Aq aıaq-aq tumsyq qustardyń tumsyǵy jylmaǵaı maıda, jyltyr, tumsyq syrty men aıaq terisi aqshyl keledi. Kók aıaq-kók tumsyq qustardyń tumsyǵy men aıaq terisi kógildir kórinedi. Sary aıaq-sary tumsyq qustardyń tumsyq múıizgegi men aıaq terisi kúlgin qyzyldanyp ádemi kórinedi. Kók aıaq-kók tumsyq qus negizinen qyran keledi. Sary aıaq-sary tumsyq búrkitter bapshyl keledi, neken-saıaq bolmasa kóbi qyran bola bermeıdi.
Budan basqa qazaq qusbegileri qustyń aıaǵyn: aryq aıaq, oımaq aıaq, úki aıaq, teris aıaq dep te bóledi.
Aryq aıaq – qustar sıdamsha serke san bolady. Mundaı qustardyń aıaǵy etsiz syıdam jáne jaraqatqa tózimdi keledi.
Oımaq aıaq – qustardyń saýsaq-tyrnaqtary barbıǵan etti, kózge baqaldaý kórinedi.
Úki aıaq – qustardyń jembasarynyń arasy jaqyn bitedi, salasy qysqa bolady. Bundaı qustar aryq aıaqty qustarda da kezdesedi.
Teris aıaq – qustardy keıbir qusbegiler qysqash aıaq dep te ataıdy. Teris aıaq qustardyń shetki jembasary alshaqtaý, jaqtaýy ashylǵan qysqashtaı jaıylyp, teris qarap turady. Bul qustyń óte qýatty kúshtiliginiń belgisi.
Bulardan basqa búrkitti aıaq terisine qarap bujyr aıaq jáne jarǵaq aıaq dep bóledi.
Bujyr aıaq – qustardyń aıaq terisiniń syrty qyshyrly budyrlanyp, qolmen sıpaǵanda túıirshik bederi anyq ilinip turady. Bujyr aıaq qustar jaman bolmaıdy, bul da qustyń qyrandyǵynyń basty bir ólshemi.
Jarǵaq aıaq – qustyń sıraq terisi jylmaǵaı jyltyr, syıdam bitedi. Bul qustyń salymsyzdyǵynyń belgisi. Sondyqtan «jarǵaq aıaq jaryltpas» degen sóz bar.
Qyrannyń sanyna qatysty syn. Qustyń aryq-semizi, ıaǵnı qońy onyń san etimen ólshenedi. Uıabasarlardyń san eti ádette bir tutamnan artyq bolsa, sarsha búrkittiń san eti bir tutamnan aspaıdy. Qarymdy qyran qustyń sanyna salaly saýsaqtyń tutamy eki eli jetpeı turady. Búrkittiń aıaq saýsaqtary tuǵyrda otyrǵanda búrispeı, arasy alshaq sharshylanyp tursa, tegeýiri men jembasary adamnyń barmaǵynan jýan bolsa, ol óte qýatty qus. Aıaǵy kishikene qus alymyr bolmaıdy.
San eti birkelki syıdamsha qusty serke san deıdi. San etiniń tolarsaqtan joǵarǵy jaǵy domalaqtanyp tursa ondaı qusty shoqpar san dep ataıdy.
Qyrannyń tyrnaq-tuıaq syny. Búrkittiń ár saýsaǵynyń ústińgi qyrynda tizilgen marjan tastary bolady. Tastary kóp bolǵan saıyn jaqsy. Osy marjan tastaryna qarap qusbegiler búrkitin «úshtasy qus», «tórt tasty qus», «bes tasty qus» dep ataıdy. Ásirese, jembasarynan keıingi saýsaqtyń ústińgi marjan tastary búrkittiń sapasyn anyqtaıdy. Keıbir qusbegiler marjan tasty bolat tas dep te ataıdy.
Keremet qandy kóz qyrandardyń tasy tórt saýsaqtyń ústinde árbirinde tórtten, jıyny on alty tasy bolady. Eger ortańǵy saýsaǵynda ǵana tórt tas bolyp, qalǵan saýsaqtarynda úshten ǵana tas bolsa, ondaı qusty áýrelemeı aıaq baýyn aǵytyp qoıa bergen jón. Qustyń aıaǵyndaǵy tastary qanshalyqty kesek, tastyń astyndaǵy teri qanshalyqty kóksaýlanǵan qatty bolsa, qus sapasy sonshalyqty jaqsy ekenin bildiredi. Tasy usaq qus onsha qyran bolmaıdy.
Qustyń tuıaǵyn – jıren tuıaq jáne qara tuıaq dep eki túrge bóledi. Qazaq búrkitshileri aıtatyn: «Jıren tuıaq jibermes, qara tuıaq qaıtarmas» nemese «shege tuıaq qultaban, sheńber tuıaq ultaban, syrǵa tuıaq maıtaban» degen syndaryna qarap qusty tyrnaq-tuıaǵyna qatysty qalaı jikteýge bolatynyn ańǵaramyz.
Búrkit meıli jıren tuıaq bolsyn, meıli qara tuıaq bolsyn, tuıaǵynyń túbi jýan, ushy jińishkerip, úshkirlenip bitse, ortańǵy jembasary qalyń ári sol jaǵyna jabysqan jaly qyrly ótkir, shymyr, qysqa, tomary shytty bolsa, ondaı qusty shege tuıaq qultaban dep ataıdy.
Tuıaǵy salaly, doǵasy tynystaý, jembasary etti, bederli kelse, sheńber tuıaq ultaban delinedi. Bul qyran qusqa qoıylatyn basty ólshemderdiń biri.
Qyrannyń mamyq júniniń syny. Búrkittiń júni negizinen eki túrli bolady. Birinshisi – terek japyraq. Muny keıde alma japyraq, torańqy japyraq dep de ataıdy. Bul túrdegi búrkitterdiń poshymy dóńgelek pishindi bolyp keledi.
Ekinshisi – tal japyraq. Bul qustyń dene poshymy uzynsha bolady. Búrkittiń júni qalyń bolsa, sýyqqa tózimdi keledi. Júni qysqa ári taqyr búrkit – tońǵaq. Iаǵnı, etin oıazdatyp qaıyrǵanda sýyqty kótere almaı qınalady. Jalpy júni taqyr qustan shyqqan qyrannyń alymy júni qalyń qustan shyqqan qyrannan tómenirek bolady.
Balapan kúninde búrkittiń qaptal júnderi úshkil tal japyraqty bolady da, túlek saıyn úshkilderi doǵalanyp, dóńgelek teńge japyraqqa aınalady. Japyraq júnderi biriniń ústine bir qattasa bitse, muny qusbegiler «qarǵa júndi qattasym» dep áspetteıdi. Al júnderi qalyń, túsi úırek júndeı qubylyp tursa, muny «úırek júndi úttesim» deıdi.
Búrkittiń jelke júni onyń bitimine laıyq jaratylady. Alaıda, jelke shýdasy qalyń, júnderiniń ushy ıne sabaqtaıtyndaı úshkir bolsa, alǵyr qyran bolǵany. Eger, jelke júni qysqa, ushy doǵaldaý bolsa, ol synǵa onsha tola qoımaıtyn qus. Jelke júni qalyń qustar kóp bap tilemeıdi. nashar búrkitterdiń júni qarǵa júndi ólgek bolady.
Qyran qustyń syrtqy júnin syıpaǵanda sýsyldaǵan qatqyl dybys shyǵaryp, ajarlanyp turady. Ondaı bolmasa, ólqaıa, jasyq qus esepteledi. Keıbir qustardyń júni qaıratty bolǵanymen, qabyrǵasyndaǵy kemer júnderi bir yńǵaı, artyna qaraı jataǵan bitse, ol ólermen qyran bolmaıdy. Torańǵy japyraq júndi qustardyń qabyrǵa júnderi aldyna qaraı qarsy bitse, ol naǵyz qandy kóz qyran bolǵany.
Búrkittiń oń aıaǵy: A – tegeýirin, Á – jembasar, B – syǵym, V – sheńgel.
1. Tuıaq, 2. Pyshaq, 3. Kóbe, 4. Bez, 5. Taban, 6. Taban qyshyry, 7. Bolat, 8. Aıaq qabyrshyǵy.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretter etnograf-zertteýshi B.Qınaıatulynyń arıhıvinen alyndy