Elimizde buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty zańnama halyqaralyq talaptarǵa saı ma? Elordada «BAQ jónindegi halyqaralyq standarttar jáne ulttyq zańnama» jobasy aıasynda ótken halyqaralyq konferensııa barysynda osy másele keńinen sóz boldy.
Jobanyń jalpy quny 88 myń 647 eýro, ony Eýropa odaǵy qarjylandyrǵan. Atalǵan jobany Qazaqstan krımınologııa qaýymdastyǵy Qazaqstan daǵdarys ortalyǵy odaǵymen, sondaı-aq Ekonomıka jáne quqyq akademııasymen birlese júzege asyrǵan. Qaýymdastyq prezıdenti О́miráli Qopabaevtyń aıtýynsha, osydan 1,5 jyl buryn Eýroodaq tarapynan bólingen grantpen jumys isteýdiń nátıjesinde elimizdiń BAQ salasyndaǵy zańnamasy halyqaralyq talaptarǵa saı ekendigi anyqtalǵan. Jala jabýǵa qylmystyq jaza qoldaný alynyp tastalsyn degen talaptar da ótkir qoıylǵan eken.
«Alaıda munymen kelisýge bolmaıdy», dedi О́miráli Qajybaıuly. Bul jóninde joba sarapshysy, ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ-diń sot bıligi jáne qylmystyq prosess kafedrasynyń meńgerýshisi Serikqalı Tynybekov jan-jaqty málimet berdi. Onyń aıtýynsha, Eýropa Keńesine múshe 47 eldiń 28-i azamattyq jaýapkershilikpen birge qylmystyq dıfomasııany moıyndaıdy. Búginde jeti el jazanyń bul túrinen bas tartyp otyr.
Fınlıandııada buqaralyq aqparat quraldaryn paıdalaný arqyly jala jabylsa nemese shyndyqqa janaspaıtyn málimet kópshilikke aqparat jolymen taralsa, onda aıyppul nemese 2 jylǵa deıin bas erkinen aıyrý jazasy qoldanylady. Al Germanııada osy sııaqty jazadan ózgeler japa shegýshi qarjylyq nemese kópshilik seniminen aıyrylý jaǵdaıyna ushyraǵan bolsa, onda 5 jyl bas bostandyǵynan aıyrý nemese aıyppul tóletý kózdelgen. Sondaı-aq Polsha, Ispanııa elderiniń zańnamasynda jala jabýǵa baılanysty alty aıdan eki jylǵa deıingi bas bostandyǵynan aıyrý nemese aıyppul tóletý normalary qarastyrylǵan. Japonııada adamnyń qyzmet bedeline jalǵan málimet taratý arqyly nuqsan keltirilse jáne ony basqa bireý paıdalansa, onda sony júzege asyrǵanǵa jazany aýyr eńbekpen óteý jolymen nemese aıyppul tóletý arqyly, tipti úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrinde qoldanylýy múmkin eken.
Qytaıda kúsh kórsetý arqyly ózge bir tulǵany ashyq jábirleý nemese faktilerdi burmalaý arqyly jala jabylsa, onyń aýyrlyǵyna qaraı úsh jyl bas bostandyǵynan aıyrý, tutqyndaý nemese saıası quqynan aıyrý túri qoldanylady. Qazaqstanda da adamnyń ar-ojdany men namysyn aıaqasty etýge qatysty Qylmystyq kodekste birqatar normalar qarastyrylǵan. Máselen, jala jabý normasy boıynsha 129-baptyń 1-bólimimen 2008 jyly 15 adam qylmystyq jazaǵa tartylǵan bolsa, 2009 jyly – 12, al byltyr bul jaza 14 adamǵa qoldanylypty.
Qazirgi kezde elimizde 2685 BAQ jumys isteıdi. Onyń 2249-y (84 paıyzy) táýelsiz BAQ sanalady. Aqparat taratýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qylmystyq kodekste jýrnalıstiń zańdy qyzmetine kedergi keltirgeni úshin úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan. BAQ úshin aqparat alýdyń zańnamalyq júıesi múltiksiz jumys isteýde.
Keıbir jýrnalıster memlekettik organdar suralǵan málimetterge tolyq emes nemese shyndyqqa janaspaıtyn aqparat joldaıdy dep shaǵymdanady. Suraý salý nátıjesi olardyń qaıta shaǵymdaný tetigine degen senimsizdigin, jýrnalısterdiń óziniń saýatsyzdyǵyn, tilshilerdiń baspasóz qyzmetterimen qarym-qatynasty buzǵysy kelmeıtindigin jáne ózge de sebepterdi kórsetken. Moraldyq nuqsan keltirgeni úshin ótemaqy tóleý máselesinde naqty krıterıı qajettigi de nazardan tys qalǵan joq. Konferensııada osy másele boıynsha Joǵarǵy Sot tarapynan naqty normatıvtik qaýlynyń qajettigi de aıtyldy.
Osylaısha «BAQ jónindegi halyqaralyq standarttar jáne ulttyq zańnama» jobasy aıasynda ótken halyqaralyq konferensııa otyrysy jaryssózdermen, pikir almasýmen aıaqtaldy. Onyń nátıjesi boıynsha usynymdar ázirlenip, Parlamentke jáne ózge de memlekettik organdarǵa joldanatyn boldy.
Asqar TURAPBAIULY.