Sazger

О́ner adamy týraly sóz qozǵap, ol jaıynda oqyrmandarǵa aıtpaq oıyńdy jetkizý úshin, sol óner ıesiniń jan dúnıesin tolyq túsinbeı, onyń ósken ortasyn, ustazdaryn bilmeı qalam terbeý qıynnyń qıyny. Al men sazger Baqytjan Sáýe­kenov jaıly oıymdy qaǵaz betine jep-jeńil-aq túsirip otyrmyn. О́ıtkeni, men balalyq shaǵymdy onymen Torǵaı óńirinde birge ótkizip, onyń ómirde qol jetkizgen jetistikterin óz kózimmen kórdim. Talaı tulǵalardy túletip taý asyrǵan Torǵaı óńiri talanttarǵa baı ólke. Basqalaryn bylaı qoıǵanda, osy óńirden búkil elimizge “Ult ustazy” bolyp tanylǵan Ahmet Baıtursynov, qazaqtyń ulttyq mýzyka ónerine ólsheýsiz úles qosqan kórnekti kompozıtor Baqytjan Baıqadamov, ataqty qo­byzshy Qazybek Áben­ov sııaq­ty kisilerdiń ózi nege turady? Bul Torǵaı óńiriniń qashannan ónerge qushta­rly­ǵyn, jeri­niń qunar­ly­lyǵyn bil­­­dirse kerek. Osy­ny meńzep kezinde jer­les aqyn Ǵafý Qaıyr­bekov aǵa­myz “Torǵaı to­py­raǵy­nyń quramyn bilý úshin oǵan hı­mııalyq saraptama ja­saý kerek” dep tam­sanypty. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynyń aıaǵynda Torǵaıdaǵy biz oqyǵan Y. Al­tyn­sarın atyndaǵy orta mektepke Almatydaǵy Qur­manǵazy atyndaǵy konservatorııany bitirip kelgen jerles Bolat Hamzın aǵaıymyz án sa­baǵynan dáris berdi. Bul kisi torǵaılyqtardyń arasynan saz salasynan joǵary kásibı bilim alǵan alǵashqy adam bolatyn. Bolat aǵaı mereke kúnderi ult aspaptary orkestrine nemese sahnadaǵy 60-70 adamnan quralǵan úlken horǵa jetekshilik etkende, ústine kıgen qara fragynyń eteginiń tiligi bizderge aspandaǵy qarlyǵashty elestetin. Onyń ońdy-soldy sermep, syrly álemge shaqyrǵan “sıqyrly” taıaqshasy talaı jasqa qozǵaý salyp, Torǵaıdyń óner aspanyna kóptegen jas qarlyǵashtar qanat qaǵyp kóterildi. Solardyń biri bala kúnnen birge ósken Baqytjan dosym edi. Bolar bala bol­mysynan. Bir synyp joǵary oqyǵan Baqytjan Bolat aǵaıdyń án sabaǵynan “do, re, mı, fa, sol, lıa, sı” notalaryn birden sanasyna sińirip, aǵaı­dyń alǵyr shákirt­teriniń biri atandy. Sol kezden bastap Torǵaı aspanynda Serik Turǵynbekovtiń on bes jasynda jazǵan “Torǵaı qyzy” (áni B.Hamzındiki), aqyn Seri­ǵalı Serikovtiń “Qaıdasyń, shol­pan-jul­dyzym” (áni B.Hamzındiki), Baqytjan Sáýekenov­tiń áni “Anama” (sózi B.Ábdikovtiki) jáne Qonys­baı Ábildiń “Bala mahabbaty” (sózi T. Jetesovtiki) atty áýezdi ánderi shyǵa bastady. Sol kezderi elge kelip ketken bir qonaqtyń “Tor­ǵaı­lyqtar, sender ókimettiń óleńin aıtpaıdy eken­sińder” degen sózi de el aralap ketip edi. Aralas­qan ortasynyń yqpalynan Baqytjan sol kezeńnen bastap óz-ózinen yńyldap júretin “dertke” dýshar boldy. Ondaıda ol keýdeleri altyn sandyq, ónerpaz aǵalarynyń aldyna baryp, “dertine” daýa izdeıtin. Aǵalardyń ómirde adastyrmaıtyn aq batalary Baqytjanǵa úlken shıpa boldy. Baqytjan kez kelgen saz aspabynda erkin oınap, sahna tórinde orkestr quramynan kórindi. Saz aspaptarynyń ishinen baıanǵa erekshe baýyr basty. Kúni búginge deıin sol baıanyn sahnada senimdi serigi qylyp keledi. 1968 jyly orta mektepti oıdaǵydaı bitirgen Baqytjan 7-8 jyl elde boldy. Ulttyq ónerimiz­diń naǵyz janashyry bolǵan О́zbekáli Jánibekov aǵamyzdyń bastamasymen, ha­lyq aspaptarynyń bilgir mamany Bolat Sarybaev aǵamyzdyń qam­qor­lyǵymen, ustazy – QR eńbegi sińgen mádenıet qyzmetkeri Bolat Hamzınniń qolymen qurǵan “Ǵasyrlar pernesi” folklorlyq ansambliniń ýyǵyn qadasty. Keıinirek osy ansamblge jetekshilik etti. Adam balasynyń ómirden óz baqytyn tabýyna keıde baqytsyzdyq kómektesedi dep jatady ómir kórgender. Baqytjan osy “Ǵasyrlar pernesi” ansambliniń quramynda jurttyń yqyla­sy­na bólenip júre berer me edi, qaıter edi, eger birde merekelik konsert aldynda bir “bilgir” kókesi onyń arnaıy mýzykalyq bilimi joq ekenin betine basyp qyzartpasa. Tabıǵatynan jany talǵampaz, júregi sezimtal Baqytjanǵa “kóp biletin” kókesiniń bul sózi keýdesine kók súńgirdi suǵyp alǵandaı áser etti. Únemi kóterińki júretin kóńili qulazyp sala berdi. Súıikti shákirtiniń kóńil-kúıin kúndik jerden jazbaı tanıtyn ustazy Bolat Hamzın onyń osy kúıin qalt jibermeı tanyp, janyna kelip ne bolǵanyn suraıdy. Ishki dúnıesiniń dúmpýine ıe bola almaı turǵan Baqyt­jan ustazynyń aldynda bolǵan jaıdy jaıyp salady. Bolat aǵaıy jany qınalyp turǵan shákirtine “Baqytjan, men osy jaıly kópten beri senimen sóıleseıin dep júr edim. Qolymyzben qurǵan “Ǵasyrlar pernesiniń” aıaǵynan tik turyp ketkenin kútkenmin. Sen endi eshteńege alańdama, ýaqytty ozdyrmaı Aqtóbe qalasynyń mádenı-aǵartý ýchılıshesine oqýǵa bar. Sol saz ýchılıshesinde dırektor bolyp meniń konservatorııada birge oqyǵan Qaıyrǵalı Qojanbaev degen dosym isteıdi. Mýzykadan bir sazgerdeı habaryń bar ekenin bilemin. Sonda da synaq kezinde “syrǵanap” ketpeýiń úshin sol dosyma baryp, meniń atymdy atasań qolynan keler qaıyryn jasar” dep aqylyn aıtady. Sóıtip, ustazynyń qosqan aqylymen Ba­qyt­jan 1976 jyly Aqtóbe qalasyna baryp, jo­ǵaryda atalǵan oqý or­nyna túsedi. Ol 1979 jyly osy ýchı­lıshe­niń qazaq orkestri bó­limin oıdaǵydaı aıaqtap, týǵan eline oralady. Bul kezde Torǵaı óńiriniń óne­ri órge órlep, ósý men órkendeýdiń ús­tinde bolatyn. Qy­ran balasynyń alys­qa qaraıtyny sııaq­ty, kemeline kelgen ónerpaz torǵa­ı­lyq­tar alysqa kózderin tikken kez edi. Ba­qytynyń bas­taýyn tuma bulaq­tardaı bu­ǵyp jatqan ári­degi halyq talant­tarynan alǵan olar respýblıka, buryn­ǵy Odaq ortalyǵy Más­keýde ǵana emes, Afrıka qurlyǵyndaǵy Sırııa, Iordanııa, Mozambık respýblıkalarynda bolyp, óz ónerlerin kórsetip qaıtty. Bul sapar shejireli ólkeniń jyr qylyp aıtatyn jylnamasyna jazylyp qaldy... 2002 jyly keń-baıtaq elimizge tarydaı shashylyp ketken Torǵaı talanttary Astanaǵa kelip, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy teatrda qala turǵyndaryna konsert berdi. Halyqtyń kóp jınalǵany sonshalyq, jartysy ishke kire almaı, syrtta qaldy. Osy konsertte Baqytjan óziniń “Tý­ǵan jer – Torǵaıym,” “Qazaq qyzy” ánderin oryn­daǵanda zaldaǵy jurt oǵan qosylyp ketti. Kon­sert júrgizýshi konserttiń aıaqtalǵanyn habar­laǵanda jınalǵan jurt oryndarynan qozǵala qoı­ma­dy. Baqytjan dosym sol joly jan-jaqtan kelgen qonaqtardyń aldynda óziniń Alash asyl­daryna arnaǵan “Kıeli topyraq” ánin oryndap, jurttyń ys­tyq yqylasyna bólendi. Astana qalasynda ótken úlken konsertten keıin jınalǵan jurt atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan kıeli óneri­mizdiń ólkesine, óshpesine kózderin jetkizip qaıtty. Bıyl asqaraly alpys jastyń tórine shyǵyp otyrǵan Baqytjan eline tamasha tartýlar jasaǵan sazger. Ol elimizdiń belgili aqyndary Ǵ.Qaıyr­bekov, S.Ospanov, S.Turǵynbekov, A.Shaıahmet t.b. kóptegen aqyndardyń óleńderine 80-nen astam ánder jazdy. Azdy-kópti eńbegi elenip, oǵan 1987 jyly “Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyz­metkeri” ataǵy berildi. 1988 jyly Qazaqstan kom­pozıtorlarynyń VIII sezine delegat bolyp qatynasty. Birneshe ret oblystyq, respýblıkalyq baı­qaýlardyń júldegeri atandy. 2006 jyly Qos­tanaı oblysy boıynsha óner ıelerine beriletin “Qazyna” syılyǵyn ıelendi. Baqytjan 2009 jyly Qostanaı qalasynda, 2010 jyly Astanada shákirti Abaı Ámirhanovtyń uıymdastyrýymen Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda jeke avtorlyq konsertterin berdi. Qazirgi tilmen aıtsaq, eki konserti de úlken anshlagpen ótti. Bul Baqytjannyń tal­ǵamy joǵary kórermenderi men tyńdar­man­dary­nyń qatary kún sanap ósip kele jatqanyn bildirse kerek. Ol sondaı-aq Qostanaı oblysyna qarasty Jangeldın, Taran aýdandarynyń, Aqmola oblysy­nyń Jaq­sy aýdanyna qarasty Qıma aýylynyń ónerleriniń órge júzýine óz úlesin qosyp keledi. Baqytjan Dáýrenuly qazir Meńdiqara aýdanynda aýdandyq mádenıet úıiniń kórkemdik jetekshisi bolyp jumys isteıdi. “Dombyra sazy” halyq ansamblin basqara­dy. Qazirgi myna óner adamdary­nyń órisin taryl­typ, búıirlerinen qysyp turǵan zamanda, óner ıeleri­niń janashyrsyz, demeýshisiz bıik belesterden kórinýleri ekitalaı. Baqytjan­nyń Qostanaı, Astana qalalarynda ótken konsertterine Meńdiqara aýdanynyń ákimi Bazyl Jaqypov demeýshilik jasasa, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov ta oǵan únemi demeýshilik qolyn sozyp keledi. Qudaı qosqan qosaǵy Qýanysh Torǵaı­qyzy­men birge 6 bala ósirgen Baqytjan shyn máninde baqytty jan. Asqarbek BEKTEMISOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana qalasy.