– Darhan Medeǵalıuly, jaqynda Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jaryq kórgenin bilesiz. Osyǵan oraı qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan keleli másele – rýhanı jańǵyrý týraly ne aıtasyz?
– Elbasynyń kótergen rýhanı jańǵyrý týraly ıdeıalary qazirgi qoǵamdyq sanada jyly qabyldanyp jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Birinshiden, bul ózin qazaqpyn degen barlyq azamattardy jańa ıdeıanyń aıasynda biriktiretin, ultymyzdy ortaq muratqa uıystyratyn tujyrym bolyp otyr. Ulttyń muraty, uzaq jyldarǵa arnalǵan strategııasy deýge de bolady.
Ekinshiden, bul ultymyzdyń aldynda turǵan zor múmkindik der edim. Eldiń damýy úshin, rýhanı jańǵyrýy úshin berilip otyrǵan múmkindik. Ulttyq jańǵyrýdy júzege asyrýda Elbasy eki máselege naqty toqtalǵan. «Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», deıdi. Iаǵnı, alǵa jyljý úshin tozyǵy jetken keıbir ádet, minezderden arylyp, bolashaqqa asyl qasıetterimizben, qundylyqtarymyzben barýymyz kerek dep otyr. Kertartpalyq dep neni aıtamyz? Ol etekten tartý, sózdiń isten ozyp júrýi, kórealmaýshylyq, ózgeniki jat, ózimdiki artyq dep sanaıtyn, baıybyna barmaı emosııalyq kóńil kúımen asyǵys belgili bir sıtýasııaǵa baǵa berý tárizdi kórinip jatatyn ádetter. Hakim Abaıdyń «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» deıtini bar. Sózden iske kóshý kerek. Ásire daýryǵý, uranshyldyq, baıypqa barmaı baıbalamǵa salý syndy kertartpa sanadan ketýimiz kerek. Sonymen qatar, ótken dáýirden sanamyzǵa taptaýryn bolyp sińip qalǵan, zaman talabyna jaýap bere almaıtyn ilimder men kózqarastardan arylý máselesi de ótkir tur. Osyny júzege asyrý arqyly ǵana biz bolashaqqa parasatty sana bıiginen qaraı alatyn, baısaldy, ulttyq asyl minezderin saqtap jetken el bolmaqpyz.
Úshinshiden, osy Elbasy kóterip otyrǵan rýhanı jańǵyrý máselesi eldik sana jolynda árbir qazaqqa úlken syn bolǵaly tur. Sebebi, bul árbir qazaqtyń namysynyń isi. Ony júzege asyra almasaq, eldik sanamyzǵa úlken syn bolmaq. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, biz ulttyq órkenıettiń jańa dáýiriniń aldynda turmyz degim keledi. Elbasy aıqyndap berip otyrǵan tujyrymdy halyq bolyp iske asyrý úshin jumyla kirisýimiz qajet.
– Endigi jerde rýhanı jańǵyrýdy qalaı júzege asyramyz degen zańdy saýal týyndaıdy emes pe?
– Elbasy N.Á. Nazarbaev budan buryn da «Eger aldaǵy bir jyldy oılasańdar astyq ósirińder; eger aldaǵy júz jyldy oılasańdar – aǵash ósirińder; eger máńgilikti oılasańdar – Adam tárbıeleńder» degen halyq danalyǵyndaǵy oıǵa toqtalǵan bolatyn.
Adamdy tárbıeleý arqyly biz jańǵyrý jolyna túsemiz. Elbasy usynǵan rýhanı jańǵyrýdyń negizgi ózegi de osy adam tárbıeleýde jatyr. Rýhanı jańǵyrýdy júzege asyrýdyń kúrdeli tetikteriniń biri bilim berý júıesinde. Sondyqtan, ulttyq jańǵyrý týraly baǵdarlamany bilim berý júıesindegi negizgi ıdeologııaǵa aınaldyrý qajet dep oılaımyn.
– Sizdińshe, Prezıdent maqalasynda aıryqsha mán berilgen «Ulttyq kod» degen ne?
– Ulttyq kod – ulttyq sanany quraıtyn negizgi faktor. Eger belgili bir maqsat sanada kórinis tappasa, oǵan jetý qıynǵa soǵady. Máselen, Táýelsizdik uǵymyn alaıyqshy. Ol – ıdeıa. Ideıasyz biz búginnen bastap táýelsizbiz dep aıtpaımyz ǵoı. Sol sebepti ıdeıa arqyly sanaǵa serpin beremiz.
Ulttyq kod bul bizdiń ishki rýhanı jigerimiz, ıaǵnı ımpýls. Ulttyq kod ana tilimiz arqyly, mádenıetimizdiń qaınar bulaqtary arqyly kórinis berip otyrady. Ulttyq kodty saqtaý – tildi, ulttyq qundylyqtardy saqtaý degen sóz. Ony saqtaý ishki rýhanı jiger arqyly júredi. Jiger bar jerde úlken maqsat bar, maqsat bar jerde damý bar. Túıindeı aıtsaq, Ulttyq kod – tarıhı sabaqtastyqpen kórinis tapqan ulttyq sananyń ózegi. Ulttyq kodsyz básekege qabilettilik bolmaıdy. Qazir rýhanı qundylyqtardy álemnen nemese basqa bir mádenı keńistikten emes, ata-babamyzdan mıras bolyp kele jatqan rýhanı muralarymyzdan, salt-dástúrlerimiz ben senim-nanymdarymyzdan izdeý qajet.
Táýelsizdik alǵannan bergi qundylyqtar qandaı degen zańdy suraq týyndaıdy. Men aıtar edim, bul Táýelsizdiktiń sımvoly – elordamyz Astana. Táýelsizdikti jarııa etkennen beri talaı mańyzdy is-shara ótip keledi. Osy arqyly jastardyń sanasyna Otanǵa degen súıispenshilik, baýyrmaldyq, ar-namys qasıetin daryta berýimiz kerek.
– Elbasy óz maqalasynda naqty bes baǵdardy aıtty. Olar: básekelik qabilet, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń evolıýsııalyq damýy.
– Iá, Prezıdent bulardyń qazirgi el damýynyń qaǵıdalaryna aınalýy kerektigin basa kórsetken. Básekelik qabilet bilim arqyly óristemek. Al bilim pragmatıkalyq oılaýdy jetildiredi. Pragmatızm búgingi kúngi naryqtyń zańyn, jahandanýdaǵy básekeniń kúshin sezinip ja-
ýap qaıtarý degen sóz. Bul tusta rýhanı jańǵyrýdy ekonomıkalyq serpilispen de astastyrý ıdeıasyn kóremiz. Bilimdi adam básekege qabiletti, pragmatıkalyq oılaý júıesi basym, sanasy ashyq, ulttyq qundylyqtardy boıy-
na sińirgen adam.
Ulttyq biregeılik – qazaqtyń ózge jurtta kezdese bermeıtin asyl qasıetteri. Oǵan qazaqtyń kóńiliniń keńdigin, ózge jurtpen baýyrmaldyǵyn, qıyn zamandarda elimizge eriksiz qonys aýdarǵan ózge ult ókilderine qamqor bolyp, ómir súrýine taza kóńilmen demeý bolǵanyn, qonaqjaılylyq qasıetterin aıtýǵa bolady. Ata-babadan qalǵan osy dástúrdi jalǵastyrýymyz táýelsizdik jyldary óziniń ómirsheńdigin tanytty. Buǵan dálel – Elbasy bas-
tamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ınstıtýt retinde ornyǵyp, sátti nátıje berýi, ony halqymyzdyń qoldap, «Máńgilik El» patrıottyq aktisiniń qabyldanýy.
Ulttyq biregeılik minezderimizdiń barlyǵyn biz qaıta jańǵyrtyp, boıymyzda máńgilikke saqtap qalýǵa tyrysýymyz kerek. Maqaladaǵy ulttyq sananyń jańǵyrýy degen basty ıdeıanyń da mazmuny osyǵan saıady.
– О́zińiz tilge tıek etken sananyń ashyqtyǵy máselesine toqtalsaq?
– Sananyń ashyqtyǵy – ol sanadaǵy toleranttylyq. О́zge jurttyń ozyq jetistikterin ómirimizge ákelip, tıimdi paıdalana bilý, ıgerý. Sananyń ashyqtyǵy arqyly adamnyń bilim órisi keńeımek. О́mirde synnan súrinbeı ótken jetistikter bolatyn bolsa, ol óziniń tıimdiligin dáleldep jatsa, bul bizdiki emes dep sanany oqshaýlaý durys pa? Joq, árıne. Biz jahandaný zamanynda ómir súrip otyrmyz. Sondyqtan, oılaý órisimiz, bilim keńistigimiz de jan-jaqty bolýy kerek. Neǵurlym kóp til bilgen saıyn bizge soǵurlym kóp múmkindikterge jol ashylmaq. HHI ǵasyr sanany tumshalap alatyn zaman emes. Kerisinshe, aqyl-oı men sana órisindegi jarys ǵasyry. Álemdegi aldyńǵy qatarly damyǵan 30 el bir jerde toqtap, bizdi kútip turǵan joq. Olar da únemi alǵa jyljýda. Ǵalamdyq úrdis kún saıyn údemeli qarqyn alýda. Bizge sol qarqynnan óz úlesimizdi alý úshin sananyń ashyqtyǵy aýadaı qajet. Sananyń ashyqtyǵy máselesiniń ekinshi fılosofııalyq qyry bar. Ol ózge ozyq elderge qurmetpen qaraý, álemdik beıbitshilik úrdisterge rýhanı qoldaý, tilektestik bildirý.
Sananyń ashyqtyǵy qazaqtyń fılosofııalyq oı órisinde burynnan bar. Onyń keremet úlgisin taǵy da hakim Abaıdan tabýǵa bolady. Abaı aıtqan «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep». О́z ultyńdy, óz múmkindigińdi taný da zor óner, al adamzattyń barlyǵyn baýyrym dep súıý bul qazaqtyń ulttyq sanasyn álemdik, adamzattyq bıiktik shyńyna kóterý bolyp tabylady. Sana ashyqtyǵynyń tereń bir fılosofııasy da osynda.
– Prezıdent maqalasyndaǵy taǵy bir jańalyq bolǵan tujyrym – latyn álipbıine kóshý týraly. Osy jaıly pikirińiz qandaı?
– Latynǵa ótý – kóp oılanyp, kóp tolǵanyp baryp jasalǵaly otyrǵan uly is. Qazir Qazaqstan memleket retinde ınstıtýttary qalyptasqan, ekonomıkasy damýdyń arnasyna túsken elge aınaldy. Qazaqtyń sany eldegi halyqtyń 70 paıyzynan asyp jyǵyldy. Endi bizde latyn árpine ótýdiń tolyq alǵysharttary bar.
Kezinde Abaı «Dúnıeniń kilti orystyń tilinde, orystyń tilin úıren» dep edi. Bul onyń álemdik órkenıetke orys tili arqyly baramyz, ǵylymdy ıgeremiz degen oıy bolatyn. Orystyń tilin álemdik órkenıetke ótýdiń kópiri sanady. Ol zamanda qazaq úshin orys tili álemdik órkenıetke shyǵýdyń múmkindigi bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Búgingi kún basqa, zaman ózgerdi, sana ózgerdi, aǵylshyn tili aqparattyń, ǵylymnyń tiline aınaldy. Mundaı jaǵdaıda latynǵa ótý arqyly jańarýdyń sáti tústi. Múmkin, hakim Abaı da osy zamanda ómir súrse «aǵylshyn tilin» úıren der me edi? Keıde maǵan osyndaı oı keledi. Latyn árpi búgin ınternet pen tehnologııanyń tiline aınalyp otyr. Sondyqtan, biz buǵan uzaq daıyndyqpen, baıyptylyqpen kelip otyrmyz. Bul – el bolyp qoldaıtyn is.
Sózimniń sońynda Elbasy maqalasyndaǵy nazar aýdaratyn taǵy basqa tamasha bastamalarǵa qysqasha toqtala ketkim kelip otyr. Sonyń biri – gýmanıtarlyq bilimdi jetildirý. Bul álemdegi 100 úzdik oqýlyqty qazaq tiline aýdaryp, gýmanıtarlyq bilim deńgeıin ǵalamdyq keńistikke alyp shyǵýdy kózdeıtin keremet bastama der edim.
Kitap oqý, bilimdilik kýltin qoǵamda dáripteý – rýhanı jańǵyrýdyń joly. Biz kitap oqıtyn ultqa aınalýymyz kerek. Ol úshin mektepten bastap, ýnıversıtetterde oqyrmandar klýbyn ashyp, jastardy jappaı kitap oqýǵa baýlýdyń mańyzy zor. Aýdarylyp daıyndalǵan 100 oqýlyqtyń bári sol oqyrmandar klýbynan tabylýy qajet.
Taǵy bir tamasha bastama 100 jańa esim jaıly bolyp otyr. Bul da keremet ıdeıa. Buqar jyraýdyń «Aýylda adam bar bolsa aýyl ala bolmaıdy» degen mándi sózi bar. Ár aýyl, aýdan, qala, oblys týǵan jerge, elge eńbegi sińgen azamatyn ashyq túrde shyǵarýy tıis. Sonymen birge, eńbegi sińgen belgili ǵalymdar, óner adamdarynyń sala boıynsha jetken jetistikterin halyqqa pash etý qajet. Tulǵalarǵa qarap el boı túzeıdi. Aýyldyń ala bolmaýy da osyndaı parasatty adamdardyń kóp bolýyna baılanysty. Munyń bári rýhanı jańǵyrýymyzdyń ózegine aınalyp, óz nátıjesin bererine senimim mol.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»