyń. Bizdiń Qazaqstan tarapyna rızashylyqtan basqa aıtarymyz joq. Kóp nárse syrttaǵy qazaqtardyń ózine baı­lanysty bolyp otyr. Tildi de, dildi de balaǵa otbasyndaǵy tárbıe qalyp­ta­s­tyrady dep bilemin. Qazir Chelıabi óńi­r­indegi qazaqtar bas qosqanda tek ere­sekter, aǵa býyn ókilderi ǵana jına­lady, jastardy kórmeısiń. Toılaryn da úl­ken­der bólek, jastar úshin bólek ót­kiz­edi, bul urpaq arasyndaǵy baıla­nys úzilip qal­ǵandaı áser beredi. Chelıabide qazaq jas­taryna arnalǵan «qazaq-patı» apta saı­yn ótedi. Bul endi aty ózgergen jastar dısk­otekasy ǵoı. Onda eshqandaı ulttyq sharanyń ıisi shyqpaıdy. Chelıabilik qazaqtar arasynda ulttyq dástúrimiz múldem joq desek, shyndyqqa sáıkes kelmes edi. Olar da quda túsedi, qyz uzatý, ke­lin túsirý toıyn jasaıdy, Naýryz me­re­k­esin shama kelgenshe ótkizedi. Alaıda til umytyla bastaǵan soń, dástúrdiń de kó­meski tarta beretinin taǵy jasyra almaı­myz.

Aldaǵy ýaqytta Chelıabi qalasyndaǵy oqý oryndarynda oqyp jatqan qazaq stýdentterdiń basyn taǵy qospaqshymyz, sol úshin eptep jumys ta júrip jatyr. Mun­daǵy oqý oryndarynda Qazaqstannan ke­lip bilim alyp júrgen jastar bar, solar men jergilikti jastardyń aralasýy úshin sharalar ótkizsek degen maqsatymyz bar. Bul chelıabilik jastardyń tilge degen qyzyǵýshylyǵyn oıatar degen úmittemiz. En­digi jumys tek jastarmen júrgizilse dep armandaımyn.

Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI