Velosıpedpen júrý rak pen júrek aýrýlary qaýpin azaıtady
Ǵalymdar velosıpedpen júrý rak pen júrek aýrýlary qaýpin eki ese azaıtatynyn anyqtady. Zertteý nátıjeleri Brıtan medısına jýrnalynda jarııalandy, dep jazady VVS.
Bes jylǵa sozylǵan zertteýge 250 myń brıtandyq, olardyń ishinde rak dıagnozy qoıylǵan 3748, júregi aýyratyn 1110 adam qatysqan. 5 jyl ishinde olardyń 2430-y qaıtys bolǵan. Zertteý nátıjesinde velosıpedpen júrý ólim qaýpin rakpen aýyratyndarda 45%-ǵa, júregi aýyratyndarda 46%-ǵa azaıtqan. Basqa jaǵdaıda bul kórsetkish 41%-dy quraıdy.
Zertteýge qatysýshylar velosıpedpen aptasyna ortasha eseppen 48 km júrgen. Biraq kóp júrgen saıyn, densaýlyq ta jaqsara bergen.
«Bul zertteý velosıpedtiń adam densaýlyǵyna paıdasyn kórsetti. Sondyqtan velojoldardy kóbeıtý kerek», deıdi zertteýshi doktorlardyń biri Djeıson Gıll.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, aptasyna ortasha eseppen 9-10 km jaıaý júrý júrek aýrýlary qaýpin azaıtady. Biraq mamandar jaıaý júrgennen góri velosıpedtiń tıimdi ekenin aıtady.
Cancer Research UK ókiliniń aıtýynsha, velosıpedpen júrý arqyly sport zalǵa barmaı-aq densaýlyqty nyǵaıtýǵa bolady. Tek ony kúndelikti turmystyń bir bóligine aınaldyrý kerek. Mysaly, jumysqa velosıpedpen baryp kelýge bolady.
Slıms ózeniniń aǵysy qarama-qarsy baǵytqa aýysqan
2016 jyly Kanada ǵalymdary Slıms ózeniniń joǵalyp ketkenin baıqaǵan. Sol jerge jiberilgen ǵalymdar óz zertteýlerin jaqynda Nature Geoscience jýrnalynda jarııalady.
Zertteý jumystaryna Vashıngton ýnıversıtetiniń geology Takoma bastaǵan Kanada, Amerıka ýnıversıtetteriniń ǵalymdary qatysty. Olardyń aıtýynsha, buryn soltústiktegi Berıngovo ózenine qaraı aqqan Slıms qazir ońtústiktegi ózenderdiń birine quıady. Bir qyzyǵy, júzdegen jyldarǵa sozylatyn bul qubylys Kanadada nebári bir kóktemniń ishinde bolǵan.
Zertteýshilerdiń biri Den Shýgar bizdiń zamanymyzda mundaı jaǵdaı birinshi ret tirkelgenin aıtady. Oǵan byltyr mamyrdyń sońynda muzdyqtardyń erı bastaýy áser etken.
«Slıms ózeni baǵytynyń ózgerýi búkil landshaftqa áser etken. Jabaıy tabıǵat pen ózen hımııasynda da ózgerister baıqalady. Iаǵnı, klımattyń ózgerýi biz kútpegen qubylystarǵa ákelýi múmkin», deıdi ǵalymdar.
Bir aıta keterligi, on jyl buryn Saımon Freızer ýnıversıtetiniń ǵalymy Djon Klag óńirdiń geologııalyq qurylymynyń erekshe ekenin aıtyp, osyndaı ózgeris bolatynyn boljapty.
Qoǵamdyq oryndardy abattandyrý qylmys deńgeıin tómendetedi
Amerıkalyq ǵalymdar qoǵamdyq oryndardy abattandyrý qylmys pen tártipsizdiktiń azaıýyna yqpal etetinin anyqtady. Zertteý nátıjeleri Applied Geograph jýrnalynda jarııalandy.
Zertteýshiler nysany retinde Flınta qalasy tańdalǵan. Sebebi avtoóndiris jabylǵan soń bul qalada jumys oryndary 41 %-ǵa azaıyp, qylmys deńgeıi artqan.
Mıchıgan shtaty Ýnıversıtetiniń ǵalymdary qalada abattandyrý baǵdarlamasy bastalǵannan keıingi kezeńdi baqylaǵan. Olardyń aıtýynsha, bul baǵdarlamaǵa qatysqan aımaqtarda tártipsizdik azaıyp, basqa jerlerde qylmys kóbeıgen. Zertteýshiler abattandyrý jumystary men qylmys deńgeıi bir-birine baılanysty degen qorytyndy jasap, málimetterdi jergilikti bılikke usyndy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, qoǵamdyq oryndardy abattandyrý qaladaǵy psıhologııalyq jáne áleýmettik klımatqa áser etedi. Ondaı jerlerde turǵyndar ózderin qaýipsiz sezinedi, ári ujymdyq jaýapkershilik paıda bolady. Sonymen qatar aǵash kóp otyrǵyzylǵan aımaqtarda kúızelis pen júrek-qantamyr aýrýlary azaıyp, jumyssyzdyq, vandalızm, urlyq deńgeıi tómendeıdi.
Salqyn shaı holera aýrýyna shaldyqtyrýy múmkin
Salqyn shaı men bótelkeden sý ishý holera aýrýyn juqtyrýǵa tez áser etedi. Bul týraly Paster ınstıtýtynyń epıdemıologtary PLOS Neglected Tropical Diseases jýrnalynda jazdy.
Ǵalymdar Vetnamda holeranyń taraýyna áser etken faktorlardy anyqtaý úshin zertteýler júrgizdi. Bul elde 1979-1996 jyldary 56050 adam osy vırýsty juqtyryp, bul kórsetkish tek 1997 jyly tómendegen. Al 2010 jyldary osy aýrýǵa shaldyqqandar sany qaıta arta bastaǵan.
Zertteý barysynda mamandar 300 adamnyń tamaqtaný rejımin baqylaǵan. Nátıjesinde belgili bolǵandaı, holeraǵa shaldyqqandardyń kóbi salqyn shaı men bótelkeden sý ishken.
Holera – dıareıa, aǵzanyń sýsyzdanýyna ákeletin ishek ınfeksııasy. Onyń aldyn alý sharasy áli tabylmady. Al vaksına ımmýnıtetti tek ýaqytsha ǵana kóteredi. Vırýs neden paıda bolatyny belgisiz. Degenmen, holerany juqtyrý qaýpi taza aýyz sý joq jerlerde basymyraq.
Qarttardyń mı jumysyna qyzylsha shyryny paıdaly
Ýeık-Forest ýnıversıtetiniń qyzmetkerleri qyzylsha shyryny men dene jattyǵýy qarttardyń mıyna jaqsy áser etetinin anyqtady. Olar zertteý qorytyndylaryn Gerontology jýrnalynda jarııalady.
Jastyń ulǵaıýymen keletin mı ózgeristeriniń aldyn alý múmkin emes. Degenmen, ǵalymdar erte dıagnostıka men profılaktıkanyń joldaryn izdestirýde.
Zertteý jumystaryna qatysqan adamdar alty apta boıy qyzylsha shyrynyn iship, bir saǵattan keıin 50 mınýt jaıaý júrgen. Ǵalymdardyń aıtýynsha, kóbiniń qan qysymy tómendep, mıdaǵy qan aınalymy jaqsarǵan. Sonymen qatar barlyǵynyń fızıkalyq belsendiligi artqan.
AQSh-ta aýyr dıstresske shaldyqqandar medısınalyq kómek sapasyna narazy
Nıý-Iork ýnıversıtetiniń ǵalymdary amerıkalyqtardyń 3,2 %-y aýyr dıstresske shaldyqqanyn anyqtady. Zertteý nátıjeleri Psychiatric Services jýrnalynda jarııalandy.
AQSh-taǵy aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵy ókilderiniń aıtýynsha, aýyr dıstress (SPD) - qatty ýaıym, mazasyzdyq, áleýmettik oqshaýlyq sekildi belgileri bar aýrý. Maqala avtorlarynyń aıtýynsha, AQSh-ta oǵan shaldyqqandardyń sany qazir 8,3 mılıonnan asady.
Zertteýge 18-64 jas aralyǵyndaǵy 207 853 adam qatysty. SPD-pen aýyratyndardyń kóbi medısınalyq qyzmettiń tómendigine, preparattardyń jetispeýshiligine, kásibı medısınalyq kómek sapasyna shaǵymdanǵan.
Ǵalymdar bul jaǵdaı ózgermese, erte ólim, óz-ózine qol jumsaý kóbeıetinin aıtyp, densaýlyq saqtaý júıesin ózgertýdi usyndy.
Daıyndaǵan Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»