«Motor qurylysyn alǵa jyljytqym keledi» deıdi ónertapqysh Keńes Seıdahmetov

Amanqaraǵaı kenti ózi attas ataqty ormannyń irgesinde, tipti ıinine kirip jatyr. Munda júz jyldyq qaraǵaılar aspandap, qaraýytady. Aǵash ishindegi sha­ǵyn úıde turatyn Keńes Seıdah­metov­t­iń qııaly da sol qara or­man­daı qalyń. Ushqyr oıdyń jetegine Keńekeńdeı ekiniń biri ile­se bere almas. Sondyqtan da ol – ónertapqysh. Motor qury­ly­sy bala kezinen qııalyn jetektep keledi. Qandaı tehnıka bol­syn qozǵaltqyshsyz júrmeıdi, ol – júrek. Bul salanyń ǵylymda damý satysynyń ushar bıigine áli jetip bolmaǵanyna, áli de múm­kindikter bar ekenine Keńes aǵa kepil. Tehnıka ǵylymynan tereń bi­limi bar adam bolmasa, aman­qa­raǵaılyq ónertapqyshtyń jańa­lyq­taryn onymen teń dárejede taldaýǵa ekiniń biriniń tisi bat­paıdy. Osydan on jyl buryn Ke­ńes Seıdahmetov «Pispekti, tó­rt taktili ishten janatyn qoz­ǵaltqyshtyń gaz taratý mehanızmi» degen dúnıesin oılap tapty. Bul halyq sharýashylyǵynyń bar­lyq salasynda paıdalany­la­tyn ishten janatyn porshendi dvıgatelge qoldanýǵa arnalǵan. Onda ónertapqysh sılındrdegi janý alańyn keńeıtýdi, janǵan gazdy tez shyǵaryp, onyń or­ny­na aýanyń tolýyn qam­tamasyz etedi. О́nertapqyshtyń oıynsha, motordyń qýaty artar edi. Av­tor­dyń osy oıyn túıindep qoı­ǵa­nyna on jyldan asyp ketti. О́nertapqyshty óńirdegi qa­zir­gi elektr energııasynyń tap­shy­lyǵy, alystan tasymalda­na­tyn ónimniń qymbattyǵy oılan­dy­ratyn. So­ny­men qatar, aýany gazben las­taı­tyn kólikter moto­ryn jetildirýdi de armandaıdy. «Kemedeginiń ja­ny bir» degendeı, Japonııadaǵy qaıǵyly jaǵ­daıdan keıin jalpy elektr ener­gııasyn óndirý máselesi de tol­ǵandyra bastady. Al Keńe­keńniń osyǵan deıingi patent alǵan eńbek­teriniń barlyǵy derlik osy máse­lelerdiń sheshimin tabýǵa umtyl­ǵan, motor qurylysyn jetildirýge arnalǵan. Mysaly, ónertap­qysh №19317 patentpen belgilengen «Qu­ramdastyrylǵan dvıgatel» eńbegi tıimdiliginiń joǵary ekendigin qorǵap shyqty. «Shyǵarǵan qal­dyqtary asa zııandy bolmaǵan­dyq­tan bul jyljymaıtyn dvıgateldi turǵyndar tyǵyz turatyn eldi mekenderde elektr energııa­syn óndi­rýge paıdalanýǵa bolady. Mundaı elektr stansalaryn salý arqyly elektr energııasyn paıdalanýda óz­gelerden tolyq táýel­siz­dikke qol jetkizýge bolady. Oǵan jaǵatyn otyn­ǵa qoljetimdi jáne onyń baǵa­sy turaqty bolǵan jaǵ­daı­da mun­daı tarmaqty elektr stan­sa­lary atom elektr stansalaryn sa­lý­ǵa ja­ńa kózqaraspen qaraýdy talap etedi» deıdi óner­tapqysh osy patentine jazǵan re­feratynda. О́tken jyly naýryz aıynda Keńes Seıdahmetovtiń «Jylýdy aldyn-ala ishten jalǵastyratyn qozǵaltqysh» dep atalatyn jańa­ly­ǵyn Zııatkerlik menshik quqyǵy komıteti «Innovasııalyq patent» dep bekitti. Patenttiń túsinik­teme­sinde: «Bul jyljymaıtyn dvıgateldi elektr energııasyn óndirý úshin ornatýǵa bolady. Eldi mekenge, ká­siporyndarǵa elektr ener­gııasynyń qajetine qaraı onyń qýatyn art­tyrýǵa múmkindik bar. Oǵan qońyr kómir, janatyn taqta tas, torf nemese otynnyń bas­qa da qýaty az túrlerin paı­da­lanýǵa bolady. Usynyp otyrǵan dvıgateldiń basty artyqshylyqtarynyń biri –oǵan otynnyń organıkalyq túr­lerin, onyń ishinde qalalarda jyl ótken saıyn kóbeıip bara jatqan qoqystardy paıdalanýǵa bolady dep kórsetilgen. Elektr energııasyn óndirý, onyń qýatyn arttyrý qandaı kerek bolsa, ekologııalyq máseleniń kókeıkesti­ligi de odan bir kem emes. Qalanyń qo­qysy qazir dala­ǵa da aýysqan. Qaladaǵy qoqys polıgondarynan ushqan polıetı­len qaǵazdar men qutylar, basqa da zattar dalany da shar­pyp bara­dy. Qazir Keńes Juma­baıulynyń qolynda ózi oılap tap­qan jańa­lyq­tardyń 5 patenti bar. Onyń tórteýi motor quryly­syn jetildirýge arnalǵan. Bireýi «Serippeli oqpandy ańshy myltyǵynyń bir tartpaly ilgegi bar soqqy-tart­paly mehanızmi» dep atalady. Bul da ańshy qaýymynyń nazarynan tys qalmaýy tıis. Jasy jetpisti alqymdaǵan óner­tapqyshtyń izdenisi kimdi bolsa da tańǵaldyrǵandaı. Keńekeń­niń bir kún úıde qarap otyrǵanyn, oı­dy serpip tastap, kóńil-kúıge erik bergenin aınalasyndaǵylar bile qoımas. Zeınetaqysy kelse aldy­men Qostanaıǵa baryp keledi. Kitap dúkenderine ne tústi eken, ǵy­lymı-tehnıkalyq kitaphanada, kó­she­lerde, bazardyń shetinde úıin­degi jıǵan-tergen kitaptaryn sa­typ otyratyn kempir-shaldarda, býkınıste ne bar eken dep, bir sho­lyp shyǵady. Máskeýden, Almaty­dan shyqqan burnaǵy jyldardaǵy eski ǵylymı-tehnıkalyq jýrnal­dar­dyń tigindilerin de ýdaı baǵaǵa satyp alyp júrdi. Bar-joǵy segiz-aq synyp bilimi bar ol ózdiginen oqýdyń arqasynda tehnıkadaǵy jańalyqtyń bárin qalt jibermeıdi. Bári de soǵystan keıingi jalań aıaq júgirgen balalyq shaqtaǵy qyzyǵýshylyqtan bastalypty. – 1954 jyly Qostanaı óńirinde tyń kóterý jumysy bastaldy. 1959 jyly ákem qaıtys boldy da men eńbekke aralasyp kettim. Ol kezde kombaındar qazirgideı ózi oryp, ózi jınaı bermeıdi. Onyń tirkemesi bolady, soǵan orylǵan sabandy dál túsirip otyrý kerek. Onyń bir pedalin basasyń, júgirip kelip ekinshi pedalǵa úlgerýiń kerek. Olaı etpeseń saban qatarlap túspeıdi de, kombaıner aıqaı sa­la­dy. Osylaı sor­pań shyǵyp jú­rip, egin jınaı­syń. Sonda meniń bala qııalym osy­ny jetildirýge bolmaı ma dep oı­laıtyn, – deıdi Keńes Juma­baı­uly. Jas kezinde mehanızatorlar daıyn­daı­tyn ýchılıshede oqy­dy. Ári qaraı bilim izdeýge ýaqyt mursha bermedi. Onyń bar ǵumy­ryndaǵy jumysy tehnıkamen baı­lanysty boldy. Mashına júrgizse de, bas­qa jumysta bolsa da túrtki­lep, ony zertteýden, zerdeleýden ja­lyq­paıtyn. – Jas bolsa kele jatyr. Osy ónertabystarymnyń júzege as­qa­nyn armandaımyn. Árıne, olar­dy júzege asyrý bir sáttiń isi emes, qanshama qarjyny qa­jet etetin sharýa, – deıdi Keńes aǵaı. Qostanaı qalasyndaǵy «Ag­romashHoldıng» AQ sheteldik mashınalar qurastyrady. Bul burynǵy dızeldi dvıgatelder zaýyty ǵoı. О́nertapqysh Keńes Seıdahmetov óziniń «Quram­das­ty­rylǵan dvıgatel» degen ju­my­syn osy kásiporynnyń ma­man­daryna kórsetip, ony júzege asyrýǵa kómek suraǵan bolatyn. Biraq bul tilegi oryndalmady. Kásiporyn basshylyǵy qarjy daǵdarysyna baılanysty óner­tabys jańalyqtaryna ınvestısııa sala almaıtyndyǵyn aıtty. Qazir jergilikti jerde ónertap­qysh­tardyń basyn qosatyn belgili uıym da, alyp jatqan qoldaý-kómegi de joq. Olarmen eshkimniń sharýasy da shamaly. – Aýyldy jerde turǵan­dyq­tan kóptegen aqparattan tys qalaty­nymyz ras. «Shapaǵat» ónertap­qysh­tar baıqaýyna ótken jyly qujattarym daıyn bolmaı, qaty­sa almaı qaldym. Bıyl quja­t­tarymdy jiberdim, – deıdi Keńe­keń. Báıgeden kimniń talasy joq deısiz, biraq ónertap­qysh­tyń bas­ty maqsaty – ózi oılap tapqan ja­ńa­lyǵynyń júzege asýy. Keńekeń óziniń óner­ta­bys­taryn synap kórý táýekeldiń isi ekenin de biledi. Oǵan qarjy quıa­tyn adam da jańalyqtyń bo­la­shaq úshin qan­sha­lyqty qajet­tigin ózindeı túsi­netin bolýy kerek. Ondaı jannyń bar ekendiginen úmitin úzgisi kelmeıdi. Al óziniń izdenisi bir kúnde tolas­taǵan emes. Osy materıaldy da­ıyndaý ústinde habarlas­qany­myz­da Keńes aǵamyz kishi uly Nurlanmen birigip, kádimgi velosıped qozǵaltqyshynyń jańa túrin oılap tapqanyn aıtty. Endi ony patentteý isi kútip tur. О́nertap­qysh­tyń ár jumysy el­diń ǵana emes, adamzat ıgiligine aınalma­syna kim kepil... Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı oblysy, Áýlıekól aýdany, Amanqaraǵaı kenti.