Oı, ómir-aı!...

SО́Z BASY: Qara kózildirik kıgen úsh bala qulyn daýystary shyrqyrap án aıtyp tur. Aýany tilip ótip, mıyńnyń áldebir qýysynan uıa salyp jatqan daýystary saı-súıegińdi syrqyratady. Jon arqańnan qumyrsqa júgirip ótkendeı bolyp, janaryń eriksiz sýlana beredi. Aıtyp turǵandary án emes. О́zderiniń ómiri. Taǵdyr-táleılerine jazylǵandy án arqyly jetkizip tur. Qaıter edik ómirge kelmegende, Kónemiz ǵoı, qaıtemiz kónbegende. Tózemiz ǵoı, qaıtemiz tózbegende, Kólden tamshy buıyrmas, shóldegende,– deıdi jandaryn shúberekke túıip. Ándi tyń­dap otyryp, úsh balanyń taǵdyry kóz aldyńnan ótedi. Jaryq dúnıege kelgenimen dúnıeniń jaryq ekenin kóre almaıtyn zaǵıp balalar. Týmysynan týǵan anasyna janaryn qadaı almaǵan jandar. Kókirek kózderi saırap turǵanymen, taıaq tastam jerdegini kórmeıtin, janary sýlanbaıtyn taǵdyr ıeleri. Kimdi aıtyp otyrǵany­myzdy túsingen bolarsyz?! «Sát» trıosy. Kózderi kórmeıtin úsh baladan quralǵan top. Biz sóz etip otyrǵan áni «Kónemiz ǵoı» dep atalady. О́li balyq jolyǵar ólmegenge! О́lmegenge ne jetsin, ólmegenge! О́mir degen osylaı, janym meniń, Qaıter edik ómirge kelmegende?! – dep bastalatyn án eshkimdi de beıjaı qal­dyr­­maıdy. Tas dáýirinde ómir súrmesek te, tas­qa aınalyp bara jatqan júrekterdi jibitetin án. Meıirim ataýy arhaızm uǵymyna ja­qyndap qalǵan zamanda kókirektegi bir japy­raq etti solq etkizetin áýen. Adam­dardyń ba­sy­nan attap, maqsatyna jetýdi oılaıtyn qatigez pendeniń de kóńil perdesin jelpıtin joldar. Bir-birine bolysýdy bilmeıtin, kóz aldyńda adam óltirip jatsa da, kórmegensip óte beretin kún boldy. Qudaı jalǵa bergen janyńdy ázireıil emes, pyshaǵy jalań­daǵan janalǵyshtar jahannamǵa attandy­ratyn kez keldi. Adamdar sóz kómektiń ózin oılanyp jasaıtyn myna ýaqytta úsh bala bylaı dep ánin jalǵaıdy. Qaq bóleıik qaıǵyńdy. Kelisemiz. Alaýyn da, ýyn da teń ishemiz, Kezbe baqyt kezdesip qalsa eger, Tepe-teń ǵyp biz úshke teń bólemiz!.. Ary qaraı sóz jalǵaýdyń ózi ábestik. «Sát» trıosyndaǵy balalarmen taǵdyr­las adamdar Qazaqstanda myńdap sanalady. Qadam basqan saıyn olarmen betpe-bet kezigip jatamyz. Biraq olardyń ómiri biz úshin qyzyq emes. Sebebi etimiz ólip ketken. Aıaýshylyq atty sezimnen adamyz. Al olar... О́mirmen kúresip jatyr. Taǵdyrdyń tasqyn tolqynyna tótep berýge talpynady. Myna dúnıeden óz ornyn alýǵa umtylady. Jan-dármenimen alǵa jyljıdy. Biz búgin osyn­daı jankeshtilikpen ómir súrip jatqan birneshe adamnyń júrip ótken jolyna úńilýge talpynyp otyrmyz. Aýzymyzǵa sóz sal, Alla! NURMUHAMMED Osy esimdi estigende Muhtar Maǵaýın­niń Oraz-Muhammedi eriksiz esime oraldy. Esińizde ǵoı, «Alasapyran»? Qalǵalyqqa qalap otyrǵan bala Reseı attanyp, sonda elin ańsap ótti. Nurmuhammed pen Oraz-Muhammedtiń ómirinde uqsastyq joq. Degenmen bizdiń Muhammedtiń ómiri de alasa­pyranmen ótip keledi. Ol – sezimderdiń sapyrylysy. Meniń seksenniń altysyna shyqqan ájem «kompıýterim myqty ǵoı» dep otyrady áli kúnge deıin. Yqylym zamandaǵy oqıǵalar­dy qolmen qoıǵandaı etip aıtyp, pálen kelgende túgen qoıdyń basyn mújip ketkenine deıin soǵady. «Qojaıynym bar kezde» dep bastalatyn áńgimesin bala kúnimizde etegine oralyp júrip tyńdaıtyn edik. Asharshylyq kezindegi ákesiniń ań atyp, bir eldi aman alyp qalǵanyn jyr etip jetkizedi. Qaı kúni qansha qoıan atyp kelgenine deıin esinde. «Apa osynyń bárin qalaı umytyp qalma­ǵansyz?» – deımiz tańǵalyp. «Meniń kompıýterim myqty ǵoı», – deıdi HHI ǵasyrdy kózimen kórip otyrǵan keıýana. Kompıýter degeni – jady. Iаǵnı, mı. Biletinderdiń aıtýynsha, mıda jeti mıl­lıonǵa jýyq talshyq bolady eken. Ár­qaısysy ártúrli dúnıege jaýap beredi. Dy­bys­ty aıyrý, estý, kórý, boıaýlardy anyq­taý, júrý, turý, otyrý sııaqty tolyp jatqan nárseniń bári mı arqyly basqarylady. Bylaı qaraǵanda, qarapaıym dúnıe sııaqty. Biraq Qudaı taǵala tirshiliktegi kerek dúnıeniń bárin mıdaǵy talshyqtarǵa baılap qoıǵan. Bizdiń keıipkerimizdiń týǵannan qol-aıaǵy qımyldamaıdy. Sal aýrýyna shaldyq­qan. Medısına shyrqaý shegine jetken myna zamanda onyń emi tabylmapty. Ata-anasy balasyn Máskeýge deıin aparǵan kórinedi. Ondaǵylar: «Mı talshyǵyndaǵy semip qalǵan núkteni adam balasy qalpyna keltire almaıdy. Oǵan ǵylymnyń da kúshi jetpeıdi. Ol – bir Qudaıdyń qolyndaǵy is» dep shyǵaryp salypty. Nurmuhammed Ábilqasymov búginde Syrdarııa aýdanynyń Shirkeıli aýylynda ǵumyr keship jatyr. Jastaıynan sal aýrýyna shaldyqqan bala qatarynan kem bolmaýdy oılady. Jata-jastanyp kitap kemirdi. Bilim jıdy. Ol jer júzindegi eki júz eldiń atyn jatqa soǵady. Jer sharynyń kartasyn saýsaǵyńyzben túrtip qalsańyz, sol tustaǵy eldi birden tabady. Geografııa páninen «Mozambıkti tap» dese, qara terge malynatyn edik buryn. Ol ıegimen qaı eldiń qaı jerde ornalasqanyn tap basyp nusqaı salady. Jáne olardyń astanalary­nyń da qaı qala ekeninen jańylyp kórgen emes. Shahmat pen doıbyny keremet oınaı­dy. Shahmat taqtasyndaǵy tastardy qaryn­dasy qozǵap otyrady. Ol aıtýdan jalyq­paıdy. Kórshi-qolań, aýyl-aımaq Nurmu­ham­medpen shahmat oınaýǵa talaı kelgen. Solardyń jeńispen ketkeni ilýde bireý. Qazaqtyń qanynda bar qasıet Nurmu­hammedti de aınalyp ótpegen. Jylqy dese, janyn beredi. Bireý sáıgúlikke súıep otyrǵyzsa, báıgege qosylýǵa bar. О́zi naǵyz sharýa. Qorasyndaǵy maldyń túsin, túrin, olardyń ata-tegin, qaı jyly qaı mezgilde týǵanyn jatqa soǵady. Olardyń minez-qulqyna deıin biledi. Degenmen Nurmuham­medtiń basty qasıeti, onyń aqyndyǵy der edik. О́leńdi aq paraqqa jazbaıdy. Tele­fonyna teredi. SMS-habar sııaqty. Aýzyna taıaqshasyn qystyryp alyp, telefonda óleń tergenin kórseńiz, eriksiz tańǵalasyz. Jyl­dam, shapshań qımylyna kózińiz súısinedi. Keıinnen onyń jazǵan óleńderin qaryndasy Juldyz qaǵazǵa kóshiredi. Aqyndyq – Alladan beriletin qasıet. QazUÝ-dyń jýrfagyna túsken jyly aıdarynan jel esken talaı aqyndy kórdik. Kókiregin ashyp tastap, Esentaıdyń jaǵa­syndaǵy aq qaıyńǵa súıenip tebirene óleń oqyǵandardy kórip, «óleń jazý qol emes eken» degen oıǵa kelgenbiz. Keıinnen oı-tarazysyna salyp qarasaq, solardyń aqyn­dyǵy asa keremet te emes sııaqty. Talaı adam aqynnyń obrazynda júrdi sol kezde. Keıinnen aqyndyqty tastap ketti. Bulaı degenimiz durys emes shyǵar. Ásili, asyl mura óner olardy tastap ketti. Al qolarbaǵa tańylǵan azamattyń óleńderi men kórgen aqyndarǵa uqsamaıdy. Turqy bólek. Tur­paty basqa. О́zińiz de oqı otyryńyz. Jolym meniń qumshaýyt, Júre kele jóndeler, Jaram meniń syzdaýyq, Jarylǵan kezde emdeler. Alǵan joqpyn men qalap, Dertti bolsam, kem kórer. Talaı jandar shydamaı, Sergeldeń bop sendeler. Tursa tosyp júz qaýip, О́tem súrleý iz taýyp, Kim bizderge teń keler?! Oıdy, qyrdy kóp kezgen, Oılanyńdar, pendeler! Ol ómirge qushtar. Jasyp, jasqanyp kórgen emes. Qaıta úlken armandarǵa qulash sermeıdi. Basty armany – sońynda tuıaq qaldyrý... NYShAN Sherhan kókemniń (Murtaza) mynandaı naqyly bar: «Jolbarys pen jýrnalısti ash qoıýǵa bolmaıdy». Mamandyǵymyzǵa sáıkes (ash qalmaýdyń amaly dep qabyldasańyz da bolady – E.B.) talaı adamdy kórip júrmiz. Talpaq tanaý, jalpaq bet, shyǵyńqy buǵaq sheneýnikterdi de, alaqanynan adal eńbektiń ıisi ańqıtyn sharýany da jolyqtyrdyq. Jerdegi «jarty qudaılar» kóbine kómekshi ustaıdy. Emen esikti ashýǵa qınalady. Sondaıda: «Qudaı bularǵa ne úshin qol berdi eken?» degen qysyr oı keledi. «Asyly, qundy qujattarǵa qol qoıý úshin shyǵar». Álgi oıdyń artynan sanada sýmań ete qalatyn jaýaby bul. Kelesi keıipkerimiz eki qoldyń qadirin jurttan artyq biledi. О́ıtkeni eki qoly ıyqtan joq. Esim-soıy – Nyshan Seksenov. Burynǵy – Lenın, qazirgi Turmaǵambet aýylynda turady. Nyshan – ósip-óngen áýlettiń ulany. Otbasynda on bala bar. Bul – sol onnyń ekinshisi. Áke-sheshesi qyzyldyń qumynda mal baqty. Degenmen olardyń osy Nyshanǵa degen kóńilderi erek edi. Basqa balalardan artyq sanap, únemi qamqorlyq tanytatyn. Nyshan ózine degen erekshe qamqorlyqty sezingenimen, basqa balalardan kem bolmaýǵa, óziniń kem­tarlyǵyn bildirmeýge barynsha talpyndy. О́z qatar-qurbysymen mektepke bara almady. Deı turǵanmen, keshigip bolsa da, mektep par­tasyna jurtpen birge otyrdy. Bashpaıy­nyń arasyna qalamsapty qystyryp jazýdy úıren­di. Qur úırenip qoıǵan joq, marjandaı árip­ter­di áspettep jazýdy ózine mindet etip sanady. Aýylynda Telman Meıirhanov degen adam turdy. Jalǵyzbasty edi. Nyshannyń ata-anasy sút pen aıranyn sol kisige kún saıyn berip, kómek kórsetip otyratyn. Nyshan ıyǵyna ilgen dorbasyna sút, aıran, irimshik, maıyn toltyryp alyp, eki úıdiń arasyn súrleý etetin. Telman aǵa tehnı­kanyń tilin jetik biletin maman-tyn. Kempiraýyz tisin ketik etken teledıdar, tabany kús-kús bolǵan temir útik, dyryldap búkil úıdiń berekesin alatyn muzdatqysh sııaqty tolyp jatqan turmystyq tehnıka buzylǵan sátte aýyldaǵy aǵaıyn Telman aǵanyń úıin betke alatyn. «Shıpaly qoly» tıgen tehnıka sol mezette «dertinen aıy­ǵyp» sala beretin. Nyshan Telman aǵanyń úıine barǵan saıyn onyń kózildirik kıip alyp, áldebir zatty shuqylap otyratynyn kóretin. Alǵashynda balalyq qyzyǵýshy­lyqpen Telman aǵanyń janynda aınalsoq­tap júrdi. Qyzyq qoı, búkil aýyl bilmeıtin nárseni Telman aǵasy biledi. Zeıin salyp qarasa, bul ómirlik kásip eken. Sodan aǵasyna tehnıkanyń tilin úıretýdi ótindi. О́mirde kórgeni men túıgeni kóp aǵasy qarsy bolmady. Ár zattyń atyn aıtyp, orna­lasqan jerin yjdaǵattylyqpen kórsetip, balany kásibine baýlı bastady. Sodan aıaqtyń saýsaqtarynyń arasyna qural-saımanyn qystyryp tehnıka jón­deýdi bastap ketti. Alǵashynda úıdegi toqtap qalǵan saǵatty jóndep kórdi. Ońaı emes, árıne. Qol men aıaqtyń atqaratyn qyzmet­teri ár basqa. Qol baratyn jerge aıaqtyń bashpaılary syımaı jatady. Biraq osy kásipke ábden berilgen, jan-tánimen kirisken Nyshan orta joldan toqtaǵan joq. Asqan eńbekqorlyqpen jumysyn jalǵasty­ra berdi. Aqyry kásipti meńgerip aldy. Alǵashynda aǵaıyn-týǵan men kórshi-qolań­nyń turmystyq tehnıkalaryn jóndep júrdi. Keıinnen onyń bul qabiletin estigen aýyldastary kele bastady. Sóıtip, óziniń de Telman aǵasy sııaqty maman bolǵanyn baıqamaı qalypty. Qatarlastarynan keshigip mektepke barǵanyn aıttyq. Ol zamanda qazirgideı test degen dúnıe joq. Meniń bir aǵam aıtady «qazir mylqaý oqıtyn zaman, suraqtardyń jaýabyn nuqı salsań bol­dy» dep. Sol sekildi ol kezde mektep bitirýshiler jazbasha emtıhan tapsyratyn. Nyshan aıaǵymen jaza alǵanymen, emtıhanda olaı etýge bolmaıdy. Sodan qamqor ustazdary oǵan emtıhandy aýyzsha tapsy­rýǵa ruqsat berdi. Ol sanany jańyl­dyratyn algebranyń túrli sandaryn, fızıkanyń shym-shytyryq zańdylyq­taryn, geometrııa­nyń syzbalaryn jattap aldy. Tarıh pen ádebıetti de sanasyna qattady. Sóıtip, mektepti bitirip shyqty. Bilgen adamǵa, bul úlken eńbekti qajet etedi. Tarıhı datalar men fızıkanyń zańdylyqtaryn qatar jattap, ony este ustaýdyń ózi mıǵa kádimgideı salmaq salady. Al Nyshan sonyń bárin jattap aldy. Áli kúnge deıin esten shyǵarmaǵan. – Múmkin, – deıdi ol, – buryn kóılek-shalbar kıe almaıtyn kemtarlyǵyma qorlanǵan da shyǵarmyn. Biraq ata-anam­nyń júrek jylýy men baýyrlarymnyń qamqor­lyǵynyń arqasynda ózimdi eshkimnen kem sanaǵan joqpyn. Bul da – bir taǵdyrdyń basqa salǵan qatal syny. Allanyń jazǵanyna pendesi quldyq urýy kerek. Basqa amal qaısy?! Degenmen qan­daı qıyndyq bolsyn, ony eńbek arqyly jeńýge bolatynyna kóz jetkizdim búginde. Abaı atam aıtady «sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar, qalan». Jarat­qannyń ámirimen eki qoly ıyqtan joq bolsa da, Nyshan ómirdegi kirpish bolyp qalanatyn tusyn tapty. Bastysy da – osy. SERIKBOL Stýdent kezimizde respýblıkalyq ba­sylym­dardan Serikbol Qondybaı atty avtordyń maqalalaryn súısinip oqydyq. О́zi Mańǵystaýdan jazady. Basty ereksheligi – ózgeler sekildi oılamaıdy. Oılaý sheńberi basqa. Árbir oqıǵaǵa basqa qyrynan keledi. Jańa tujyrymdar usynady. Bir ǵana baıraq tóńireginde jazylǵan maqalasy esten ketpeıdi. Saq-ǵun zamandarynan bastap tolǵap, Súıin­baı jyrlaıtyn «Bórili meniń baıraǵym, Bórili baıraq kóterse, Qozyp keter qaıdaǵym» degen jyrdaǵy bórili baıraq­tyń sıpatyna deıin toqtalyp, onyń shyǵý tarıhyn tereń zerttep, jetkizedi. Ensı­klopedııalyq bilimi sumdyq. Maqala avto­rynyń kim ekenin bile júrý kásibı ádet qoı. Serikbol týraly surastyra basta­dyq. Ma­man­dyǵy – geograf. Almatydan bitirgen. Aspırantýraǵa qalýǵa múmkindik bolǵany­men, aýyldaǵy ata-anasyna qaraılasý úshin arý qalany tastap ketken. Elde júrip birshama eńbek etipti. Biraq jalyndap turǵan sha­ǵynda jol apatyna ushyrapty. Sóıtip, tó­sek­ke tańylǵan eken. Sol jigit nebári 36 jasynda ómirden ozdy. Bul 2004 jyl bolatyn. Biz sóz etkeli otyrǵan jigittiń de aty Serikbol. Tegi – Shaıyqov. Qyzylor­danyń Qazaly aýdanynda turady. Týmy­sy­nan zaǵıp. Mańǵystaýdyń Serikboly mańdaıyna taǵdyr jazǵan syzyqpen tósek­ke tańylsa, bizdiń Serikbol týǵannan jaryq dúnıeni kórgen joq. Taǵdyr ekeýin de aıamaǵan. Biraq ekeýi de – jazmyshqa moıynsynbaı, jigerin janyp, ónerin damytqan adamdar. Asaý tolqynnyń tepkisinde ketpeı, óz súrleýin salǵan azamattar. Serikbol Shaıyqov bala kezinen mýzykaǵa áýes boldy. Jastaıynan janyna baıandy serik etti. Ol syzylta án salǵanda tebirenbeıtin júrek bolmaıdy. Eriksiz qaltańnan bet oramalyńdy sýyra beresiń. Ánniń ıirime túse biledi. Iirimi tabylǵan án býyn-býyndy bosatyp, janyńa jylylyq syılaıdy. Ol tek qana ánshi emes. Sazgerligi de bar. Ol shyǵarǵan ánder halyq arasyna tez taraıdy. Aýyzdan-aýyzǵa kóship, halyqtyq sıpatqa ıe bolyp ketedi. Sondaı ánderiniń biri – «Bárimiz de birdeımiz» dep atalady. Ánniń aty aıtyp turǵandaı, pendeniń pendeden aıyrmasy joq. Allanyń aldynda bárimiz birdeımiz. Baı da, kedeı de, han da, qarasha da Qudaıdyń aldynda birdeı. Esh­kimniń eshkimnen artyqshylyǵy joq. Maq­shar kúni seniń ataǵyńa, aqshańa, dáýletińe, densaýlyǵyńa qaramaıdy. Barlyǵymyzdyń isimiz tarazy basyna teń tartylady. Án osyny aıtady. Estir qulaq bolsa, dúnıeniń jalǵan ekenin jetkizedi. Jastaıynan ánge ǵashyq bolǵan Serikbol aýdandaǵy  mýzyka mektebine qabyl­dan­dy. Zaǵıptyǵy kedergi bolǵan joq. Talantty jastyń talabyn meıirimdi jandar der kezinde baıqasa kerek. Búginde ol aımaqqa aty jaıylǵan ánshi. Onyń konsertterinde ıne shanshar oryn bolmaıdy. Halyq Serikboldy aıaǵannan kelmeıdi. Rýhanı lázzat alý úshin, shyn ónerdiń qaınarynan qanyp ishý úshin, ishindegi sherin tarqatý úshin jınalady. Ol respýblıkalyq saıystarda da top jaryp júr. Múmkindigi shekteýli jandardyń arasynda festıval ótedi jyl saıyn. Sonda eki ret oljaly boldy. Sondaı-aq «Jas talant» baıqaýynda da jeńiske jetti. Qysqasy, jigerin janyǵan, jurty tanyǵan jigit ómirdiń aıdynyna kemesin saldy. Endi jelkeninen jel essin dep tileıik. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.