«Damyǵan elderdiń problemasy júıe arqyly sheshiledi»

«Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Rahat JAQSYBAI qazir álemdik joǵary oqý oryndarynyń úzdik bestigine kiretin London Ýnıversıtet Kolledjiniń (University College London) magıstratýrasynda oqyp jatyr. Onymen áńgimemiz brıtandyq oqý júıesi, bilim bıznesi, mamandyq tańdaý, baspasóz týraly órbidi. Sóz nelikten kópshiliktiń tańdaýy Brıtan bilim júıesine túsetindiginen bastaldy.  

– Aǵylshyn tildi elderge bilim alýǵa yntaly qazaqstandyq stý­dent­terdiń basym bóligi Brı­tan ýnı­versıtetterin tańdaıdy. Máse­len, «Bolashaq» baǵdarlamasy stı­pendıattarynyń shamamen úsh­ten ekisi Ulybrıtanııada. Menińshe, mundaı tańdaýdyń qarapaıym úsh sebebi bar. Birinshiden, kópshilik aǵylshyn tilin negizgi tunyǵynan úırengisi keledi. Ekinshiden, Brı­tan ýnıversıtetteriniń bilim reı­tın­gindegi bedeli joǵary. Tipti, Koroldiktiń bir qıyrynda or­na­las­qan ýnıversıtettiń aty beı­málim bolar, alaıda sol oqý orny tereńirek mamandanǵan bir sala­da, ǵylymy ozyq, stýdenti ozat shyǵýy múmkin. Úshinshiden, Ame­rıka ne Avstralııaǵa qara­ǵanda, London degeniń «mynaý turǵan jer», kelim-ketimge yńǵaıly. Bul ásirese, otbasyly stýdentter úshin qolaıly der edim.

– Al ózińiz nelikten Lon­don­daǵy oqý ornyn tańdadyńyz?

– Alǵash qujat jınaı bas­ta­ǵandaǵy meje, aıtalyq, «Bola­shaq­tyń» til talabyn oryndaýǵa je­tip alý bolsa, keıin til kýrsyn támam­dap, ýnıversıtet tańdaıtyn deńgeıge jetkende, óz-ózińe degen talap ta óse túsedi. Árıne, oqý orny birneshe ólshem boıynsha tańdalýy tıis. Mamandyqtyń maz­­muny, ýnıversıtet reıtıngi­nen bastap, oqýdyń aýyr-jeńil­digi, oqıtyn qalanyń arzan-qym­battyǵy, ortalyqtan alys-ja­qyn­dyǵyna deıin bir sholyp shyǵý artyqtyq etpeıdi. 7-8 jyl­daı jumys tájirıbesinen keıin, úırengen ortany tastap, qaıtadan stýdent ataný ońaı emes. Al atandyń eken, memleket qaısy bilim ordasynda oqısyń dep tańdaý bergen eken, endeshe ol múmkindikti paıdalanyp, úzdi­ginde oqýǵa tyrysqan jón. Meje aldyńda bolǵanda odan qıy­ny joq, nátıje artyńda qal­ǵanda odan ońaıy joq. Munyń bárin sanamalap, anyqtap aıtyp jatqan sebebim, shetelde oqyp, úzdik tájirıbeni elge ákelem degen bolashaq stýdentterdiń biri bolmasa birine durys aqparat jetsin degen oı. Shama kelip jat­sa, ozyǵyna umtylǵan durys. Lon­dondy, UCL atalatyn oqý ornyn tańdaǵan sebebim sol.

– Bilim týrızmi boıynsha Ulybrıtanııa kósh bastap tur. Osynyń syryn siz neden kóresiz?

– Brıtanııada bilim salasy ǵy­lym-bilim qundylyǵyn ta­ra­tý­shy, mádenı yqpaldasý orta­sy ǵana emes, ol sonymen birge alyp bıznes mashınasy da. Ýnıver­sı­tet­ter ózderi ǵana tabys taýyp otyr­ǵan joq, sol oqý oryn­dary or­na­lasqan qalalardyń bıýdjetine de kiris ákeledi. Qa­ra­jat pen ın­vestısııanyń qo­maqty bóligi ýnı­versıtetterde shoǵyr­lan­ǵan. Ǵyly­mı jobalar men ja­ńa­lyqtar da osynda ashylyp, jarııa­lanyp jatady. Munyń bir sebe­bin men uzaq jyldar boıy qalyp­tasqan júıe­men baıla­nys­tyramyn. Damý­shy elderde kóp másele tulǵa­lar­ǵa baılanysty bolady, al damy­ǵan elderde problemalardyń basym bóligin júıe sheshedi.

Bilim ındýstrııasynda kóp nárse jolǵa qoıylǵan. Munda árbir áleýetti stýdent úshin báseke bar. Sebebi, Brıtan ýnıver­sıtet­teri avtonomdy, ıaǵnı derbes bas­qarylady. Tıisinshe, oqý baǵ­darlamasynan bastap oqý aqysy, oqý merzimi, emtıhan tártibine deıingi sheshimder derbes retteledi. Barlyq oqý oryndaryna tán ortaq bolyp keletin uqsastyqtar bar. Máselen, dıssertasııalyq jumys pen esselerde plagıatqa qatal qaraý – barlyǵyna birdeı tártip. Munda plagıat degendi biz oılap júrgen bireýdiń eńbegin sol kúıi kóshire salý ǵana emes, bireýdiń ıdeıa­­syn óz sózińmen jazyp, alaı­da avtoryn kórsetpeý dep te túsin­diredi. Bul talapty «kopı past» tásilden arylý, bilim alý qun­dy­lyǵyn arttyrý úshin bizge de engizý asa qajet dep bilemin.

– Shet elde bilim alý úlken yj­daǵattylyqty qajet eteti­ni belgili. Siz oqyp jatqan ma­man­dyq­tyń eń qıyn tustary týra­ly ne aıtar edińiz?

– Joǵaryda sóz etkenimizdeı, munda mamandyq ataýy birdeı, uqsas bolǵanymen, mazmuny ja­ǵy­nan áralýan bolyp keledi. Jeke tájirıbem boıynsha aıtsam kóbirek túsinikti bolatyn shyǵar. Men «Bolashaqtyń» buqaralyq aqparat quraldary redaksııasy qyzmetkerlerine arnalǵan baǵyt boıynsha stıpendıat atandym. Bakalavrıat alǵan dıplomyma jáne kvotalyq baǵytqa sáıkes mamandyq «Bolashaq» tizbesinde «Jobalardy basqarý. Adamı re­sýrs­tardy basqarý» dep atala­dy. Bul bir ǵana mamandyq emes, osy­nyń aıasynda sizge, mysaly, jo­ba­lardy basqarýǵa jaqyn ke­le­tin otyzdan asa magıstratýra baǵ­dar­lamasynyń tizimi qosa usy­ny­lady. Sizdiń de tańdaý ja­saı­­tyn tusyńyz osy. Qazir men oqyp jatqan kýrs – «Jobalardyń stra­te­gııalyq menedjmenti» dep ata­la­dy. Osy baǵdarlamanyń, ási­rese nazar aýdartqan tusy «stra­te­gııa» sózi boldy. Sebebi, bizge ja­ǵdaıǵa tereńirek úńilý men alys­qa qaraı kóz tastaý, uzaq mer­zim­di murattarǵa umtylý asa qa­jet. Álbette, oqý baǵdarlamasy kóńil bólýdi, oryndyqqa jaıǵa­syp, kitap oqýdy, oqyǵanyńdy syn­­­nan ótkizip, qaǵazǵa túsirýdi ta­lap etedi. Seniń negizgi baǵa­la­­na­­t­yn tusyń synı oılaý men jazý bol­­ǵandyqtan, yjdaǵat ete­tin tusyń da osy jazý. Sabaqta ana tilinde saırap otyratyn brı­tan­­dyq­tar da jazýǵa kelgende kóp kúsh jumsap jatady. Sebebi, jazý, qaǵazǵa túsirý degen qaı tilde de ońaı emes.

– Bilimdi bızneske aınaldyr­ǵan el dep qaldyńyz. Al bız­nes­tegi qarapaıym qaǵıda – «klıent­tiń aıtqany árdaıym durys» emes pe? Bul jaǵynan stý­dent pen ýnıversıtettiń, oqy­tý­shy men stýdenttiń ara­syn­daǵy qarym-qatynas qandaı?

– Ýnıversıtet árbir stýdenttiń oń baǵasyn alýǵa tyrysady. Stý­dent­tiń pikiri ýnıversıtettiń al­daǵy josparyna, keletin stýdent sa­ny­na áser etýi múmkin ekenin jaq­sy túsinedi. Máselen, UCL ýnı­ver­sıtetinde post-gradýeıt, ıaǵnı PhD men magıstratýrada oqıtyn stýdentter sany jalpy stýdenttiń jartysynan asady. Magıstratýra baǵdarlamasy bir jyl ekenin eskersek, jyl saıyn stýdentterdiń úlken býyny túlek atanyp, kelesi tobyn qarsy alý qajet bop shyǵady. Al oqytýshy men stýdenttiń qaty­nasy «aǵaı-apaı» emes, kóbine teń deńgeı­degi qarym-qatynasqa qu­ry­­lady. Oqytýshy basqa salada bil­­meı qalýy múmkin, onysyn jasyr­maı aıta salady, biraq ózi bere­tin kýrsy men taqyrybyna tyńǵylyqty daıyndalyp keledi. Osy baǵytta jazǵan birneshe ǵyly­mı maqalalary bar bolyp shy­ǵa­dy. Tek qana akademııada emes, óndiriste, bızneste, úkimette ju­mys jasaǵan tájirıbesimen kele­di. Sosyn tıisinshe, stýdenttiń aldyn­da bedel paıda bolady.

Bularda da aýdıtorııa jetpeı qalý, tehnıkalyq qıyndyqtar, bıýro­kratııalyq kedergiler barshy­lyq. Uzaq jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan bir máseleler bolady. Stýdent retinde aıtasyń, biraq eshnárse ózgere qoımaýy múmkin. Biraq eń bastysy, seni mekteptiń (bizdińshe, kafedra, múmkin keıde fakýltet) jınalysynda barlyq oqytýshy-professorlar quramy tyńdaıdy, másele kótergenińdi qýattaıdy. Sharýań sheshilmeıdi, biraq sen tyńdaldym dep rıza­syń. Psıhologııa ǵoı. Negizi atap ótkenimizdeı, júıe jolǵa qoıyl­ǵan soń syrt-syrt soqqan saǵat sııaq­ty jumys jasap kete beredi.

– Medıanyń óz ókilinen aǵylshyn tildi BAQ týraly da suraıyq. Londonda ne oqısyz, ne qaraısyz? Olardyń kóteretin taqyryby qandaı?

– Brıtanııa degende, birinshi eske túsetini VVS ǵoı. Jaqynda ǵana qazaqstandyq delegasııamen birge osy arnanyń BBC World qyz­meti uıymdastyrǵan stra­te­gııa­lyq kommýnıkasııalar ta­qy­ry­byndaǵy semınaryna qaty­syp, korporasııanyń ishki tynys-tirshiligimen tanysýǵa múmkindik aldym. Sol semınardan bir ǵana faktini aıtaıyn. Sońǵy jyl­dary aýdıtorııasyn júz mıl­lıonǵa arttyryp, jarty mıl­lıard­qa jetkizgen arna kórer­men aza­ıyp ketti degenmen kelis­peı­miz deıdi. Alaıda, alyp korpo­ra­­sııa­­lardyń onlaın-ómirmen bite qaınasyp ketkenin atap ótýi­­­­miz kerek. Feısbýktaǵy 50 mıl­­­­lıon oqyrmany osyny ań­­ǵart­­­sa kerek. Ártúrli áleý­met­­tik saýaldama, Google qural­dar, zert­­teý­ler arqyly óz aýdı­to­rııa­­syn jaqsy biledi. Maqsat­ty aýdı­­torııa úshin jumys jasaı­dy. Telefonǵa arnalǵan baǵ­dar­­la­ma­lyq qosymshalar da soǵan yń­ǵaı­lanǵan. Máselen, sport­súıer oqyr­man bolsańyz, bir már­te osyn­daı jańalyqtardy oqyp, ózińiz týraly aqpar ber­dińiz be, kelesi joly sizdi qyzyq­ty­­ra­tyn sportqa qatysty jańa­lyq­tardy usynady. Feısbýk jeli­siniń al­gorıtmi aýysqany da sodan. «Len­tańdy kórset, kim eke­nińdi aıta­ıyn». Sebebi, sizdiń lentaǵa birin­shi shyǵatyn adam­dar men jańa­lyqt­ar – siz kóbi­rek oqıtyn, siz qyzy­ǵý­shylyq tanyt­qan jandar men taqyryptar.

Osy arna bolsyn, basqa da aǵylshyn basylymdary bolsyn, negizinen ınternet-nusqalarynan oqımyn. Al Londonnyń óz ja­ńa­­lyq­taryn jazatyn, tegin tara­tyla­tyn «Evening standard»-ty («Keshki standart») qaǵaz nusqa­synda oqımyn. Jalpy, bizde, ult, dil, din degen taqyryptar únemi nazardaǵy taqyryptar bolsa, munda saıası taqyryptar kóbin­de aldyńǵy kezekte kórinedi. Qazir, mysaly, negizinen Ulybrı­tanııa­nyń Eýropalyq odaqtan bólinýi kóp talqyǵa túsip jatqan másele. Londonnyń aptalyq gazet­i basym bóligin jergilikti, london­dyq jańalyqtarǵa arnaıdy.

Áńgimelesken

Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan»