О́nerdiń ózgeshe óskini

Syrdyń teńizge quıarlyǵynda Aman­ótkel degen aýyl bar. Darııanyń sońǵy atyraýynda jatqan bul qutty qonysta Syr súleıleriniń biri atanǵan aqyn  Nur­týǵan  Kenjeǵululy  bastaǵan kóp­tegen  jyraý-jyrshylar  ómirge kelgen. Al osy aýylmen qanattas Myrzas  aýylynyń ózinen er-azamattardan bólek 18 jyraý qyz shyqqan eken. Osyndaı ónerdiń óndirdeı ólkesi atanǵan topy­raq­ta dúnıege kelgen bizdiń bul maqa­lamyzdyń keıipkeri, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri, ónertaný ǵy­lym­darynyń kandıdaty, jyraý, Prezıdenttik orkestrdiń múshesi Elmıra Ja­ńabergenova kishkentaıynan án men jyrǵa qumartyp ósti. Qumartyp óskeni shyǵar, óziniń jeti atasy jaǵynan da, naǵashy jurty tara­py­nan da topqa túsip tóselip jyrlaǵan jyraý bolmaǵanmen, esin bilgeli dom­byrany jata-jastana qolynan tasta­maı­tyn edi. Bálkim, «óner qonyp,  túne­gen» aýyldyń ózindik ónegesi áser etken de shyǵar. Al tuqym jaǵynan ilinetin bir ilgek izdesek, naǵashylary shetinen keler kúndi boljaı beretin kóripkel kisiler bolǵan kórinedi. Sol ózgeshe óner Elmıranyń týǵan sheshesine de qonyp­ty. Ol bala jasynan anasynyń baǵzy zamandaǵy baqsylar tárizdi zarǵa zapy­ran qosyp, tilimen shoq jalap otyr­ǵanyn, sol arqyly dertke shaldyqqan talaı adamǵa shıpa jasap, aýrýynan qulan-taza aıyqtyryp jibergenin talaı márte óz kózimen kórgen. «Din – apıyn» degen zaman ǵoı, baqsy men balgerdi ha­lyq jaýynan beter qaýipti tanyǵan keńestik bılik pen tártip saqshylary bul otbasyn udaıy nazarǵa alyp, ana­syn ańdýda ustaıtynyn da Elmıra umyt­qan joq. Bir jaqsysy, bul áýlet ónerdi kıeli nárse retinde baǵalaı bildi. Sonyń arqa­synda búldirshin qyzdyń tili shyq­qannan taqyldap, óleń aıtýǵa qushtar bolǵanyn áke de, sheshe de shet kórmedi. – О́ner jolyna qaraı qadam basqan bastapqy kezderi aldyńǵy býyn jyr­shy­larǵa elikteıtinmin, – deıdi Elmıra. – Jyr-termelerdi oryndar aldynda onyń mátinderi men maqamdaryn dál sol qalpynda jattap alatynmyn. Áýelgide áýenniń áýezine kóbirek elikteýshi edim. Sol kezde mátinniń durys-burys aıtyl­ǵanyna kóp qaramappyn. Jyr mátin­derindegi arab, parsy tilderinen qosyl­ǵan sózderdiń maǵynasyna tereńdep barǵam joq. Degenmen, sol jyldar men úshin úlken mektep boldy. Úlken ónerge bastap baratyn dańǵyl joldyń bastaýy osylaı salyndy. Sondyqtan da Elmıra óziniń óner­degi uly ustazy retinde aýyldaǵy termeshi aǵa-apalarymen qosa óziniń jeke oryn­daýyndaǵy osy jyr-termelerin ataı­dy. Sebebi, oryndaýshylyq baǵy­tyn­daǵy úıre­nisteri ony aqyry birtindep tár­bıelep, búgingi kúngi dárejesine deıin jetkizdi. Ol sol jolda bir maqam­nyń ózin birneshe jyraýdyń orynda­ýynda tyńdap kórdi jáne sol ártúrli nusqalardyń bárinde de oryndady. Sóı­tip júrip, bir maqamdy birneshe jyraý­dyń orynda­ýynan úırengen Elmı­ranyń da ózindik qoltańbasy qalyp­tasty. Sonyń arqa­synda bir ǵana mek­tep­tiń sheńberinde qalyp qoıǵan joq. Bul ony besaspap etip shyǵardy. Búginde ol tek Aral men Syr boıy jyraý­larynyń ǵana emes, Arqanyń da, Jetisý men Batystyń da áýenderine salyp, terme oryndaı beredi. Onyń repertýa­ryn­da Buqar jyraý­dyń da, Máshhúr Júsiptiń de, Shákárim­niń de, Mátjan­nyń da, Kenenniń de shyǵar­malary bola beretini sondyqtan. Degenmen, Elmıra ózin negizinen týyp-ósken óńiri – Aral men Qazaly mańa­ıynda qalyptasqan jyraýlyq mektep­tiń túlegi, aqyn Nur­týǵan Kenjeǵululynyń dástúrli mektebin jalǵastyrýshy sanaıdy. О́nerdi ómirlik serigi sanaǵan El­mıra 1999 jyldyń jazynda Astanaǵa birjola kóship keldi. Buǵan kezekti konsertin kórip, tamashalaǵan Elbasynyń: «Jyrshylyq, jyraýlyq ónerdi Astanada órkendet. Oryndaý sheberligiń erekshe eken. Bilgen-túıgenińdi sońyńnan ergen baýyrlaryńa úıret», degeni sebep bol­dy. Senim bildirile aıtylǵan osy sóz­der ony kóp oılantty. Aqyry elordaǵa qaraı kóshtiń basyn buratyn kún de týdy. «Astanada Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetinde biraz jańa fakýltetter men kafedralar ashylady», degendi estisimen, dereý ónertaný ǵylym­dary­nyń kandıdaty, kafedra meńgerýshisi Raý­shan Qojabekqyzymen aqyldasa oty­ryp, kafedra jınalysynda oıyn aıtty. Buǵan sońynan Bilim mınıstrligi men ýnıversıtet rektory Aıman Musaqo­jaeva qoldaý kórsetti. Sóıtip, ýnıversıtette Dástúrli án departamentiniń  ishinen termeshi-jyraýlar daıarlaıtyn sy­nyp ashyldy. Álbette, ony asha salý ońaıǵa túsken joq. Osy jerde Elmıra óziniń eńbekqorlyǵy men tabandylyǵyn taǵy bir márte kórsetti. Sol izdenisti kúnderi Amerıkadaǵy Stenford ýnıver­sıtetinde ustazdyq jasaıtyn qazaq qyzy, mýzyka zertteýshi, professor Alma Qunanbaevamen, ónertaný ǵylym­darynyń kandıdaty Saıda Elamanovamen aqyldasa kele, jospar jasap shyǵýǵa qol jetkizdi. Munda ol Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversı­te­tiniń professory Almas Almatovtyń jyraýlyq óneri boıynsha túzilgen oqý júıesine baılanysty jumys baǵdarla­masyna súıendi. Aıtqandaı, «ustaz» degende ol ózin ǵylym jolyna bastatqan Saıda apaıyn ǵana aýyzǵa ala alady. Biraq Saıda Ábdi­rahmanqyzy buǵan qalaı terme tańdap, jyr tógildirýdi úıretken joq. Ol munyń óz salasynda ǵalym atanýyna birden-bir sebepker boldy. Sol úshin de apaıynyń aldynda qashanda qalt turady. – Aldaǵy ýaqytta jyraýlyq óner tek aýyzeki emes, oqýlyqtarǵa súıene otyryp, mýzyka turǵysynda úıretilýi tıisti. Áli-daǵy atqarylatyn jumys kóp. Eń bastysy, jyraýlyq dástúrdi damytý úshin folklorlyq kabınetter men kóptegen oqýlyqtar qajet. Bir adamnyń kúshi jetpeıtin jumys, – deıdi Elmıra endi áńgime jyrshylyqty ǵy­lymı negizde damytý jaıyna oıys­qanda. – Aral-Qazaly óńiriniń jyraýlyq óneri buǵan deıin ádebı turǵydan biraz zerttelgenimen, mýzyka teorııasy men tarıhy yńǵaıynda eshqa­shan jan-jaqty saralanbapty. Sol sebepti men ony tuńǵysh ret ǵylymı júıege túsirdim. Onysy ras. О́nerdi ómirlik serik etken Elmıra sol ónerge qatysty ǵy­lymnyń da kósegesin kógertip júrgen izdenimpaz ǵalym. Ol óziniń kandıdattyq dıssertasııasynda jyraýlyq dástúr taqy­­rybyn qozǵaı otyryp, ony ǵylym­nyń tarıh, ádebıettaný jáne mýzyka­tanýy sekildi úsh salasy boıynsha qarastyrdy. Onyń aıtýynsha, zertteý­diń maqsaty otandyq jáne basqa da elderdiń mýzykalyq bilim salasy men mýzykalyq sosıologııa jetistikterin, mýzykalyq danalyq týyndylar, folklor men ádebıet, tarıh ǵylymdary derekterin paıdalana jáne negizge ala otyryp, Aral óńiriniń jyraýlyq dástúrin birtu­tas qubylys retinde, tarıhı-ádebı-ha­lyq­tyq mýzykataný turǵysynan zerttep-taldaý. Bul eńbekte mýzykataný sala­synda alǵash ret «Aral óńiriniń jy­raýlyq dástúri» uǵymy ǵylymı aına­lym­ǵa engizildi, dástúr jalǵastyǵyn qamtamasyz etken arysy Qorqyt, berisi Nurtýǵan Kenjeǵul­ulynan bastalǵan ustaz-shákirt arasyn­daǵy shyǵarma­shy­lyq baılanys, tuqym qýalaýshylyq úrdister sala-sala jáne aımaqtyq mektepter boıynsha jan-jaqty saralandy. Alǵash ret Aral aımaǵynyń ádet-ǵuryp áýenderi men baqsy saryndary, jyr jáne kúı tektes maqamdary mýzykataný ǵylymy turǵy­synan qarastyryldy. – Elimizdiń egemendik alǵany óshke­nimizdi jandyryp, ólgenimizdi tiriltkendeı boldy, – deıdi Elmıra ónerdiń bolashaǵy jaıly sóz qozǵaǵanymyzda. – Sol táýelsizdiktiń tańy atqaly beri Elbasymyz tarıhı-mádenı muralardy jınaý, zertteý, saqtaý isterine aıryqsha kóńil bólip keledi. Sonyń sátimen tipti úsh jyldy «Mádenı murany» izdestirip, zertteýge arnady. Osy rette Mádenıet mınıstrliginiń, onyń oıy ozyq, qııaly tereń, ǵalym basshysy Muhtar Qul-Muhammedtiń qazirgi tańda kúrmeýi kóp kúrdeli salany kóterý jolynda jasap kele jatqan jandy jumystary ushan-teńiz. Bizdi mádenıet pen ónerdiń basyn­da osyndaı naǵyz janashyr adamnyń otyrǵany qýantady. Basqasyn aıtpaı, tek mýzyka salasynda atqarylǵan irgeli isterge toqtalsam, byltyr ǵana halyq qolyna tıgen «Qazaqtyń myń áni» men «Qazaqtyń myń kúıi» jobalarynyń ózi nege turady! Mine, uly ónerdi ulyqtaı biletin atpal azamattyń tirligi bul! Sóz sońynda aıta keter bir jáıt bar. Qazir birqatar ýaqyttardan beri qatar júrgen qurby-qurdastary, jana­shyr­lary men jaqyndary Elmıranyń atyn sál buryp, Elmura dep ataıtyn kóri­nedi. Basynda muny ózi sekildi úlken ónerdiń adamy Elena Ábdiha­lyqova: «Sen kıeli ónerdi kúıttep, eldiń mura­syn arqalap júr­siń ǵoı. Sondyqtan seniń endigi esimiń ózińniń tól atyńa uqsastyrylyp, Elmura ata­lýy kerek», degen eken. Sol tańylǵan at artynsha keńinen tarap, shynaıy qol­danysqa enip ketipti. Nesi bar, terme­shilik-jyraýlyq ónerdiń kıeli ekeni aqıqat. Ony erteńgi kúnge jetkizý jo­lynda qyzmet etip júrgen Elmı­ranyń el murasynyń janashyry ári joqtaý­shysy ekeni de shyndyq. Bizdińshe, osy esim oǵan shynynda jarasyp tur. Jańagúl SERDALYQYZY. Astana.