Mura

Aıtýly din qaıratkeri, 108 200 sóz uǵym­dy syıǵyzǵan «Arabsha-qazaqsha sóz­dikti» týyndatqan jáne úndiniń dańqty shy­ǵarmasy «Kálıla men Dımnany» jańǵyrt­qan daryndy tárjimashy, Quran-Kárim aıat­tary men hadısterdiń táfsirlerin, máýlit jyrlaryn, dinı ýaǵyzdardy qazaqsha sóı­letken, «Dinı pedagogıka» oqýlyǵyn jaz­ǵan, bı-sheshenderdiń danalyq pen izgilikke toly tujyrymdy tolǵamdaryn merýertteı tizip, hatqa túsirgen óz zamanynyń darabozy Sádýaqas Ǵylmanı (1890-1972) murasy kesheýildep bolsa da L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ıns­tıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Dıhan Qamzabekulynyń yjdahatty eresen eńbe­gi­niń arqasynda jaryq kórgenin aıtý adam­shylyq paryzymyz degim keledi. Professor Dıhan Qamzabekuly Sádýa­qas Ǵylmanıdiń ómir tarıhyn, ata-baba shejiresin, tuqym-záýzatyn, ádebı murasyn, qazaq ádebıeti tarı­hyndaǵy ornyn, ıakı 30-jyldar murasyn qalaısha taný qa­jet­tiginiń ǵylymı mándi máselesin, HH ǵa­syr­daǵy «ult rýhanı izdenisiniń, dinı talabynyń ári jar­qyn úlgisi, ári aq­tań­daǵy», «tanym­dyq – kórkemdik kún­deligi» ekenin jik­tep, júıelep, jan-jaqty to­lymdy túsin­dir­gen. Sondyqtan da mu­ny  Sádýaqas Ǵyl­manı­dyń oı súzgisinen ótken, aqyl ta­razy­syna ólshengen tuń­ǵysh ǵylymı ómir­baıany desek, jańy­lyspaımyz. Sonymen qatar Sádýaqas Ǵyl­ma­nıdyń ulttyq ta­rıhı-mádenı murasynyń jetkizýshileri jónindegi derekteri men máli­metteri de eńbektiń ǵylymı qundylyǵyn, mártebesi men dárejesin kórkeıteri haq. Bul oraıda Úki­jan men Ámına Sádýaqasqyzy, Tas­muham­bet Tálimuly, Talǵat Janaıdaruly, Jıenbek Serik, Sársenbek О́tepov, Aqtoty Eleshova sekildi mura janashyrlaryn atap aıtýǵa, ardaqtaýǵa laıyq. Qoǵam qaıratkeri  Sádýaqas Ǵylmanı 1952-1972 jyldarda Qazaqstan qazııatynyń qazıy, Orta Azııa men Qazaqstan dinı bas­qarmasynyń múshesi, Aqmola shahary men Ereımentaý meshitterinde ımam qyzmetterin atqarǵan. Sádýaqas Ǵylmanıdiń zańǵar tulǵasyn asa kórnekti farabıtanýshy Aqjan Mashanı (1907-1997) sózimen bylaısha sıpattasaq, ádildik bolar edi. «Men S.Ǵylmanıdy ózim­niń ǵylymı jetekshim dep esepteımin. О́ıtkeni, «ekinshi ustaz» Ál-Farabı arab emes, qazaq jerinen shyqqan ǵulama» degen habarmen jer júzin sharlap, anyqtaýǵa kirisip, arab-parsy tilderinde jazylǵan shyǵar­malardy oqı almaı júrgenimde Sádýaqasqa keziktim. Ol kisi maǵan shyǵarmalardy aý­daryp berdi. Solardy zertteı kelip, Ál-Farabı zıratyn taýyp, qazaqtyń Otyrar-Farab qalasynan shyqqan oqymysty ekenin dáleldep,  el-jurtyna tanystyrdym» − dep jazǵan-dy Aqjan Mashanı. Islam qundylyqtaryn zerdesine berik uıalatqan, dinı-túrkilik dúnıe taný erekshelikterin bolmysyna darytqan Sádýaqas Ǵylmanıdiń áserli, utymdy oı órnekterinde, úlgili, jatyq aqyndyq tolǵanystarynda, kórkemdik oılaý júıesinde   jer men kóktiń ámirshisi Allanyń ǵajaıyp qudireti, qı­sy­nymen kórikti de kelisti Qurannyń keremet qasıetti aıattary, Muhammed paıǵam­bardyń teńdesi joq hadısteri, nurdan ja­ralǵan qanatty perishteler jáıi, jara­tylys jum­baǵy, tabıǵat kórinisteri, zamana sýretteri, «tur­mys toqpaq» teperishteri mán-mánisi­men jetik kestelengen. Asyly, «halyq tiliniń sáýleli móldir tereńinen týǵan eldiń tabıǵaty ǵana emes, sonymen qatar halyqtyń rýhanı ómiriniń búkil tarıhy da kórinedi» dep K.D.Ýshınskıı aıtqandaı, tárbıe men bilimniń shyraǵy qazaq tiliniń joıqyn qýaty týrasynda «Ana til» deıtin lebizinde bylaısha tolǵaıdy: Oryndy sóz tildiń úlken zennáti, Syr men mańyz kórsetpekshi qymbatty... Sóılense sóz tereń bolsyn mánisi, Qysqy kelip, uzaq aıaq alysy... Ana tiliń - súıegińe bitken til, Shubar qylmaı sol tilińmen sóıleı bil. Til mádenıetin meılinshe dittegen Sádýaqas Ǵylmanıdiń tildiń durystyǵyna, aıqyndyǵyna, tártibine aıryqsha mán bergen. Ol «Sóz qurylysy» jy­rynda (1931) óleń býy­ny, ólsheýi, úılesimi, syr men danalyq sıpaty, ıaǵnı óleń tiliniń biryńǵaılyǵy men tutastyǵy qaıran qal­dyrsyn deıdi. Sóz ishinde óleń-jyrdyń joly ózge, Ilinbeıtin ýaqyty joq bir kózge – dep, poe­zııa para­saty men sal­tanatyn suń­qar­sha sezinip málim­deıdi. Jáne de oıdyń ush­yr­lyǵy men tapqyr­lyǵy til men júrektiń birlestiginen týatyn­dy­ǵyn «Bir ertegi» shy­ǵar­masynda qadap kórse­tedi. Negizinde, S.Ǵyl­manı tilimen jetik jetkizer bolsaq, onyń ińkár kóńilden, taza peıilden meıirlenip týǵan jara­tyn­dylary «mol oıly, ǵıbrat kózdi», «sanaly, sáýlelige» arnalǵan. Sebebi, onyń óleń-jyrlarynda dinı-aǵartýshylyq sa­ryn­dar, arab-parsy órkenıetiniń danalyq dáristeri, dástúrleri, Allanyń ǵylymy, jaratylystaný ǵylymy, adamtaný ǵylymy sheber úılesim, oraıly jarasym tapqan. S. Ǵylmanı «Múnáját», «Zeıin ashý báıiti», «Sahar nazym», «Qasas súresiniń áz aıaty men tápsiri aýdarmasynyń mazmuny», «Taǵy da paıǵambardyń mynaý sózi», «Taǵy da paıǵambardan sóılengen sóz», «Uzaq hadıstiń aýdarmasy», «Tápserden bir áńgi­me», «Ábýbákir hazirettiń biraz jaıy», «Átıim úshin ǵazal» atty tolǵaýlarynda Jaratqan Ie, Allanyń Elshisi, aıattar men hadıster álemi haqynda taǵylymdy támsil­derdi, máıek-dáıegi ózgeshe oı-pikirlerdi órbitedi. Stalındik zobalańnyń, zorlyq-zomby­lyqtyń kýágeri Sádýaqas Ǵylmanıdyń túrme jyrlarynda zamana qaıshylyqtary, «qajytqan sebepter» shynshyldyqpen sýrettelip, saı-súıegińdi syrqyratady, de­neń­di túrshiktiredi, úreılendiredi, tozaq­tyń otyna kúıgendeı kúıge túsesiń. Erkim esen, er kóńilim solmasa, Erkindikti erkin Qudaı ońdasa. Jalǵyz baqyt mende bolsyn demeımin, Solyp, sóngen erkeli elim ońalsa. Qyzyǵy ne barlyq ómir, tirliktiń, Erkeleıtin elim ósip, ońbasa. Kóńildegi syrym osy, basqa joq, Amalym ne, oıym órge qonbasa − degen múbárák tilegi, márt júregi qandaı de­seńizshi! S.Ǵylmanı «Kalendar tysyna jazdym» deıtin jyrynda (1929) bylaısha tebirenedi: Túsinshi, kóp oılanshy sózdiń ishin, Túńilme ústirt qarap syrtqy túsin. Rasynda, aqyn tolǵaýlarynyń máni de, sáni de dúnıetanym tereńdiginen, bilimdar­lyq zerdesinen, ishki jan dúnıesiniń taza­ly­ǵynan, adamgershilik mádenıetinen, ádep­ti jaratyl­ǵandyǵynan bolsa kerek-ti. Onyń túpki maq­sat-muraty da – eldi sáýle­lendirý, qoǵamdy izgilendirý, ulttyń rýhanı qundylyqtaryn órkendetý, «dinniń túpki negizin» túsindirip uqtyrý, «Jaqsy­lyqtyń túbinde óseri bar, Jamandyqtyń túbinde ósheri bar» deıtin halyq dana­lyǵyna ımandaı sengen ustazdyń mynadaı oı merýertteri jigerińdi, júregińdi, tilegińdi nurlan­dyrady. Mysaly: Adal júrek, talap-shart, Tilek kerek eldi aǵart. Jumsaq tildi maıda bol, «Qazaq», «noǵaı», demeı «sart». («Shákirtterime jazǵanym») Dinsiz jasaý bolmaıdy, Dúnıe dinsiz tolmaıdy. («Zeıin ashý báıiti») Pa, shirkin, kápir dúnıe, buzyq dúnıe, О́zine ergenderge qyzyq dúnıe. Dardıyp shalqysań da, jaıqalsań da, Umytpa, barlyǵyn bir syzyq, dúnıe. Syzyqqa qoja da bar bilseń, dúnıe, Eseptep aqyl, mıǵa ilseń dúnıe. Jón ǵoı dep bar isińdi  aıtar edim, Bultarmaı bir  qalypty júrseń dúnıe. («Áı, dúnıe») «Turmystyń toqsan ta­raý tarmaqtaryn» kór­gen, «synaptaı júz tol­qyp qubylǵan» dúnıeniń taýqy­metterine kóngen, «taǵ­­­dyrdyń kermesine kez­­­desken», sóıtse de arystansha arpaly­syp oı eńbegine ińkárlikpen qyzmet etken jankeshti sabaz salıqaly oılarymen bólisedi. Din tarıhyna júırik S.Ǵylmanı Haq Paıǵambar jıeni Qusaıyn týrasynda sóz qozǵaǵanda tórt qasıetti erekshelep, órnekti jetkizedi. Ol bylaısha: Ol tórt qasıet bireýi jaqsy násil, Ekinshi jomart kóńil, sózi de asyl. Úshinshi qolda Quran basshy qylǵan Tórtinshi kórkem óńdi ajary asyl. Aqyndyq mádenıeti joǵary el erkesi, oı serkesi S.Ǵylmanı óleń qurylysynyń qyr-syryn jyǵa túsinip, baıyptaǵany baıqalady. Máselen, «Taǵy soǵan», «Olja­baıǵa», «О́kiný», «Qorytyndy», «Jumbaq­ty ajal» sekildi óleńderi alty aıaq ól­shemimen shyǵarylǵan. Sóıtip, móldir maǵy­naly syńǵyrlaǵan sýretke kóshirgen. Oı pikirin túrlendirip, bezendirý maq­satynda mándi de mánerli oıýly-oıly sóılemderge júginip otyrady. Aıtalyq: «Jalqaýǵa eshýaqytta bolma joldas» «Eńbeksiz etken dáýlet − qardyń sýy» «Men qańbaqpyn bir quıyn jel úıirgen» «Turmys − jel, adam basy bolǵan qańbaq» «Jarylǵasań jomartsyń jarylǵampaz» «Dúnıe − kópir, maqsatqa minip óter, Bolattan beriktigi bolsyn beter» «Eki aıyr til, Qyran bop il, Ǵylym, óner egiz». Din ǵulamasy keıbir rette jyr-tolǵaý­larǵa arab tilinde maǵynasy iri, kesek naqyl sózderdi keltirip, oqyrman dúnıe­tanymyna sáýle shashyp, jan dúnıesin ıman qýatymen sulýlandyrýdy maqsat etkendeı. Buǵan mynadaı aforızmderdi ataýǵa bola­tyndaı: «Múmkin bir kisi bir qaýym eldiń ornyn basar», «Adamdy synamaı turyp, kem­site kórme», «Ataq, dańq − apat, biraq barsha adamdar soǵan umtylady», «Hasan­nyń sheshendigi, Ibn Muqlanyń qalamger­ligi, Ibn Ádhámniń dúnıege qyzyqpaýy, Luqpan hakimniń danalyǵy». S.Ǵylmanıdiń poezııalyq shyǵarma­laryna lırıkalyq áýez, epıkalyq qarym, dinı-fılosofııalyq, musylmandyq-túrkilik saryn, allegorııalyq sıpat, derektilik pen tarıhılyq tán. Sondyqtan da aǵartýshy dindardyń asyl murasy ( Almaty: «El shejire», 2010) ult rýhanııatyna qosylǵan káýsar bulaq ispetti. Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.