«Ǵylym taýyp maqtaný...»

2008 – 2015 jyldar aralyǵynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Álem­dik bank tehnologııany kommersııalaý joba­syn iske asyrǵan bolatyn. Onda 65 jobanyń, quny 1 mlrd teńge bolatyn 40 jobasy óndiriske satylý deńgeıine jetti. Zııatkerlik menshik quqyǵyn lısenzııalaý boıynsha onshaqty kelisimshart jasaldy. Sonaý 2002 jyly «Innovasııalyq qyzmet týraly» zań qabyldanǵan bolatyn, al 2013 jyly «2020 jylǵa deıingi ınnovasııalyq damý­dyń konsepsııasy» qabyldanǵan edi. On­daǵy basty maqsat básekege qabiletti 30 el­diń qataryna qosylý bolatyn. Ol úshin jańa tehnologııalar men qyz­met­terdi damytý, shıkizat óndirisinen ınno­va­sııalyq ekonomıkaǵa kóshý qajet. Bul maqsatqa jetý úshin 2013–2014 jyldary ekonomıkanyń jańa túrine ótýge daıyndyq jasaldy, al 2015–2020 jyldary ınnovasııalyq ekonomıkaǵa ótý kezeńi bolyp belgilendi.

Árıne, ınnovasııalyq ekonomıkaǵa tolyqtaı ótý úshin ýaqyt kerek. Mysaly, AQSh-tyń ózi ekonomıkanyń ınno­vasııa­lyq modeline kóshýdi sonaý 1960 jyl­dary bastaǵan bolatyn, oǵan ótýge bul alyp el­diń ózi 20 jyl ýaqyt jumsady. Innovasııa kósh­basshylarynyń biri Taıvan memleketi bul jolǵa 25 jyl ishinde qol jetkizdi. Al Izraıl men Ońtústik Koreıa bul maqsat­ty joldy 20 jyl ishinde júrip ótti. Fın memleketinde toqsanynshy jyldary ınno­vasııalyq jetistikter joqtyń qasy bola­­tyn, al qazir bul el ınnovasııalyq ekono­mıkasy damyǵan elderdiń biri.

Global Innovation Index reıtıngisi boıynsha ǵylymda kósh bastap turǵan elder – Shveısarııa, Shvesııa, Anglııa, AQSh, Fınlıandııa. Osy tizimde Estonııa 24-oryndy ıelense, Qazaqstan – 75 oryn­da. Mine, Baltyq jaǵalaýyndaǵy kish­kentaı memleket bul tabysqa qalaı qol jetkizdi degen suraq týady. Estondar egemendik alysymen telekomýnıkasııa júıesin jekeshelendirip, búkil eldi talshyqty baılanysqa kóshiripti. Sonyń arqasynda bir-birimen aqparat almasý jaqsaryp, ınternet barlyq jerde jumys istegen, ol tipti shaǵyn araldarda da ǵa­lam­­­tor kedergisiz qosylatyn bolǵan, ná­tı­­­jesinde ınnovasııa damyǵan.

Innovasııa, sózsiz ekonomıkanyń bas­ty qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. Onyń kómegimen barsha álem úshinshi ın­dýs­t­rıaldyq revolıýsııany jasamaq. Mu­nyń konsepsııasyn amerıkandyq ǵalym Dje­remı Rıfkın jasaǵan bola­tyn. Rıfkın tu­jy­rymyna sáıkes úshin­shi ındýstrıaldyq re­volıýsııa sıfr­lyq baılanystyń paıda bolýynan bastala­dy. Internet álemdi kúrt ózgertti, ın­­for­­masııanyń taralý aýqy­my men onyń jyl­damdyǵy ǵajap bol­dy. Ekin­shi re­vol­ıýsııa kezindegi basty ener­­gııa kózi – kómir, gaz, munaı túptiń-tú­bin­­­­de sar­­qylyp, barlyq jumyr jer tur­ǵyn­­­­daryna jetpeıtindigi sózsiz. Son­dyq­­­­tan jańa kezeńde mıllıondaǵan ja­ńar­­­­­ty­­­­la­tyn energııa kózderine kóshý, ener­­­­gııa jáne resýrstardy únemdeý teh­­­no­­­lo­­gııa­­syn órbitý, kólikti sý­­te­­gi ener­gııa­sy negizindegi elektr qozǵaltqyshtarmen júrý­ge, únemdi jer­asty pnevmotransportqa kóshirý, tur­­mys taýarlaryn shyǵarýdy alyp ón­dir­isten 3D-prınterlerdi paıdalaný ar­­qy­ly shaǵyn óndiristerge kóshirý, metal­­­lýr­gııadan kómirtegi negizindegi kom­pozıt­tik materıaldarǵa ótý, mal sharýa­shylyǵyn­da et óndirýde 3D-bıo­prın­­terlerdi paı­da­­lana otyryp «jasandy et» óndirýdi jolǵa qoıý, aýyl sharýashylyǵynyń bir bóligin «kóp qabatty ferma» túrine kóshirý maqsat­tary tur.

Osyndaı keleli de, keleshegi mol isterdi oryndaý jolynda memleketter bul salaǵa qarjy quıýdan aıanar emes. Álem elderindegi ǵylymǵa quıylatyn qarjynyń kólemi qandaı?

Ǵylymdy qarjylandyrýda birinshi orynda Ońtústik Koreıa tur, onyń kólemi 64,6 mlrd dollar, ol ishki jalpy ónim­niń 3,9 paıyzyn quraıdy. Ekinshi orynda Izraıl, bıýdjetten 10 mlrd dollar kóleminde qarjy bólinedi, ol IJО́ 3,78 paıyzyna teń. Úshinshi orynda Japo­nııa, bul memlekettiń ǵylymdy qarjy­lan­dyrýy 141 mlrd dollar kóleminde, nemese ol IJО́-niń 3,05 paıyzy. Odan keıingi oryndarda Fınlıandııa men Shvesııa, bulardaǵy qarjylandyrý deńgeıi 2,6 pa­ıyz, Germanııada 2,4 paıyz. Al Eýroodaq elderinde bul kórsetkish ortasha alǵanda 1,6 paıyz shamasynda. Atalǵan tizimniń sońǵy ondyǵynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraına bar. Al Qyrǵyz memleketiniń kórsetkishi tym tómen – 0,07 paıyz ǵana. Al qarajat kólemin esepteıtin bolsaq AQSh memleketi ǵylymı izdenisterge 400 mlrd astam qarajat bóledi, ol búkil Qazaq­stannyń IJО́-sinen eki esege artyq. Son­dyqtan bolar Nobel syıly­ǵy­nyń ıe­ger­leri arasyndaǵy 331 ǵalym ame­rı­kalyq bolyp otyr. AQSh-ta ǵylymdy qarjylandyrý federaldy úkimet tara­py­nan 27 paıyz, jeke sektor 67 paıyz, ýnı­ver­sıtetter 7 paıyzdy quraıdy. Jal­py, qarjynyń negizgi izdenisterge – 17 pa­ıyzy, qoldanbaly ǵylymǵa – 22 paıyzy, al daıyn ónim shyǵarý izdenisterine 60 pa­ıyzy jumsalady.

О́zimizge oralaıyq. Qazaqstanda ǵylymǵa 2010 jyly 20 mlrd teńge, 2012 jyly – 46,3 mlrd teńge (307 mln dollar), 2013 jyly – 49,5 mlrd teńge (322 mln dollar), 2014 jyly – 47,9 mlrd teńge (263 mln dollar), 2015 jyly – 33 mlrd teńge bıýdjetten bólinse, ótken 2016 jyly jalpy qarjynyń úlesi 36,4 mlrd teń­geni qurady. Bul qarjy eli­miz­diń ishki jal­py óniminiń 0,15-0,18 paıy­zy­na teń. Al keleshekte elimizde ǵylym­dy qar­jy­lan­dyrý deńgeıi satylap óse­tin bolady. My­salǵa, 2020 jyly IJО́-niń 2 paıyzy, al 2050 jylǵa qaraı paıy­zyn qu­raı­dy degen maqsat bar. Bul qazaq­stan­dyq ǵa­lym­­dardyń úmit otyn mazdatqany anyq.

Jalpy, ǵylym salasyn bilim salasy­nan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bular sabaq­tasyp damıtyn baǵyttar. Endi osy sala­daǵy qarjylandyrý qalaı júrip jatqanyn da aıta keteıik. О́tken jyly bilim salasyn qarjylandyrý 456,9 mlrd teńgeni quraǵan edi. Endi salystyryńyz, ǵylymǵa 36,4 mlrd teńge bólingen dedik, demek, ǵylymdy damtyýǵa bólinetin aqsha bilimge bólingen qarjynyń 8 paıyzyn ǵana quraıdy eken...

Nege bulaı? AQSh-taǵy Stenford ýnıversıtetiniń H-STAR ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Genrı Iskovıs «Úshtik spıral. Ýnıversıtetter – kásip­oryn – memleket» tujyrymdamasynyń av­tory muny bylaı túsindiredi. Bul teo­­rııa­nyń negizi ýnıversıtetter men mem­lekettik organdardyń jáne kásip­oryndardyń jańa ındýstrııany damy­tý men jumys istep turǵan bıznestiń ınno­vasııalyq áleýetin arttyrýdaǵy bir-birimen baılanystaryn jetildirý. Ýnı­ver­sıtetter tek bilim orda­sy ǵana emes, olar bilim men ǵylymdy ka­pı­­ta­lı­zasııalaýdaǵy negizgi kúsh. Olar kom­­pa­nııalardyń jumystaryn jaqsartýǵa jol asha otyryp, jańa ınnovasııalyq baǵyt­tar ashady. Bul jerde nege ǵylymı-zertteý ortalyqtary qarastyrylmaıdy degen suraqqa «Joǵary oqý oryndarynda jyl­da jas stýdentterdiń tobymen kóp­tegen jańa ıdeıalardyń keletinin eskerý kerek, al 20–30 jyldap qyzmet is­teıtin ǵylymı ortalyqtardaǵy ǵalym­dar tájirıbeli adamdar, biraq olar­dyń jańalyqtarǵa moıynsynýy tómen­deý», deıdi ǵalym. Sondyqtan kási­bılen­gen ýnıversıtetter barlyq sala­lar­da jumys isteýleri kerek ekendigi aıtylad­y. Qazaqstannyń bul konsepsııa tóńireginde jaqsy jumys isteýine barlyq múmkindikterdiń bar eken­digi ras. Bizde jetkilikti tabıǵı resýrs­tar, jańa ındýstrııany damytý múmkindikteri, jaqsy bilim kapıtaly, saıası turaqtylyq bar. Tek bul baǵytta talpynystar men qa­jet­ti qarjy kózderi kerek.

Qazaqstanda 130 joǵary oqý oryny bar, onyń ishinde 10 ulttyq, 31 memle­ket­tik, 54 jeke ýnıversıtter men deńgeıles bilim oshaqtary esepke kiredi. Olarda 512,7 myń adam oqıdy, onyń 32,9 myńy ma­­­­gıs­­tranttar jáne 2,7 myń adam dok­to­rant­­­tar, ıaǵnı bolashaq ǵalymdar. Ma­gıs­­t­rant­tar men doktoranttardyń besten bir bó­ligi ǵana grantpen oqytylady, ıaǵnı olar 22 jáne 23 paıyzdy quraıdy. Joǵar­y oqý oryndarynda 38,2 myń oqytý­shy­­lar jumys isteıdi, olardyń – 3,5 ǵy­lym dok­torlary, 14 myńy ǵylym kandı­dat­tary, PhD doktorlar 1562 adam, ıaǵnı oqytýshy­lardyń jartysynyń ǵylymı ataqtary bar.

Ǵylymdaǵy nazar aýdaratyn kór­set­kishtiń biri qazaqstandyqtardyń halyq­­aralyq reıtıngilik jýrnaldarda ǵyly­mı eńbekteriniń basylýy. Onyń máni maqalanyń oqylyp, oǵan silteme jasa­lynýynda. Shetelderdegi joǵary reıtıngti jýrnaldarda qazaqstandyq ǵalymdardyń eńbekteriniń jarııalanýy 2010 jyly 208 ret bolsa, 2014 jyly 2784 bolǵan edi, al ótken jyly onyń sany 3011 maqalaǵa deıin ósti. Bul kóp pe, álde az ba? Árıne az. О́ıtkeni, ǵyly­mı qyz­metkerler men joǵary oqý oryn­da­ryn­daǵy ǵylymı ataǵy barlar­dy qo­syp esep­tegende 44,8 myń adam eken, solar­dyń on besiniń tek bireýi ǵana reı­ting­tik jýrnaldarda maqa­la bastyrǵan eken. Al bir adam birneshe jarııalanym jasaıtynyn eskersek, bul kórsetkish onan da tómendeıdi.

Elimizdegi ǵylymı zertteý uıymdary­n­yń sany 392, onyń ishinde ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń úlesi – 245, bas­qalary – 58. Al ǵylymmen aınalysatyn joǵarǵy oqý oryndarynyń sany 89 eken. Mundaǵy ǵylymmen aınalysatyndardyń sany 24 735 adam nemese barlyq oqytý­shy­lardyń 64 paıyzy. Sonda ýnıversı­tet pen akademııa ataýyn alǵan mekeme­ler­diń úshten biri ǵylymmen múldem aına­lys­paıdy degen qorytyndy shyǵady. Ol neni kórsetedi, kóptegen joǵary oqý oryn­dary, ásirese, jeke menshiktegileri tek dıp­­lom berýmen ǵana aınalysady degen sóz. Osyndaı ǵylymı negizi saqtalmaǵan, tek bilim beretin akademııalar kerek pe?

Meniń pikirimshe olardyń birshamasy kásiptik baǵytta bilim beretin kolledjge aınalyp, maman daıyndasa, onyń paıda­sy el ekonomıkasyna kóbirek tıgen bolar edi...

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory