Halyqaralyq talaptarǵa saı ma?

Elimizde buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty  zańnama halyqaralyq talaptarǵa saı ma? Elordada «BAQ jónindegi halyqaralyq standarttar jáne ulttyq zańnama» jobasy aıasynda ótken halyqaralyq konferensııa barysynda osy másele keńinen sóz boldy. Jobanyń jalpy quny 88 myń 647 eýro, ony Eýropa odaǵy qar­jy­landyrǵan. Atalǵan jo­bany Q­a­zaq­stan krımınologııa qaýym­das­ty­ǵy Qazaqstan daǵdarys ortalyǵy oda­ǵymen, sondaı-aq Ekonomıka já­ne quqyq akademııasymen birlese  jú­zege asyrǵan. Qaýymdastyq prezıdenti О́miráli Qopabaevtyń aı­týyn­sha, osydan 1,5 jyl buryn Eý­roodaq tarapynan bólingen grantpen jumys isteýdiń nátıjesinde elimiz­diń BAQ salasyndaǵy zańnamasy halyqara­lyq talaptarǵa saı ekendigi anyq­talǵan.  Jala jabýǵa qyl­mys­tyq jaza qoldaný  alynyp tastalsyn degen talaptar da ótkir qoıylǵan eken. «Alaıda munymen kelisýge bol­maıdy», dedi О́miráli Qajy­baı­uly. Bul jóninde joba sarapshysy, ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ-diń sot bıligi jáne qylmystyq prosess kafedrasynyń meńgerýshisi Serik­qalı Tynybekov jan-jaqty máli­met berdi. Onyń aıtýynsha, Eýropa Keńesine múshe 47 eldiń 28-i aza­mattyq jaýapkershilikpen birge qyl­mystyq dıfomasııany moıyn­daı­dy. Búginde jeti el jazanyń bul túri­nen bas tartyp otyr. Fınlıandııada buqaralyq aqpa­rat quraldaryn paıdalaný  arqyly jala jabylsa nemese shyndyqqa janaspaıtyn málimet kópshilikke aqparat jolymen taralsa, onda aıyppul nemese 2 jylǵa deıin bas erkinen aıyrý jazasy qoldany­la­dy. Al Germanııada osy sııaqty jazadan ózgeler japa shegýshi qar­jylyq nemese kópshilik seniminen aıyrylý jaǵdaıyna ushyraǵan bolsa, onda 5 jyl bas bostandyǵynan aıyrý nemese aıyppul tóletý kózdelgen. Sondaı-aq Polsha, Ispanııa  elderiniń zańnamasynda  jala jabýǵa baılanysty alty aıdan eki jylǵa deıingi bas bostan­dy­ǵynan aıyrý nemese aıyppul tó­letý normalary qarastyrylǵan. Ja­ponııada adamnyń  qyzmet bedeline jalǵan málimet taratý arqyly nuqsan keltirilse jáne ony basqa bireý paıdalansa, onda sony júzege asyrǵanǵa jazany aýyr eńbekpen óteý jolymen nemese aıyppul tóletý arqyly, tipti úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrinde qoldanylýy múmkin eken. Qytaıda kúsh kórsetý arqyly ózge bir tulǵany ashyq jábirleý nemese faktilerdi burmalaý arqyly jala jabylsa, onyń aýyrlyǵyna qa­raı úsh jyl bas bostandyǵynan aıyrý, tutqyndaý nemese saıası quqy­n­an aıyrý túri qoldanylady. Qazaq­standa da adamnyń ar-ojdany men namysyn aıaqasty etýge qatys­ty Qylmystyq kodekste birqatar normalar qarastyrylǵan. Máselen, jala jabý normasy boıynsha 129-baptyń 1-bólimimen   2008 jy­ly 15 adam qylmystyq jazaǵa tar­tylǵan bolsa, 2009 jyly – 12, al byltyr bul jaza 14 adamǵa qol­danylypty. Qazirgi kezde elimizde 2685 BAQ jumys isteıdi. Onyń 2249-y (84 paıyzy) táýelsiz BAQ sanalady.  Aq­parat taratýǵa  barlyq jaǵdaı jasal­ǵan. Qylmystyq kodekste jýr­nalıs­tiń zańdy qyzmetine kedergi keltirgeni  úshin úsh jylǵa deıin bas bostan­dy­ǵynan aıyrý qaras­ty­rylǵan. BAQ úshin aqparat alýdyń zańnamalyq júıesi múltiksiz jumys isteýde. Keıbir jýrnalıster memlekettik organdar suralǵan málimetterge tolyq emes  nemese shyndyqqa ja­naspaıtyn aqparat joldaıdy dep shaǵymdanady. Suraý salý nátı­jesi olardyń qaıta shaǵymdaný tetigine degen senimsizdigin, jýrnalısterdiń óziniń saýatsyzdyǵyn, tilshilerdiń baspasóz qyzmetterimen qarym-qatynasty buzǵysy kelmeıtindigin jáne ózge de sebepterdi kórsetken. Moraldyq nuqsan keltirgeni úshin ótemaqy tóleý máselesinde naqty krıterıı qajettigi de nazardan tys qalǵan joq. Konferensııada osy másele boıynsha Joǵarǵy Sot tarapynan naqty normatıvtik qaýlynyń qajettigi de aıtyldy. Osylaısha «BAQ jónindegi ha­lyqaralyq standarttar jáne ulttyq zańnama» jobasy aıasynda ótken halyqaralyq konferensııa otyrysy jaryssózdermen, pikir almasýmen aıaqtaldy. Onyń nátıjesi boıynsha usynymdar ázirlenip, Parlamentke jáne ózge de memlekettik organdarǵa joldanatyn boldy. Asqar TURAPBAIULY.