Kúnderimniń kýási

28.02.2013

Rım Papasy Benedıkt HHVI búgin Rım ýaqyty boıynsha keshki saǵat 20-da taqtan tústi. Vatıkandaǵy bılik ba­syndaǵylardyń bári de qyzmetten ket­ti. Saǵat 20-da Vatıkandy kúzetken shveısarııalyqtar ishten shyǵyp, qaq­pa jabylyp, qorǵaýdy polıseıler qabyldady. Papa saǵ. 19:00-de Va­tı­kanda kardınaldarmen qoshtasyp, alań­ǵa shyǵyp, appaq kıimimen ap­paq tikushaqqa otyryp, Rımniń tú­bin­degi 30 shaqyrym jerdegi jazdyq re­zı­densııaǵa kelip qondy. Onda bar bol­ǵa­ny 2,5 myń kisi turady eken. Bári jı­nalyp Papany kútti. Papa balkonǵa shyǵyp, olarǵa qurmet kórsetti.

Papa osynda úsh aıdaı turady eken. Vatıkandaǵy monastyrdaǵy úıin jón­dep bolǵannan keıin qalǵan ómirin mo­nastyrda ótkizedi. Qoshtasqan só­zin­de Papa:

– Men endi pontıfık (áýlıe) emes­pin, pılıgrımmin, – dedi.

Vatıkan ony qurmetti Papa dep otyr.

Endi Papanyń orny bos. Jańa Papa naýryz aıynda saılanady. Benedıkt HHVI saılaýǵa qatyspaıdy. Vatıkan­nyń tarıhynda tuńǵysh ret Papa bolyp qara násildi saılanýy da múmkin degen joramal bar.

03.03.2013

Búgin Ilıa Jaqanov taǵy da te­le­­fon soqty. Shyrynbek oǵan án-kúı­lerimniń notalar jınaǵyn berip, al­ǵy­sóz jazyp berýdi ótingen eken. Oǵan da biraz ýaqyt bolyp ketti.

Sol kezde-aq, ala salysymen Ilıa ma­ǵan telefon soqqan edi. Meniń jeti tomdyq jınaǵymdy oqyp, ábden rıza bolyp júretin. «Ǵajap, ǵajap! Ne degen keremet. Tarıh ta, memleket te, ult ta, el týraly tolǵanys ta tunyp tur» dep, maǵan áldeneshe telefon soǵyp, rızashylyǵyn bildirgen bolatyn.

− Men ánder jınaǵyna jaı ǵana alǵysóz jazbaımyn, lırıkalyq tolǵaý jazamyn, asyqtyrma, – dedi.

Ilıa Jaqanov ekeýmiz 1954 jyly Qarataýda onynshy klasty birge bi­tir­dik. О́sken óńir de, óner ortasy da bir, ortaq. Aýylymyz aralas.

Ilıa – búginde halqymyzdyń ataq­ty kompozıtory, kórnekti jazýshysy. Ol – keshegi Aqan, Birjandardyń sar­qy­ty, sol ulylardyń sońy. Búginde be­­r­ekesi ketken, án azǵandaı bolǵan za­man­da Ilıalardy qaıta-qaıta tyń­da­ǵyń kele beredi. Ilıanyń ánderindeı án endi týmaıdy. Ánniń búginde baǵasy da, mazmuny da, tabıǵaty da ózgerdi. Esh­qandaı quny joq, sóziniń maǵynasy joq ánder kóbeıip ketti. Zaman solaı shy­ǵar, qaıdan bileıin.

Ilıa erteń Atyraýǵa júrmek. Son­da jatyp, asyqpaı ıin qandyryp men jaıyndaǵy essege kirispek. Sátin sal­syn!

Ilıa ekeýmiz telefonmen sóılesip turyp, balalyq shaqty, jas kezimizdi, ir­­geles aýyldarymyzdyń burynǵy kes­kin-kelbeti týraly da kóp áńgime aıttyq. Ilıanyń aýyly meniń aýylym Aqtóbeden seksen shaqyrymdaı jer – Sarysý aýdany, ortalyǵy Baı­qa­dam, ar jaǵy Sozaqqa jalǵasady.

Bizdiń aýyl bıdaı, júgeri egedi. Kúz­de tamalar túıemen kelip qap-qap jú­geri, qap-qap bıdaı alyp ketetin. Sa­rysýdan ońtústikke qaraı shyqqan kirekeshter bizdiń aýylǵa qonyp ótýshi edi.

Talaı ónerpazdar da kelip jatatyn. Ataqty kúıshi Súgirdiń birneshe ret bizdiń aýylǵa kelgenin buryn da jaz­ǵanmyn. Alasa boıly, yqsham, dembelshe kelgen aq qalpaqty kisiniń tu­la boıynyń sonshalyqty tunyp tur­ǵan óner ekenin sol kezde bala bol­sam da sezinip, qaıran qalýshy edim. Shir­kin, Súgirdiń qurmetine bólenip, sol kisiniń iltıpatyna ıe bolǵan Áı­t­­penbet ákemniń óneri qalyń elge t­a­nylmaı, ómiri qoı artynda ótti. Sa­rysýdan bizdiń aýylǵa kóship kelgen (sebebin bilmeımin) Shámshilda aq­saqaldyń da kúı tartýy bólek edi. Sy­paıy kisi bolatyn. Tamamyn deýshi edi. Ilıa ol kisini óte jaqsy bilgen eken, jekjattyǵy da bar eken. Bizdiń aýyl­ǵa sińisip ketti. Ol kisini eshkim ta­masyń dep bólmeıtin. О́te bir sypaıy kisi edi. Ilıanyń aıtýynsha Shámshilda – arǵyn atanyń urpaǵy, onyń ishinde Alsaı – Qaraqus, ataqty kúıshi Boranquldyń naǵashysy ári ustazy. Boranquldyń inisi Mádiǵul bizdiń Saparbek degen aǵamyzdyń qyzy Ultaıdy alyp, bizdiń aýylda bir jyl tur­dy. Qazaqtyń qaljyńdasatyn ádeti emes pe, aǵalarymyz kúshik kúıeýsiń dep qajaı bergen soń, Mádiǵul Úsh­aral­­ǵa kóship ketti. Sol kezde Boranqul biz­­diń aýylǵa, inisiniń úıine jıi kelip tu­rý­shy edi.

Ataqty aqyn Qalybektiń bala­sy Zııabek te aıtýly kúıshi edi. Ol da bizdiń elge kúıeý edi. Keıin Sa­ry­aǵash­qa qaraı kóship ketti dep estigen­biz. Talaı suraý saldym, biraq deregi shyq­pady.

Súgir, Áıtpenbet, Shámshilda, Bo­ranqul, Zııabek qatar otyryp, kezek-kezek kúı tartqanda aıadaı aýyl óner­diń ordasyna aınalǵandaı bolýshy edi. Báriniń dombyralary da bir-bi­rinen aýmaıtyn, qalaqtaı, qoldan shabylǵan qara dombyra bolatyn. Shir­kin, Áıtpenbet te, Shámshilda da ǵa­jap kúı­shiler edi. Átteń, solardyń óneri da­laǵa ketti. Obal boldy. Ne jadyn­da saqtaǵan, ne jazyp qaldyrǵan kisi bol­­mady. Jazatyn qural da, nota bi­le­tin kisi de bolmady. Osy esime tússe bú­ginde ishim qazandaı qaınap, ýdaı ashı­dy.

Sarysýdan óleńshi, jyrshy, kúıshi Mádiniń (Sháýtıev) kelýi de ylǵı oqıǵa bolýshy edi. Shirkin-aı, ónerpaz edi. Keıin 1972 jyly Mádini, aqyn Tó­re­qojany Jambyldyń 125 jyldyq toı­yna Almatyǵa aldyryp edim. Biz­diń úıde ekeýi bir aptadaı jatty. Almatynyń teledıdaryna da shy­ǵar­dym. «Astra» deıtin magnıtofony­ma ekeý­in de jazyp alyp edim. Sol joly biz­diń úıde tańǵa deıin otyryp sol «Astraǵa» Tólegen Mombekovti de jazǵan edim. Úısiz-kúısiz, kóship-qo­nyp júrgende, átteń, eńbegim rá­sýa bol­dy. Mádi de, Tóreqoja da me­niń ótinishim boıynsha Qarataýdyń eski áýenderine salyp edi. Amal ne, bá­ri­nen de aıyryldym. Tólegenmen bir­ge О́mirzaq Aıtbaev, Kerimbek Syz­y­qov kelip, Tólegen óz kúılerine tú­sinikteme berip otyryp tartyp edi. Súgir de, Áıtpenbet te, Tólegen de tyrp etpeı, tapjylmaı otyryp tar­ta­tyn. Keýdesi sóılep turǵandaı kó­ri­nýshi edi maǵan.

Ákem meni ózge balalardaı oınatpa­dy. Oıynnan eshteńe shyqpaıdy dep, ata­ly sóz aıtylatyn ortaǵa únemi er­tip barýshy edi. Ondaı ortada menen bas­qa men qatarly aýyldyń balalary kórine bermeıtin. Sóıtsem, kókem ja­ryqtyq meni adam bolsyn dep júr eken ǵoı. Munyń paıdasyn men keıin bil­dim.

05.04.2013

«It joq jerde shoshqa úredi» dep, osy kúnderi oppozısııalyq gazetter el­degi áleýmettik, ekonomıkalyq, saıa­sı ahýal jaıynda «bataly» sóz­di, tórelikti Gerold Belgerden su­raı­tyn­dy shyǵardy. Gerekeń qazaqtyń ta­rıhy, bolmys-tirshiligi, ádet-ǵurpy, salt-dástúri, minez-qulqy, keleshegi jaıy­nda qulash-qulash maqala jazyp, ony­syn negizinen orys tildi gazetterde ja­rııalap, qazaqqa aqyl aıta bastady. Bú­ginde qazaqtyń Geroldtan basqa aqylmany joq sekildi. Keıbir oılarynda mysqyl jatady. Belgerdiń qazaq tiline jetik ekeninde eshkimniń kúmáni joq. Sol biletindiginen de qa­­zaqtyń keıbir maqaldaryn sheber paı­dalanyp, oryssha jazǵan ma­q­a­la­sy­na ony qazaqsha kiriktirip, óz ma­qa­la­symen qazaqtyń ózin synaıtyny­na qaıran qalasyń. Bul rette ol Abaı­dyń da qazaqty synaǵan sózderin she­ber paıdalanady. Amal qansha, ashyq aýyz, ańqyldaǵan aqkóńil qa­zaq, ul­ty­myz­dyń janashyry Abaı kún­der­diń kúninde Gerekeńderdiń muny she­ber paıdalanatynyn qaıdan bilsin.

Belgerdiń qazaq týraly, aıtylǵan ja­ǵymdy pikirleri de az emes. Jazbaı, aıt­paı qaıtsin. Sol bir qyrǵyn, qııamet jyl­dary bir úzim nandy bólisip jep, ola­rdy aman alyp qalǵan qazaqtyń keń peıilin, baýyrmaldyǵyn qaıdan umytsyn. Umytpaıdy da. Geroldtyń baýyrmaldyǵy da, sińirgen eńbegi de az emes. Biraq, qalaı degende de, ózge ult­tyń tórelik aıtyp, tóbe bı bolyp, aqyl úıretip otyrǵany janyńa qatty ba­­tady eken. Men muny reti kelgen soń ǵa­na aıttym. Áıtpese, Gerekeńniń qa­zaq jazýshylaryn orys tiline aýdarýda da eńbegi az bolǵan joq.

14.05.2013

Qazaqtyń belgili kompozıtory, jaqsy jazýshy-esseıst, aıtýly án­shi Ilıa Jaqanov ekeýmiz 1954 jy­ly búgingi Qarataý qalasynda Sta­lın atyndaǵy orta mektepti birge bi­tirdik. Kózge kóp kórine bermeıtin, ki­silikti, toıǵan qozydaı bolyp júretin yl­ǵı. Sýretshi edi. Men mektepte qa­byr­ǵa gazetiniń redaktory, Ilıa sý­ret­shisi bolatyn. Týmysynan matema­tık Aı­na­qul Ismetov degen jigit aqyn­jan­dy, jan-jaqty talantty edi, ga­ze­ti­miz­diń ajarly bolyp shyǵýyna onyń da úlesi mol bolýshy edi.

Ilıamen aýylymyz aralas, qoıy­myz qoralas, tóskeıde maly, tósekte ba­sy qosylǵan, qudandaly eldenbiz. Men Talas aýdanynan, Ilıa Sarysý aý­da­nynan. Bizdi ári Jambyl –Shymkent tas joly da jalǵap jatady. Aýylymyzdyń arasy taıaq tastam jer. Qyz alysyp, qyz berisip, qurdaı qa­­tynasyp jatatyn eldenbiz. Bizdiń aýyl­dyń biraz kelinderi tama, sol Ilıa­nyń aýylynan bolatyn. Bizdiń aýyldan da talaı qyz tamaǵa uzatyldy. Bul bizdiń ilgeridegi babalarymyz salǵan sara jol. «Qyz – óris» demeı me, atalarymyz qyz alyp, qyz berisip-aq eldiń tynyshtyǵyn saqtap qalǵan. Bizdiń batyr Sańyryq babamyz – Kishi júz Taılaq batyrdyń jıeni.

Ilıa Almatyǵa kelip KazGÝ-ge túsken soń án shyǵara bastady. Mól­di­regen, názik sezimge qurylǵan ánderi jurt­ty tez baýrap aldy. Sóıtip, el ishi­ne Ilıanyń kompozıtorlyq dańqy tez tarady. Ol − búginde kórnekti kom­pozıtor, belgili jazýshy. Qazaq óne­riniń tarıhy, onyń ókilderi týraly tamyljytyp jazyp keledi. О́ner tý­raly, onyń kórnekti qaıratkerleri tý­raly búginde Ilıadan asyryp esh­­kim jaza alǵan joq. Jazǵany ji­bek­teı, óziniń minezine saı, Kókpekti oı­­dyń keńdigindeı, Qarataýdyń qo­ńyr samalyndaı, tynysyńdy ashady, janyńa rahat beredi. Maǵan bu­ryn­ǵy ulylardyń da sońy osy Ilıa se­kildi kórinedi. Baıyrǵy ǵajaıyp qa­zaq ánderimen astasyp jatqan ata-dástúrindegi ándi endigi kompozı­tor­lar jaza almaıdy. Sol bir dalany ánge, kúıge bólegen ulylardyń so­ńy osy Ilıa dep bilemin. Búgingi óner­diń tabıǵaty tipten bólek. Kóbinde mán de, maǵyna da joq. Bıyl meniń ja­nymdaǵy jigitter azyn-aýlaq án­de­rimdi, bas-aıaǵy eki kúıimdi notaǵa tú­sirtip, jeke kitap etip bastyryp shy­ǵarý úshin Qarasaıǵa bergen eken. Onyń alǵysózin Ilıaǵa jazdyrmaq bolypty.

Ilıa bir kúni maǵan telefon soqty:

− Myrzeke, jigitter maǵan seniń án­derińniń jınaǵyn berdi. Alǵysóz jazýymdy suraıdy. Ánderiń de, kúıleriń de ǵajap, meni asyqtyrmasań, alǵysóz emes, sen týraly lırıkalyq esse jazsam deımin. Sondyqtan, jigitterge aıt, asyqtyrmasyn. Men búginderi seniń jeti tom jınaǵyńdy qaıta-qaıta aq­taryp, súzýmen otyrmyn. Seniń ǵa­lymdyǵyń, qaıratkerligiń, kisiligiń, onyń ústine ánderiń maǵan eriksiz qalam ustatyp otyr. О́sken ortań, tý­ǵan jeriń, ómirbaıanyń ǵajap, sen ke­le­shekke úlgi bolatyn tulǵasyń, sol se­­bepti óziń týraly tartymdy dúnıe ja­zýǵa bel baıladym, – dedi.

Sonymen Ilıa men týraly esse ja­zýǵa kiristi. Sátti bolsyn.

Jıi-jıi telefon soǵyp, suraqtar qo­ıyp, ómirdiń keıbir belesterin tııa­naqtap jatady. Keshe bir telefon soq­qanda:

−Alaqandaı aýylyń ne degen ǵa­jap, tunyp turǵan tarıh qoı. Aıadaı ǵa­na aýylyń – fılarmonııa, teatr sı­ıaqty. Tóńiregindegi jer ataýlary qan­shama? Muny nege jazbaısyń, – de­di Ilıa.

Aýylym týraly, ondaǵy kisiler tý­raly aragidik kúndelikterime eske túskenin jazyp júrmin. Ilıa eske salǵan soń, ári rasy da solaı eken ǵoı dep, aýylymnyń tóńiregi, ondaǵy jer ataýlary jaıynda jazýdy jón kór­dim. О́sken, óngen jerim ǵoı, óki­nishi bala kúngi sezimderimniń, kór­gen-bilgenimniń kóbi kómeskilendi, umy­tyldy. Árkimniń týǵan jeri ózi­ne ystyq degendeı, týǵan jerge ne jet­sin. Muhtar Áýezov «Abaı jolynda» ózi­niń týǵan ólkesin, mıdaı dala Bó­ri­li­ni de jumaqtyń tórindeı etip sýret­temeı me?

Eń bolmasa, jer ataýlary saq­tal­syn dep, Aqtóbem týraly azdap qalam terbeıin dedim.

(Jalǵasy bar)