Respýblıkalyq «Asar» qoǵamdyq birlestigi oblystyq bólimshesiniń tóraǵasy Amantaı ÁLIHAN: Kóshi-qon máselesin ońaılatý qajet

– Amantaı, bizder shet elderdegi qazaqtarǵa qazaq eli, jeri aýadaı qajet deımiz. Olar­dyń baıyrǵy otan­da­ry­na, ata-babalary ómir súrgen elge qaıta oralýlary kerek dep otyrmyz. Búgingi kúni osy úrdis qalaı júrip jatyr? – Jıyrma jylǵa jýyq jal­ǵa­sqan kósh úrdisi barysynda shet elderde turatyn myńdaǵan ot­basylar atamekenge kelip qo­nys­tandy. Biraq, jalpy osy kósh úrdisinde oralman aǵaıyndardyń arasy qazir ekige bólinip qalǵan­daı. О́ıtkeni, osynda kelgen qan­dastar shette qalǵan týys-týǵan­daryn, kórshilerin, aǵaıyn týys­taryn oılap alańdaýmen júr. О́zdiginen kóship kelýge múm­kin­digi joq Mońǵolııadaǵy kóp ba­laly qazaq otbasylary ata­me­kenge jetsek degen arman-úmit­pen, kútýmen ómir súrýde. Osy­dan eki jyl buryn Prezı­denttiń «Oralmandardyń 2009-2011 jyl­darǵa arnalǵan kóship kelý kvota­sy týraly» Jarlyǵy shyqty. Osy Jarlyqty negizge ala oty­ryp, Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵynyń jáne oral­man­dardyń respýblıkalyq «Asar» qoǵamdyq birlestiginiń jergilikti bólimshesi arqyly elimizdiń Kó­shi-qon komı­tetiniń qoldaýymen, ótken jyl­dyń qyrkúıek aıyna deıin Moń­ǵolııanyń Baıan-О́lgeı, Qobda aı­maqtarynan 112 otba­sy, ıaǵnı 567 adam kóshirilip áke­lin­di. Olar ob­lystyń aýdan, aýyl­da­rynda tura­tyn týys-týǵan­daryna qosyl­dy, ıaǵnı solar turatyn eldi mekenderge qonystandy. – Alaıda, qandastarymyzǵa quqyq qorǵaý oryndary tara­py­nan qıyndyqtar, kedergiler kóp kezdesedi dep estımiz. – Elimizdiń Eńbek jáne ha­lyqty áleý­mettik qorǵaý mı­nıstri­niń aty­nan turmys tirshiligi óte aýyr, kedeılengen, kóp ba­laly oralmandar otbasyn qa­byl­daý isin jedeldetý týraly quzyrly mı­nıstrlikterge, sonyń ishinde Ishki ister mınıstrligine de kezinde arnaıy hat joldanǵan bola­tyn. Keıbir sharalar qolǵa aly­nyp jatqan­men, oralman­dar­dyń qujattaryn resimdeý bary­syn­da áli de túrli qaıshylyqtar týyn­dap otyr. Oralmandardy qa­byl­dap alyp, ornalastyrý qu­jat­­­taryn resimdeý barysynda áý­re-sarsań kóp. Aldymen elimizge kel­gen shet el azamattary 5 ju­mys kúniniń ishin­de turaqty tura­tyn jerindegi kóshi-qon po­lı­­sııa­syna baryp kóshi-qon kar­toch­­ka­syn tirketýge min­detti. Alaı­da, olar kóp jaǵ­daı­da 5 kúnniń ishinde úlger­meı­di. Bulaı bol­ǵan­da olarǵa ákim­shilik is qozǵalyp, aıyp­­pul sa­ly­nady nemese tól­qu­jatyna qara mór basylyp, eli­mizdiń aýmaǵy­nan shyǵarylady. Osynyń sal­darynan shet elderden turaqty turýǵa kelgen qan­dastarymyz qıyn jaǵdaıǵa tap bolýda. Tirkelgen kóshi-qon kar­toch­kasynyń ýaqyty qajet jaǵ­daıda 3 aıdan keıin qaıtadan uza­r­ýy tıis. Olaı bolmaǵan jaǵ­daıda joǵa­ry­da aıtylǵan shara qoldany­la­dy. Mysaly, 1986 jy­ly týǵan Saıran Danagúl degen kisiniń Moń­ǵolııadan otbasyn kó­shirip ákelý úshin aldyn ala kelip, jer yńǵaıyn baıqastap júr­gende kóshi-qon kartochkasynyń tirkeý ýaqyty ótip ketipti. So­ǵan oraı ákimshilik jaýapqa tarty­lyp, 5 jylda elge jiberilmesin degen sheshim qabyldanyp, Qazaq­stan aýmaǵynan shyǵarylyp jiberilgen eken. Qazir onyń otbasy elge kóship kelip turyp jatyr, al, ózi kele almaı otyr. Mundaı jaǵ­daılar óte kóbeıip ketti. Ne isteýge bolady? Bizdińshe, syrt­tan kelgen qazaqtarǵa belgili je­ńil­dik bolýy qajet sııaqty. Ádet­te kóship kelgen otbasynyń barlyq múshelerin kelgen kúni tekserip, fotoǵa túsirip, sosyn turaqty tirkeýge ruqsat alý úshin qujat­taryn qaldyrǵan sátte ta­ǵy da sanaı bastaıdy. Durys-aq delik. Tirkeýge ruqsat kelgen soń, aza­mattyqqa qujattaryn tapsyrar sát­te taǵy da adam­dardy túgel áke­lip kórsetýdi talap etedi. Osy­laı oralmandardy áýre-sar­sańǵa túsirip, sharshatyp bitiredi. Oralman otbasynyń tu­raq­ty tirkeýge qaldyrylǵan qu­jattaryn quqyq qorǵaý oryn­dary, prokýratýra, ulttyq qaýip­sizdik mekemeleri arqyly shamamen bir, bir jarym aıdaı ýaqyt tekseredi. Turaqty tirkeýge ruq­sat berilgen soń QR azamattyǵyn alý úshin qujattaryn tapsyryp, anyqtama berý úshin UQ mekemeleri taǵy eki aptadaı ýaqyt tekseredi. Shet eldegi qazaqtardyń balalary elimizdiń túrli joǵar­y oqý oryndarynda stýdenttik vızamen oqyp jatyr. Shet elderde tura­tyn ata-analary atamekenge kó­ship kelse olardyń bala­lary­men qosylýyna múmkindik joq. О́ıtkeni, óz otbasynyń qu­ra­myna qosylyp, turaqty tirkeýge tu­rýy­na ruqsat berilmeı otyr. Zań, aktiler kórsetkishteri, standarttar saqtalmaıdy. Aýdan, qala­lar­­daǵy kóshi-qon polısııa ma­man­dary óz bilermendigimen oral­­man­dardan zańda belgilenbegen san túr­li qujattardy talap etip, olar­dy áýre-sarsańǵa salyp otyrǵany da jany bar sóz. – О́z ana tilderinde sóıleı almaıtyn qyz-jigitterdiń syrt­tan kelgen aǵaıyndarǵa salqyn kózqarastaryn baıqap ta, estip júrmiz. Jalpy, osyndaı qujat rásimdeıtin jerlerde elin, jerin súıetin patrıot qyz-jigitterdiń nemese qandastar jaǵdaıyn biletin mamandardyń otyrǵany durys sııaqty. Osyǵan qalaı qaraısyz? – Aıtqanyńyz aıdaı kelse deımiz. Birinshiden, oralman ot­ba­synyń barlyq músheleri shet el tilindegi qujattaryn mem­lekettik tilge 4 dana etip aý­dar­typ, notarıýspen kýálan­dyryp, tıisti mekemelerge tapsyrýǵa tıisti. Aýdarma, notarıýs qyzmeti úshin bir oralman otbasy shamamen 20-25 myń teńge qarajatyn jumsaıdy. Notarıýs qujattyń ras­tyǵyn emes, tek aýdarma­shy­nyń qolyn ǵana kýálandyrady. Oralmannyń qujatyn qabyldap otyrǵan árbir quzyrly mekeme mamandary qu­jat­tardy túp nus­qasymen salys­tyra tekserip ala­tyndyqtan, no­tarıýstyń kýálan­dirýi ne úshin qajet? Oralman­nyń sheteldik pas­­portyna kóshi-qon polısııa mekemeleri mór ba­syp, ártúrli belgiler soǵady. Bulaı jasaýǵa shet elderdiń zańy boıynsha tyıym salynǵan. Máse­len, Mońǵo­lııa­nyń shet eldik pas­portynyń birinshi betinde osyǵan baılanysty arnaıy eskertý ja­zylǵan. Kelgen oralmandardyń tur­mys jaǵdaıynyń asa jaqsy emes ekendigin joǵaryda aıttyq. Olar turaqty tirkeýi shyqqanǵa deıin kóp balaly otbasyn asyraý úshin ár oblysta turatyn týystaryn sa­ǵalap, ýaqytsha jaldamaly ju­mys istep, óz nápaqasyn tabý úshin jantalasýda. Qyrsyqqanda, ýaqytsha turǵan jerinen nota­rıý­spen kýálandyryp jiberilgen qujattaryn kóshi-qon polısııa mamandary qabyldamaıdy. Basqa oblystarda turaqty tirkeýde tur­ǵan jekelegen adamdar kóship kelgen otbasyna qosylý úshin tirkeýden shyǵyp, ketý paraǵyn alyp kelse de tirkeýge tura almaı sandalady. О́ıtkeni, olardan qosymsha qujattar talap etiledi. Onymen birge biliktiligi, jumys jaýapkershiligi tómen, oralman­dar­ǵa min taǵyp, qyryn qaraı­tyn mamandar da kóp. Qujat­taryn ýaqtyly resimdemeı, tekke sandaltyp qoıatyndar da kezdesedi. Eń qıyny, kóbisi memlekettik tildi bilmeıdi, durys túsinik, aqyl-keńes berýge qulyq­syz. Jalpy qujattardy qabyl­daý, sheshý, berýdiń zańdy merzimi saqtalmaıdy, sebepsiz keshiktiriledi. Oǵan basshylyq tarapy­nan da baqylaý, tekserý qoıylmaıdy. – Al, sonda bizdiń oblysta oralmandarǵa bas-kóz bolatyn eshkim joq pa? – Máseleniń mánisi bylaı, jalpy burynǵy kóshi-qon departamenti jyl saıyn belgilengen kvotany oryndaý úshin jan-jaqty, naqty sharalar uıymdas­tyrmaı, kim keledi dep qol qý­sy­ryp, selqos kútip otyratyn edi. Sonyń saldarynan oblysta soń­ǵy 3 jylda kvotanyń oryndalýy 50 paıyzǵa da jetpeı qaldy. Kó­shi-qon departamentiniń jumysy kóship kelgen otbasylarǵa oralman mártebesin berý, belgilengen qarajatty tóleýmen ǵana shektelip otyrdy. Qandastarymyzdyń beıtanys jańa ortaǵa beıimdelip, ornalasýynan, olardyń ary qaraıǵy taǵdyrynan, ómir tirshiliginen de beıhabar boldy. Oral­mandardyń qujattaryn qabyl­dap, resimdeý barysynda Moń­ǵolııadan kelgen keıbir adam­dar­dyń aty-jónin ózgertip jibergen jaǵdaı da boldy. Ony respýb­lı­kalyq oralmandardyń derek qo­ry tek ǵana orys tilinde qabyl­daıdy, sondyqtan adamdardyń aty-jónin aýystyramyz dep tú­sindirdi. Osydan baryp О́serhan – Ýserhan, Tólegen – Týlýgýn, Kójek – Kýjek, О́rık – Ýrık, О́mırgúl – Ýmırgýl, О́mırbek – Ýmırbek, Tópón-Týpýn bolyp ózgerip, sol adamdardyń dıp­lomy, eńbek kitapshasy, áskerı bıleti, balalarynyń týý týraly kýálikteri, neke kýálikteri ja­ram­syz bolyp qalǵan jaǵdaıy da kezdesti. Qazaq esimderiniń ja­zylý normasynyń joqtyǵynan emes, qujatty qabyldaý, berý, tirkeý mekemelerindegi maman­dar­dyń saýatsyzdyǵynyń kesirinen kelgen aǵaıyndar zardap shegýde. Osy úrdis áli sheshimin tappaı jyldar boıy oralmandardy áý­re-sarsańǵa túsirip, olar memleketten bólingen járdemaqy, ba­la­larǵa beriletin kómekke qol jetkize almaı júrgen jaǵdaılar da kezdesedi. Ol ol ma, kelgen qandastarymyzǵa negizsiz talap qoıyp, senimsizdik bildirip, tergeýge alatyn jaǵdaılar da oryn aldy. Máselen, olarǵa kelgen elderinen berilgen keıbir týý, neke jáne ajyrasý, qaıtys bolǵan­dyǵy týraly kýálikter sot jáne asyraýshy týraly sheshimder, arhıv anyqtamalary sııaqty túrli qujattaryna senbeı, sol elderdegi QR elshilikterinen qosymsha kepildeme qaǵaz ákelýdi talap etip usynǵan qujattaryn qabylda­ma­dy. Alaıda, elshilikter mundaı k­e­­pildeme bermeıdi. Al munyń bári elge endi kelgen qandas­tary­myz úshin áýre-sarsań emeı, nemene?! – Aıtpaqshy, syrttan kelgen qaısybir aǵaıynnyń aty-jónderi, tegi sol kelgen jaǵy­nyń qujattarynda durys ja­zylmaǵan deıdi. Bul másele de qıyndyq týdyratyn bolar? – Durys jazylmaýy sol eldiń qoldanystaǵy jazý, ǵaripterdiń ereksheligine baılanysty bolsa kerek. Máselen, Qytaıdaǵy qa­zaq­tardyń aty-jóni tóte jazýmen jáne hansýsha jazylady. Tó­te jazý boıynsha birshama durys jazylǵanmen, ózge tilde múlde qate jazylyp keledi. Batyldy Batlı, Gúlmaırany Gýlamaıala, Nurgúldi Nýlgýlı, Muratty Mýlatı, Qaıratty Haılatı dep olardyń burmalap jiberetini baıqalyp júr. Jáne de olardyń kóbisiniń tólqujatynda tegi, áke­siniń aty kórsetilmegen, bir ǵana óz esimi jazylǵan. Mońǵolııada kırıllısa bolǵanmen, alfavıt sa­ny 35. Tólqujatta áýeli ákesi­niń aty, sosyn óziniń esimi jazy­lady, tegi múlde jazylmaıdy. Olar bir ǵana Jaqsylyq degen atty Jagslag, Jagaslag, Jagaslaga, Jah­sylah, Jaksylyh, Jags­lyh dep myń qubyltyp jaza beredi. Qo­ryta aıtqanda, alys shet elderden kelgen qazaqtardyń kó­bi­siniń aty-jóni burmalanyp, qa­te ja­zyl­ǵan. Bul túsinikti jaǵ­daı, sol úshin mynaý qalaı dep olardy kinálaý tipti de orynsyz bolar. Elge oralǵan ár qazaq ózge elde burmalanyp, qate jazylǵan aty-jónderin durystap jazdy­ryp alýdy basty maqsatynyń biri sanaıdy. Ata-anasynyń azan sha­qyryp qoıǵan esimin ana tilinde durystap jazdyryp alǵanǵa ne jetsin. Biraq ol qýanyshy qas-qa­ǵym sátte sý sepkendeı basy­lady. О́ıtkeni, bulaı jasaýǵa zań tur­ǵysynda esh múmkindik joq. Qaı mekemege barsa da bul máse­lege jaýapty qurylymdar biz esh nár­seni ózgerte almaımyz, zań solaı dep sharasyzdyq tanytady. Máse­leni joǵarǵy quzyrly or­gan­dar­dyń nazaryna usynýdan qash­qaq­taıdy. Talap qoıǵan aǵa­ıyndy daý­kes, aryzqoı dep min taǵady. So­ny­men burmalan­ǵan aty-jón elimizge kelgende de óz­ger­meıdi, alynbas qa­malǵa aına­lady. Baıaǵy jartas, sol jartas kúıinde qalady. – «Oralman otbasylary berilgen aqshany alyp, kelgen jaǵyna qaıta ketipti» degen sózder de estilip qalady. – Úkimet tarapynan beriletin qarajat qalalyq jerdi bylaı qoıǵanda, aýyldyq jerden baspana satyp alýǵa jetpeıdi. Oral­mandy mekemeler jumysqa qa­byl­daı bermeıdi. Sonyń sal­dary­nan shetten kelgen qandas­tarymyz eldegi baspanasyzdar men jumyssyzdar qataryna qo­sy­lyp, kedeılerdiń sanyn molaıtýda. Ol ol ma, kelgen qandas­tarymyzǵa senimsizdik tanytyp, olardy alaıaqtar dep kinálaý beleń alyp barady. Áńgime ar­qaýy olar jalǵan qujattarmen kelip, kvotaǵa bólingen mıl­lıon­daǵan qarjyny alyp taıyp tu­rypty-mys degenge saıady. Mun­daı jaǵdaılar múmkin bolǵan da shyǵar. Alaıda, eshkimdi bilmeıtin, tanymaıtyn oralman ózgeniń kómeginsiz bulaı isteýi múmkin be?.. Zań júzinde beriletin aq­shany alý úshin de san túrli mekemeler arqyly ondaǵan qujat jınaý qajet ekendigin sizder bilesizder ǵoı. Kvota men azamat­tyqqa qol jetkizý úshin kem degende 6 aıdan 1 jyl ýaqyt qajet. Osy ýaqytta ne baspanasy, ne ju­mysy, ne azamattyǵy joq kóp ba­la­ly, turmysy tómen oralman ot­basy kvota boıynsha alatyn qara­jatyn jumsap qoıady. Ary qaraı kún kórýge esh múmkindigi qalmaǵan soń úırengen jerine qaıtyp ketedi. Mundaı jaǵdaı az emes. – Amantaı sizdiń ózińiz de Mońǵolııadan kóship kelgen ekensiz... – Elge kóship kelgeli 19 jyl boldy. Jubaıym ekeýmiz sodan beri eńbek etip jatyrmyz. Alty balam bar. Barlyǵy joǵary oqý oryn­daryn ár túrli maman­dyq­tar bo­ıynsha bitirdi, kóbisi 2 mamandyq ıgerdi, túrli salada eńbek etip ja­tyr. Nemere, jıender ósip ja­tyr. Elge kelgende 8 jan edik. Qazir 30-dan astyq, ınshalla. Áńgimelesken Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy.