«Qus jolynyń» qıqýly tarıhy - 3

(Jalǵasy. Basy 77-79 nómirlerde)

Dravıd túrkileriniń adamzat damýyna qosqan eń zor úle­si Mesopotamııa qos ózeni boı­yn­da­ǵy shýmerlermen bir kezde, ıakı b.z.b. 3 myńynshy jyldyqtyń ba­synda óz tól jazýlaryn oılap tabýy, al artyqshylyǵy – shý­merler alǵashqyda býyndyq ja­­zýdy qoldansa, dravıd tú­rki­leri birden-aq dybystyq-árip­tik júıeni qoldanýy. Olar­dyń palma japyraqtaryna ja­­zy­lǵan «pothı» jazýlary uzaq jyldar qozǵaýsyz jatyp, 1979 jyly ǵana syryn ashty. Alǵashqy dravıd túrkileriniń ja­zýy – uzaq jyldar Úndi býdda­shy­­larynyń qoldanysynda bol­ǵan. О́kinishke qaraı, osy má­limetterge muryndyq bolǵan «Lın­gvıstıcheskı ensıklopedı­ches­kıı slovar» (M., 1990.) dra­vıd túrki jazýlarynyń VI ǵa­syr­daǵy Kók túrkileri jazýla­ry­men tańbalyq uqsastyǵy ne aıy­rymy týraly jumǵan aýyz ash­paı­dy. Qosymsha izdenister qajet ekeni túsinikti. Eń bas­tysy – Elam, Harappa mádenı kúldikterinen b.z.b. 3 myńynshy jyldarǵa jatatyn bastapqy tú­rik jazýynyń álippesiniń ta­by­lýy jáne onyń qaısybir býdda sektalary abyzdarynyń qol­danysynda bolýy. Úndiniń «Gandjýr» ensıklopedııasynyń ǵundardyń álippesi «hono ár­pi» deýi (Sartqojauly Q. «Baı­yr­ǵy túrik jazýynyń gene­zı­si», Astana, 2007. 51 b.), L.Gý­mı­levtiń 245 jáne 250 jyldary Kam­bodjaǵa elshi bolyp baryp qaıt­qan Kan Tan, sol óńirde Fýnan degen bektik baryn aýyzǵa ala kelip: «Olarda kitap bar, mu­raǵatta saqtaıdy. Olardyń jazýy hýn jazýyna uqsaıdy» (Gýmılev L. Hýnný. Hýnny v Kıtae. M., 2003. 103 s.) deýleri birtindep shyn­dyqpen ulasar aýjaı tanytady. Dravıd túrki jazýynyń hý-nýlarǵa aýysyp, hý-ný jazýynyń túrkilerge berilý joldary men múmkindikteri kórer kózge «men mundalap» tur.

Birde Elam patshalyǵynyń, ekinshide Shyǵys Efıopııa bı­leý­shileri tóńiregine birikken qı­yr ońtústiktegi túrkitildi et­­nos­tyń saıası-áleýmettik ta­rı­­hy óte uzaq, arnaıy izde­nis­ter­­­diń nysanasy. Úndi ózenin ja­­­ǵa­laǵan harappalyqtar sol­tús­tikte Pendjabqa deıin jetip, ol ólkeniń shyǵys aımaǵynda 30 qa­la turǵyzǵan. Gımalaı taý­la­ry­nyń asý-asýyn meńgerip, sol jerlerden úı salatyn qu­rylys materıaldary – aǵash ta­s­yǵan. Ońtústikke jyljı otyryp, Kat­hııa­var túbegin ıgerip, 40 qala tur­ǵyzǵan. Bombeı shy­ǵ­a­na­ǵyn­daǵ­y Lothal porty da osy dravıd túrkileriniń qoltýmasy. Kele tura olar Shrı-Lanka ólkesin de ıgergen. Bul qaýymnyń jekelegen toptary mezgil-mezgil lek-legimen Gımalaı arqyly Shyǵys Túrkistan, odan Altaı, Sibir asyp ke­tip otyrǵan. Taǵy bir bólikteri Pamır, Orta Azııanyń qos ózeni arqyly jol salyp, aspandaǵy «Qus jolyn» jaǵalap otyryp, Oral taýlaryna shyǵandaǵan.

Dravıd túrkileri b.z.b. 1500 jyldary ǵana zor jaýgershilikke kezigip, etek-jeńderin jııýǵa máj­búr boldy. Oral taýlary, Kama, Aq Edil boılarynan dúrlige aý­ǵan Rıgveda arıılerimen qandy shaıqasqa maltyqty. Bul súrgin adamzat kózi kórmegen doıyr ja­baıylyqpen erekshelendi. Ony jip­ke tizip saraptap kórseń, Shy­­ń­­­ǵys han jaýyzdyǵy dalada qa­lady. Keıingi eýrosentrıster shyn­dyqqa kózdi jumyp, uıalmaı-qy­zarmaı, Úndistanǵa órkenıet, ási­rese, izgi kóne dinı joralar ushy­ǵyn arııler ákeldi dep jaý­yr­dy jaba toqıdy. Arııler ja­ń­a topyraqqa kóp qudaıdy dá­riptegen taıpalyq qudaılar jo­rasymen keldi, al taıpalyq qudaılar elam-dravıdtikterdiń ózderinde de jetkilikti edi. Al sáýlet óneri, jazý-syzý bolsa, sharyqtap turǵan. Arıılerdiń dóreki qara kúshten basqa elam-dravıdterge úıretkeni shamaly. Qalaı degenmen de, neshe ǵa­syr­larǵa sozylǵan alapat jaý­ger­­shilik saldarynan túrki­ler te­ris­tik jáne ortalyq Úndistan­dy arıılerge qaldyrýǵa májbúr bol­ǵandarymen, Úndi ózeni boıy, oń­tústik ólkeler men sý joly qa­rym-qatynas tamyry teńiz ja­ǵa­laý­laryn bermedi.

Arııler kelip jaıǵasqan Gang ózeni alqabynda Anga, Magadha, Vrıdjı, Kashı, Koshala, Panchala, Vatsa, Kýrý qulıelenýshilik mem­­leketteri paıda boldy. Osy bektikterdiń kúshimen arı­ı­­ler jer­gilikti halyqqa óz qu­daı­la­ryn kúshpen tańýǵa den qoı­ǵanda, oǵan qarsylyq re­tin­­de býdda dinı úrdisi paıda bol­dy. Arııler jergilikti ha­lyq­qa sińip jutylyp ketpeý úshin, ha­lyq­tardy bir-birimen ja­qyn­das­tyrmaı, oqshaýlap ustaý maq­satymen kastalarǵa bóliný jú­ıe­sin ómirge engizdi. Ol qazirge de­ıin úndi halyqtarynyń basyn bi­rikt­irmeıtin sorǵa aınalyp otyr.

Oral taýlarynan aýyp kelgen arııler zorlyq-zombylyǵyna ás­kerı kúshpen qarsy turǵan da, olardyń rýhanı qysymdaryna qar­s­ylyq kórsetken de dravıd túr­­kileri. Olar kelimsek arıı­lerge ese jibere qoıǵan joq. Úndistandaǵy eń irgeli mem­le­kettik qurylym Delı Sultan­dy­­ǵy dravıd túrkileriniń tarıhı ota­nynda quryldy. Bul memleket 1206-1526 jyldar aralyǵynda ja­sady. Onyń alǵashqy bıleý­shi­­leri Shyǵys Aýǵanstanda Sa­býk­tegin qurǵan Ǵazneýı han­dyǵynyń ókilderi edi. Uzamaı sultandyq tizgini qypshaqtyń elbóri rýynan shyqqan Shams-ad-Dın Muzaffar Eltutmyshtyń qolyna kóshti. Onyń ushsa –qanaty, qonsa quıryǵy 40-qa jýyq qypshaq ámirleri taqty ti­rep turdy. Álemniń áıgili ta­rıh­­shylarynyń biri, belgili «Tahabat-ı-Nasrı» eńbeginiń avto­ry Djýzjanı onyń qol as­tynda qadı mindetin atqaryp, eńbek­terin jazdy. Eltutmysh shek­siz ádilettiligimen, kez kel­gen aldyna júgine alatyn qa­ra­paıymdyǵymen erek­she­len­di. Eltutmyshtan keıin sul­tan­­dyq­ty qyzy Razııa-qatýn bı­ledi (Qydyrbaev A.Sh. Za predelamı velıkoı stepı. Almaty, 1997. 61 – 79 s.). Bul áýlet – «Sham­sııa áýleti» atanyp, úzdik-soz­dy­ǵymen 1320 jyldarǵa deıin el tizginin qolda ustady. Olardan keıin bılik basyna «Tuǵylyq áýleti» keldi.

Úndistan jerinde orta­azııa­lyq túrkiler qurǵan sultandyq ne sebepti óziniń kindik ordasyna Delı qalasyn tańdady? Asyly, jer­gilikti dravıd túrkilerine arqa tańýdy kózdegenderi bolsa kerek. Árıne, biz qazir sultandyq bas­shylyǵy men jergilikti túrki ókil­deri arasyndaǵy qarym-qa­tynas qandaı dárejede bolǵanyn ashyp aıta almaımyz. Tek, Razııa-qatýn tusynda jergilikti efıop násilinen Málik Jamal-ad-Dın Iаkýt Habashıdiń sultandyqtyń beklerbegi dárejesine deıin kó­te­­rilgeni týraly málimet saq­tal­ǵan. Sondaı-aq, jergilikti musylmandar jetekshisi Nurı-túrik degenniń sultandyqqa qar­sy kóterilis uıymdastyrǵany tý­raly da derek bar. Qalaı degenmen de, barlyq memleketterdegi sııaqty bılik pen qara halyq arasy maı ishkendeı mamyra-jaı bolmaǵan.

Ánes SARAI,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty