Túrki órkenıeti jáne Táýelsiz Qazaqstan

Keshe Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Túrki órkenıeti jáne Táýelsiz Qazaqstan» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa óz jumysyn bastady. Eki kúnge sozylatyn bul sharaǵa álemniń 18 elinen, AQSh, Batys Eýropa, Reseı, Polsha, Vengrııa jáne túrki memleketteri elderinen 200-ge tarta ǵalymdar jınaldy. Osydan bir jyldaı ýa­qyt buryn Ázirbaıjannyń Nahchyvan qalasynda ótken túrki memleket basshylary­nyń IH sammıtinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev túrkologııalyq zertteýlermen aınalysatyn halyq­aralyq ǵylymı-zertteý or­talyq – Túrki akademııasyn Qazaqstanda ashýdy usynǵan bolatyn. Nursultan Nazarbaevtyń osy usynysy túrki mem­le­ketteriniń basshylarynan qol­­daý taýyp, túrki halyq­tarynyń kindik eli, ata jurty atanyp otyrǵan tá­ýelsiz Qazaqstannyń jańa elordasy Astana qalasynda ótken jyldyń sońyna taman Túrki halyqaralyq akade­mııa­sy sha­ńyraq kóterdi. Onyń prezıdenti bolyp ha­lyqaralyq qa­ý­ymdastyqqa ta­nymal túr­kolog ǵalym Shákir Ybyraev taǵaıyn­daldy. Jańa qurylǵan jas akademııa elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qol­daýy­men, osy sátti kópten kútken álemniń túrkolog ǵa­lymdarynyń yntymaq­ta­sýy­men  birden iske kirisip ketti dep aıtýǵa bolady. Az ýaqyttyń ishinde óziniń ki­taphanasyn uıymdastyryp, túrkolog ǵalymdardyń ba­syn qosýǵa arnalǵan birshama sharalardy ótkizip úl­gerdi. Qazirdiń ózinde álem­niń ártúrli elderindegi túr­kitanýshy ǵalymdardyń 40 tomǵa jýyq eńbekterin jı­nas­tyryp, baspaǵa ázirledi. Bul jumys odan ári de jal­ǵasyn taba beretin bolady. Al Túrki akademııasynyń Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń qoldaýymen Astana tórinde osy sharany uıym­dastyrýy onyń alǵashqy qyz­metindegi bir úlken beles bolǵany anyq. Astanadaǵy «RAMADA PLAZA» qonaqúıiniń máji­lis zalyna jınalǵan tarıh, arheologııa, til bilimi, áde­bıet­taný, etnologııa, etno­grafııa, mádenıettaný, óner­taný, fılosofııa, áleýmet­taný salalary boıynsha irgeli eńbekter jazyp júrgen kórnekti túrkolog ǵalymdar­dyń eki kúndik basqosý jıy­ny saltanatty jaǵdaıda ashyldy. Oǵan qatysqan Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov El­basy­nyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. «... О́tken jyly túrki tildes memleketterdiń sammıtinde qol jetkizgen kelisim boıynsha Astana qala­synda Túrki akademııasy sha­ńyraq kóterdi. Ol túrki ha­lyqtarynyń ortaq qundy­lyq­taryn álemdik órkenıet aıasyndaǵy zertteýlerinde dú­­nıe júziniń túrkitanýshy ǵalymdarmen tize qosa oty­ryp, birlik pen yntymaq­tastyqtyń aıasynda shynaıy ǵylymı izdenisterge  umty­lýdy maqsat etedi. Qazaq­stannyń qazirgi ishki jáne syrtqy saıasatyndaǵy usta­nym­daryna laıyq túr­kolo­gııadaǵy uıymdastyrý jáne úılestirý jumystary, son­daı-aq aldaǵy mindetteri bú­gingi ǵylymı jıynnyń ózek­ti taqyrybyna aınalady dep senemin. Qazaqstannyń or­ta­lyǵy Astanada ashylyp otyr­­ǵan «Túrki órkenıeti já­ne Táýelsiz Qazaqstan» ha­lyq­aralyq-túrkologııalyq kon­fe­rensııanyń dúnıe­jú­zilik aý­qym­dy tyń ıdeıalar­ǵa, tereń izdenisterge bastama bolýyna shyn júrekten tilektestigimdi bildiremin», dep­ti quttyq­ta­ýyn­da Elbasy. Munan keıin mınıstr kelgen qonaqtarǵa bıylǵy jyly túrkologııa taqyrybynda 20 joba boıynsha zertteýlerdiń bas­talǵandyǵyn málimdedi. Kon­ferensııa jumysyna ta­bys tiledi. Osy jıynǵa arnaıy qa­tysýǵa kelgen TÚRKSOI Bas hatshysy Dúısen Qaseı­nov osy uıymnyń atqaryp otyr­ǵan qyzmetine, halyq­aralyq deńgeıde uıymdas­tyryp jat­qan sharalaryna biraz toqtala kele solardyń qatarynda túr­ki halyqtary­nyń ortaq merekesi  – naýryz merekesiniń IýNESKO-nyń shtab-páte­rin­de atalyp ótken­digin, «Láıli-Májnún» opera­sy­nyń 100 jyldyǵy uıymdas­tyrylǵan­dy­ǵyn atap ótti. So­nymen qa­tar, 2010 jyly Ankarada ót­ken túrki tildes memleket bas­shylarynyń onyn­shy sammıtinde TÚRKSOI-dyń 2012 jyl úshin Astana qalasyn túr­ki mádenıetiniń astanasy retinde jarııalaýdy usynǵanyn jetkizdi. Astanada Túrki ha­lyq­aralyq akademııasynyń qu­rylýyn túrkiler rýhanııa­tyn álemge tanytýdyń úlken bir joly retinde atap kórsetti. Sóz kezegin alǵan Túrki akademııasynyń prezıdenti Shákir Ybyraev elimizdi meken etetin ulttar men ulys­tardyń beıbit tirlik keshýi, birtutas Qazaqstan halqynyń óziniń kemel bolashaǵyna kámil senýi – aldymen, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Tuńǵysh Pre­­zı­denti Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń dana saıa­saty­nyń kórinisi, onyń eldi bas­qarýdaǵy kóregendiginiń bel­gisi dep baǵalady. «Memlekettiń baıandy da­mýyn onyń ıntellektýal­dyq ultty jasaıtynyn árdaıym atap kórsetip kele jatqan El­basy ıntegrasııalyq úderis­terdi nyǵaıtatyn kez kelgen sharalardy qoldap otyrady. Sondaı ıgi jumystardyń biri – týystas túrki halyqtarynyń arasyn jaqyndastyra túsetin, olardyń bilim men ǵylym jú­ıesinde, mádenı-rýhanı sala­syn­da baılanysyn arttyra­tyn álemdik túrkologııa ǵyly­mynyń jandanýyna jaǵdaıdy jasap otyratyndyǵyn ata­ǵany­myz abzal» dedi. Shákir Ybyraevtyń aı­týynsha, dúnıe júzi halyq­tary­nyń úlken bir tarmaǵyn quraıtyn túrki etnosy týraly ǵylymı zertteýlerdiń bas-aıaǵyn túrkologııa ǵylymy dep ataý – ornyqqan dástúr. «Soń­ǵy eki ǵasyr ishinde túr­kologııa ǵylymynyń damýyna negiz bolǵan ǵajaıyp eks­pedısııalar uıymdastyrylyp, irgeli zertteýler júrgizildi. Álem túrkiler dep atalatyn tylsym dúnıe syryn ashty. Onyń adamzat damýyna qosqan úlken úlesin kórdi», deı kele bir ýaqytta Eýropada dúnıege kelgen álemdik túrkologııanyń ǵylymı úılestirý ortalyǵy endi onyń óz otanyna oral­ǵandyǵyn, bul jaǵdaı osy ǵy­lymnyń erkin, alańsyz tynys­taýyna, saıasatqa moıyn­usyn­baı qanat jaıýyna, eń bas­tysy, túrkilerdiń óz tarı­hyn ádil baǵalaýyna mol múm­kindikter beretindigin atap kórsetti. «Biz búgin tarıhı, saıası, mádenı jaǵdaılarǵa qatysty damyp kele jatqan túrko­logııanyń sıpatyn aldymen metodologııa jaǵynan jı­naqtap alýymyz kerek. Birinshiden, dástúr boıynsha túr­kologııany til bilim sheń­be­rinde qarastyrý oryn alǵan. Al qazirgi túrkologııa – túrki halyqtarynyń tilin, tarıhyn, ádebıetin, folkloryn, etno­grafııasyn, fılosofııasyn, óne­­rin tutastaı da, saralap ta zertteıtin keshendi ǵylym. Ekinshiden, salystyrmaly tı­po­logııalyq zertteý túrko­lo­gııa­nyń ózegi bolyp ta­bylady. Bul túrkilik máde­nıet­tiń jal­pylyq jáne jal­qylyq belgilerin bilý úshin qajet. Úshin­shiden, zertteý ju­mystarynyń eń basynda al­dymen termınderdi, uǵym­dar­dy, ensıklo­pedııa­lyq anyq­­tamalardy jolǵa qoıýy­­myz qajet. Onsyz jı­naqtaý jumys­taryn júrgizý múmkin emes» degen tujyrym­damasyn jetkizdi. Osyǵan oraı Túrki aka­demııasynyń aldyna álemdik túrkolog ǵalymdardy qatys­tyra otyryp, túrkologııa jó­ninde halyqaralyq zertteýlerdi júrgizý, túrkologtardyń halyqaralyq komıtetin qurý, túrki tilderi men ádebıetteri derekteriniń biryńǵaı halyq­aralyq bazasyn, elektrondy kitaphanasy men muraǵatyn qalyptastyrý, túrki jazba eskertkishterin júıeleý, shaǵyn sandy túrki halyqtarynyń birlesip turatyn jerlerine ekspedısııalar uıymdastyrý, shyǵys elderiniń kitaphana­lary men arhıvterinde saq­talǵan túrki halyqtarynyń tarıhı qujattaryna súıene oty­ryp, kóne túrki halyq­tarynyń ornalasý kartasynyń kóshirmelerin ázirleý sekildi asa órshil mindetter qoıylǵan. Shákir Ybyraev konferensııa qonaqtaryn osy iske úles qosýǵa shaqyrdy. Sóz kezegin alǵan Tatarstan Respýblıkasy ǴA akademıgi Mırfatyh Zakıev Tatarstan ǵalymdarynyń osy konferensııaǵa joldaǵan qyzý quttyqtaýy men sálemin jetkize kele, osyndaı úlken úıles­tirý ortalyǵynyń qurylýyna qam­qorlyq jasaǵan Qazaqstan mem­leketiniń basshysy Nur­sultan Nazarbaevqa degen úl­ken qurmeti men alǵysyn bildirdi. Túrki órkenıetiniń tereń tamyry jáne táýelsiz Qazaq­stan taqyrybynda áńgime qozǵady. Túrkııadan kelgen Atatúrik  mádenı ortalyǵynyń prezıdenti, A.Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyq­aralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetiniń ókilettik keńes tór­aǵasy doktor Osman Horata túrki halyqtarynyń otaq mádenıeti men tarıhyn birlesip zertteýge baǵyttalǵan Túrki akademııasynyń jáne búgingi onyń uıymdas­tyrýy­men ótip jatqan konferensııa jumysyna úlken tabys tilep, «Túrki memleketteri táýelsiz­diginiń qurylý kezeńi jáne Túrki akademııasy» degen ta­qyrypta sóz sóıledi. Saltanatty ashylýdan keıin ótken plenarlyq májiliste M.Lomonosov atyndaǵy Más­keý memlekettik ýnıversıteti Azııa jáne Afrıka elderi ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Mıhaıl Meıer, Sh.Aıtmatov atyndaǵy til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, Qyr­­­ǵyz Respýblıkasy ulttyq akademııasynyń akademıgi   Ab­­dyldajan Ahmetqalıev, Ven­gerııa Ǵylym akademııasy Etnografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dáýit Shomfaı Qara, О́zbekstan Ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Ahmetalı Asqarov, Ázir­baı­jan Ulttyq akademııasy Tarıh ınstıtýty Ejelgi tarıh bó­liminiń ǵylymı qyzmetkeri Zaýr Gasanov jáne basqalar sóz sóılep, túrkologııa sala­synyń ár taramdary boıynsha óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Qyr­ǵyzstannan kelgen Abdyl­dajan Ahmetqalıev 183 myń joldan turatyn qalyńdyǵy bir qarys, salmaǵy jeti kılo bolatyn Manas jyrynyń Sa­ǵynbaı Orazbaqov jyrlaǵan nusqasyn Túrki akademııasyna tartý etti. Biz osy aralyqta konfe­rensııaǵa qatysýshy birqatar ǵalymdardyń oı-pikirlerin su­raǵan edik. Qunypııa Alpysbaev, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory Túrki halyqaralyq aka­demııasynyń aǵa ǵylymı qyz­metkeri: «Túrki akade­mııa­­sy­nyń ashylýy, sonyń ishinde ol ótkizip otyrǵan osy konfe­rensııanyń ma­ńyzy zor. San myń jyldyq tarıhy bar túrki halyqtary osy ýaqytqa deıin ártúrli saıası júıede ómir súrip kelgeni, túrki halyqta­rynyń órkenıeti týraly kóz­qaras­tardy osy ýaqytqa deıin Batys Eýropanyń, Reseıdiń ǵalymdary qalyptastyryp kel­geni belgili. Endi osyn­daı halyqaralyq úılestirý orta­lyǵynyń paıda bolýy­nyń ná­tıjesinde halyq­aralyq zertteýler neǵurlym ádiletti júr­gizilip, olar jú­ıeli negizge qoıylady dep esepteımin». Qarjaýbaı Sartqojauly, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi Al­taı jáne túrkitaný ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy­nyń dırek­tory: «Basqosý­dyń uı­ym­­das­ty­rylýyna kó­ńilim to­lyp otyr. Túrko­logııa ǵy­lymy «klassıkalyq túrko­logııa» jáne «jalpy túr­kologııa» dep ekige bó­linedi. Klas­sıkalyq túrko­logııa ǵy­lymy túrki ha­lyqtary bir-birinen bólin­begen 15-16 ǵa­syrlarǵa deıingi kezeńdi zert­teıdi. Jal­py túrkologııa bólin­gennen keıingi kezeńdi zertteýge ar­nalǵan. Qazaq­stan­dyq túr­kolog ǵalymdar osy Túrki akademııasynyń qu­ryl­ǵan­dyǵyn paıdalana oty­ryp, endigi kezekte kóne túrki tarıhyndaǵy qazaq halqy­nyń orny men úlesin sal­maqtap, osy máselemen te­reńirek shuǵyldanǵany jón. Biz joǵaltqanymyz kóp ha­lyqpyz. Bizde túrkologııa kenjelep damyǵandyqtan biz ózimizge qatysty tarıhtyń birazynan aıyrylyp qal­dyq. Endi osy olqylyqtyń orny tolady ǵoı dep oılaımyn». Dáýit Shomfaı Qara, Ven­gerııa Ǵylym akade­mııa­sy Etnografııa ınstı­tý­tynyń aǵa ǵylymı qyz­metkeri: «Men qazaq tilin jaqsy biletin majarstandyq ataqty túrkolog ǵalym Eshtvan Qońyrdyń tárbıe­sinde boldym. Sondyqtan ózim de qazaq tilin jaqsy bilemin. Osy konferensııaǵa úlken úmitpen kelip otyr­myn. Ol úmitim aqtala­tyndaı. Jalpy búgingi kúndi álem túrkologtarynyń úl­ken bir meıramy dep aıtýǵa bolady. Bul jaqsylyqty bizge Qazaqstan jasady. Sondyqtan Qazaqstan bas­shylyǵyna úlken alǵysym­dy aıtamyn». Anna Dybo, Reseı Ǵy­lym akademııasynyń kor­respondent-múshesi: «Keńes odaǵynyń tusynda túrko­logııa ǵylymy jaqsy da­myǵan edi. Ár el óz tá­ýel­sizdigin alǵanda túrkolog­tar arasyndaǵy baılanys ta ál­sirep, árkim óz betinshe jumys istedi. Túrkologııa ǵy­lymy álsiredi. Endi Qa­zaqstanda olardyń basyn qosatyn Túrki akademııa­sy­nyń qurylýy bul eldegi memlekettik saıasattyń bar­ǵan saıyn keń tynysty, tereń mándi bola túskendigin kórsetedi. Bul bizdiń ortaq ıgiligimiz». Plenarlyq májilis aıaq­talǵannan keıin konferensııa jumysy seksııalary bo­ıynsha jalǵasty. Eki kúnniń ishinde 200-ge tarta baıandama tyńdalyp, talqy­laýǵa tús­pek. Oılap qara­sańyz, osy­nyń ózi úlken qazyna. Bul qazyna endi Túrki akade­mııasynyń menshigine aınal­maq. San ta­raýly túrki tilderine aý­darylyp, birte-birte júıege túspek. Son­dyqtan atalǵan konfe­ren­sııa­nyń tek Qazaq­stan úshin ǵana emes, búkil túrki halqy úshin, álemdik tarıh ǵyly­mynyń san túri salasy úshin mańyzy zor dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI.