Soltústik Qazaqstan oblysynyń halqy, sonyń ishinde Aqjar aýdanynyń turǵyndary búginde úlken qýanysh ústinde. О́ıtkeni, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesi qarsańynda Alash arystarynyń biregeıi, qazaq halqynyń dańqty perzenti, bizdiń ardaqty jerlesimiz Smaǵul Sádýaqasulynyń esimi memlekettik dárejede ulyqtalýda.
Qańtar aıynda Astana qalasynda Parlament depýtattary, qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, belgili tarıhshylar, ǵalymdar men zertteýshiler jáne zııaly qaýym ókilderi bas qosqan «Qaıratker Smaǵul Sádýaqasuly jáne Qazaqstan otanshyldyǵy: eldik murat pen jaýapkershilik» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Osy konferensııaǵa qatysýshylar Máskeýdegi Don qabirhanasynda jatqan Smaǵul máıitiniń kúlin arnaıy delegasııamen elordamyz Astanaǵa alyp kelý týraly Úkimetke arnaıy qaýly qabyldaý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Sol usynys qabyldanyp, Smaǵul súıeginiń kúli salynǵan qobdısha elimizge jetkizildi.
Bul ıgi is – «qazaǵym – elim» dep ulty úshin beli qaıysa qaırat qylǵan ardaqty arysymyzǵa degen úlken qurmet jáne zor taǵzym. Biz soǵan qatty rıza boldyq.
Árbir eldiń ózin-ózi basqarýy – ulttyq múddege qyzmet etetin memlekettik qurylys arqyly iske asatyny barshaǵa málim. Memlekettik basqarý – aldymen sol jerdi ıelengen halyqtyń ǵasyrlar qoınaýynan tamyr alatyn tarıhı ereksheligine, ózindik tabıǵı bolmysyna, progresshil ómir tájirıbesine negizdelýi kerek. Sonda ǵana qalypty damýǵa jol ashylmaq. Osynaý bıik maqsattardy ómirlik shyndyqqa aınaldyratyn qaıratker adamdar, solardyń myńdaǵan kedergilerdi jeńgen jigeri, kózge birde kórinse, birde kórinbeıtin alýan túrli qıyndyqtarǵa muqalmaǵan, azýy alty qarys qaısar rýhy. Qazaq halqynda ulttyń sondaı biregeı uldarynyń biri, bel balasy deýge turarlyq arysy – Smaǵul Sádýaqasov boldy.
Onyń el erteńiniń jarqyn bolmaǵy úshin jasaǵan janqııarlyq eren eńbegi, qaıratkerlik ustanymy – azamattyq pen ultjandylyqtyń shyn máninde ne ekendigine, olardyń qalaı qalyptasatyndyǵyna aıǵaq bolady. Búgingi kúni tarıhty jiti barlaǵan ǵalymdar men oıshyldardyń bári de ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldar tarıhyn saralaı taldaǵanda osy tulǵanyń aıtqandary men jazǵandaryn aınalyp ótpeıdi. Sóıtip, onyń eldik istegi prınsıpshil kózqarastaryn, halyq isine barynsha adal bolýdyń úlgisi men ónegesin, saýatty da, parasatty ustamdylyǵyn adamgershiliktiń teńdessiz qasıetteri retinde tanyp, keıingilerge keńinen tanystyra otyryp, qaıratkerliktiń úzdik úlgisi retinde kórsetýde. Bul – bar bolǵany 33 jyl ǵana kelte ǵumyr keshken azamat úshin úlken jetistik. Árıne, tabıǵı daryny bolmasa osy az ǵumyrda mundaı dárejege jetý ońaı bolmas edi.
Saıası ómirge 1917 jyldyń tóńkerisi ótken soń bir-eki jyldan keıin bilek sybana aralasqan onyń saıasatker retindegi ómir jolynyń tusaýy Ombydaǵy alashshyl qazaq jastarynyń «Birlik» atty uıymynda júrgende kesilgen-di. Tóńkeristen keıingi jańa dáýirde eldiń múddesi, qazaǵynyń qamyn ǵana kózdegen ustanymnan aınymaǵan ol ómiriniń sońǵy sátine deıin osy pozısııasynan aınyǵan joq jáne bul iste ol jastyǵyna qaramaı ózgelerge úlgi bola bildi.
Eńbek jolyn 1915 jyly aýyl muǵaliminen bastaǵan ol 1918-1919 jyldary Batys-Sibir kooperatıv odaǵy ınspektorynyń baqylaýshysy, 1920 jyly Ombyda shyqqan «Kedeı daýysy» gazetiniń redaktory bolyp qyzmet atqarsa, 1920-1921 jyldary Qazaq avtonomııasynyń jastar odaǵyna jetekshilik etti, 1921 jyly Jalpyqazaqtyq keńester sezinde Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıteti Prezıdıýmynyń jáne Búkilreseılik Ortalyq Atqarý komıtetiniń Túrkistan Respýblıkasy janyndaǵy ókili boldy, 1923 jyly Qazaq avtonomııasy josparlaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, qazaq jerin aýdandastyrý bóliminiń bastyǵy qyzmetterin atqardy.
Onyń qaıratkerlik, azamattyq áleýeti tolyq ashylǵan kezeń 1925-1927 jyldar. Ol 1925 jyly Halyq aǵartý komıssary, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń jaýapty redaktory, 1926 jyly tuńǵysh qazaq teatrynyń uıymdastyrýshysy, 1927 jyly Tashkenttegi Qazaq ınstıtýtynyń basshysy boldy. Bul kezeń F.I. Goloshekınniń Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń jaýapty hatshysy bolyp isteı bastaǵan kezimen dálme-dál keledi. Onyń jaýapty hatshymen ustasqan 4 máselesi boldy: 1) mekemelerdi qazaqylandyrý, 2) oqyǵandarǵa oń kózqaras, 3) baılarǵa durys kózqaras, 4) ónerkásipti damytý. Onyń bul máseledegi oılary bılik basyndaǵylardyń qarsylyǵyn týdyrdy. Onyń ústine Smaǵul óz pikirlerin aıtyp qana qoımaı, keı jaǵdaılarda júzege de asyrdy. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Dosmuhamedovterge oqýlyqtar jazdyryp, olardy jumysqa ornalastyryp, qamqorlyq jasap júrdi.
Osyndaı ushy-qıyrsyz qyzmeti oǵan keń kósilip qalam tartýyna qanshalyqty kedergi keltirgenmen, ol ondaǵan áńgimeler men povester, kóptegen saıası jáne ádebı-syn maqalalar qaldyrdy.
Negizinde ádebıetshi, jalyndy pýblısıst bolǵan S.Sádýaqasuly ulttyq rýhanı salanyń damýyna úlken úles qosty. Jıyrmasynshy jyldary «Eńbekshil jastar», «Kedeı sózi», «Eńbek týy», «Eńbekshi qazaq» gazetteriniń jaýapty redaktory bola júrip ol ótkir maqalalar men kórkem prozada ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Ana tilimen qosa orys tilin jetik meńgergen ol sol ýaqyttaǵy qazaqsha, oryssha «Trýdovaıa Sıbır», «Temirqazyq», «Kommýnar», «Jas Alash», «Eńbekshi qazaq», «Stepnaıa pravda» sekildi baspasózdiń bárine jıi shyǵyp turdy.
Ol úlken úsh kórkem shyǵarma jazdy. «Salmaqbaı-Saǵyndyq» atty alǵashqy romanynda qazaq aýylyndaǵy áleýmettik taptardyń kooperasııa sııaqty jańalyqqa kózqarasy, «Kúlpash», «Kúmis qońyraý» povesterinde keıipkerleriniń ishki jan-dúnıesin, olardyń ózindik bet-beınesi, minez-qulqy, oı-armany bar jeke tulǵalar ekenin kórsetti.
Onyń qalamynan kóptegen patrıottyq-tárbıelik máni bar dúnıeler de týyndaǵan. Bar bolǵany 28 jasyna deıin ol irili-usaqty 7 kitap jazyp qaldyrypty.
Uıymdastyrýshylyq daryny men kisiligi halyq aǵartý komıssary bolyp istegen kezinde aıqyn kórindi. Bar-joǵy eki jarym jyldaı ýaqyttyń ishinde 25 jasar mınıstr Qazaqstandaǵy negizgi bilim men mádenıet oshaqtaryn qalyptastyrdy. Úkimet basshysy retinde Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın syndy talantty jazýshylarǵa kóp qamqorlyq kórsetti. «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵyn zerttep shyǵarǵan Aleksandr Zataevıchke arnaıy ataq bergizdi. Sonymen birge Qazaq memlekettik teatry men Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn ashýǵa aıryqsha kúsh-jiger jumsady.
Keńes ókimetiniń joǵarǵy jaýapty qyzmetinde júrse de týǵan jurty úshin janyn pıda etken azamat sol kezdegi bas-kózsiz tárkileýge, kúshtep ujymdastyrýǵa qarsy shyqpaı tura almady. Halyqtyń tarıhyn, salt-dástúrin bilmeıtin, óziniń solaqaı saıasatymen qalyń eldi toz-toz qylǵan Goloshekın sekildilerdiń isteri men sózderine qasqaıa qarsy turǵan birden-bir saıasatker Smaǵul boldy. Aqyr sońynda goloshekındik qýǵynǵa ushyrap, jalǵan aıyp taǵylǵan ol barlyq qyzmetinen bosatylyp, elinen qýylyp, Máskeýdi panalady. 1928-1932 jyldary ondaǵy Kólik ınjenerleri ınstıtýtyn oqyp bitirgen soń Máskeý-Donbass temir jol qurylysynda ınjener-qurylysshy bolyp eńbek etti. Osynda qyzmet istep júrip 1933 jyldyń 16 jeltoqsanynda dúnıeden ozdy. Onyń óliminiń de jumbaq tustary kóp. Súıgen jary Elızaveta óle-ólgenshe oǵan NKVD tarapynan qastandyq jasalǵanyn aıtyp ketken.
Smaǵul Sádýaqasuly birneshe qasıetti boıyna jınaǵan talantty da tabandy, kúrdeli de tereń tulǵa. Ol, birinshiden saıasatker, asa iri memleket qaıratkeri, ekinshiden, jazýshy, pýblısıst, synshy. Úshinshiden, jastar ustazy, sheber uıymdastyrýshy, ot aýyzdy, jalyndy sheshen. Tórtinshiden, Qazaqstandaǵy kooperasııa qozǵalysynyń basshysy, besinshiden, mádenıet qaıratkeri, qazaq teatryn, JOO uıymdastyrýshy boldy.
Qazaqta «taý alystaǵan saıyn bıikteıdi...» degen danalyq bar. Onyń barlyq qyrlary men qasıetteri elimizge endi ǵana tanyla bastady dep oılaımyz. Sondyqtan bizdiń mindetimiz urpaqqa onyń bitimi men bolmysyn dáripteı berý. Sonda ǵana qaıratkerdiń aldyndaǵy adal boryshymyzdy oryndaı alamyz. Osy maqsatta atqarylǵan jumystar qatarynda - Aqjar aýdanynyń birneshe eldi mekeniniń kóshelerine, týǵan jeri Uıaly orta mektebine onyń ardaqty esimi berilgenin, sonymen qatar, birneshe mektepte Smaǵul Sádýaqasulynyń atyndaǵy murajaılar bar ekenin aıtyp ótkimiz keledi.
Aýdandyq «Dala dıdary» jáne «Aqjar habary» gazetteriniń muqabasynda S.Sádýaqasulynyń sýreti beınelengen. Týǵanyna 100 jyl tolý mereıtoıyna oraı aýdan ortalyǵy Talshyq selosynda ákimdiktiń aldynda Smaǵul Sádýaqasulynyń eskertkishi ashylǵan bolatyn.
Osy eskertkishtiń janynan 2010 jyly taǵy bir mádenı nysan – murajaı salynyp, búgingi kúni qurylys jumystary tolyq aıaqtaldy. Bul ıgi is S.Sádýaqasulynyń 110 jyldyǵyna arnalyp «S.Sádýaqasuly atyndaǵy tarıhı ólketaný murajaıy» dep ataldy.
Smaǵul Sádýaqasuly arman etken zaman endi týa bastaǵanyn, qazaqtyń uly perzentteriniń biri, jasóspirim shaǵynan qaıǵyly qazaǵa ushyraǵanǵa deıin ult bostandyǵy men erkindigi jolynda kúresip, Qazaq avtonomııasynyń jan-jaqty damýyna atsalysyp, ter tókken, jyldar boıy jamylyp kelgen jaladan arylyp, óziniń kirshiksiz adal kelbetimen halqyna qaıta tanylyp, denesiniń kúliniń elordamyz Astanaǵa ákelinip, saltanatty jaǵdaıda musylman ǵurpymen jerlenýi qazaq halqy úshin erekshe qýanyshty oqıǵa bolary sózsiz.
Biz – aqjarlyqtar Smaǵul Sádýaqasovtyń jerlesi ekendigimizdi maqtan tutamyz. Ardaqtylarymyzdyń rýhy asqaqtaı bersin.
Aǵzam TASTEMIROV, Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdanynyń ákimi.
REDAKSIIаDAN: Maqalada aıtylǵan Smaǵul Sádýaqasov máıitiniń Máskeýden qańtar aıynda jetkizilgen kúli áli kúnge jerge berilmeı, S.Ǵylmanı meshitinde saqtaýly tur. Bizge belgili habarlarǵa qaraǵanda ol 31 mamyr – Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraılastyrylyp jerlenetin kórinedi. Qoǵamdyq pikir Astananyń túbindegi Qabanbaı qorymynyń janynan Ulttyq panteon ashý jónindegi oıdy quptaýda. Smaǵuldyń kúli sonda jerlenetin shyǵar degen boljam bar.