Adamzatty alańdatqan atom

Anglııa astanasynda ıadrolyq tejeý problemalaryna arnalǵan halyqaralyq konferensııa ótip jatyr Keshe «Tejeý: ótkeni jáne keleshegi» degen taqyrypta eki kúndik halyqaralyq konferensııa bastaldy. Bul álemdik deńgeıdegi aýqymdy sharany Eýropanyń kóshbasshylyq jelisi men Stenford ýnıversıtetiniń Gýver ınstıtýty jáne «Iаdrolyq qaterdi qysqartý jónindegi bastama» qory birlesip uıymdastyryp, demeýshilik jasap otyr. Atalǵan konferensııaǵa Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa qatysýda. Iá, sońǵy 20 jylda álem aıtarlyqtaı ózgeriske ushy­ra­dy. Biraq ıadrolyq qater bulty tolyǵymen seıildi deýge bol­maıdy. Iаdrolyq qarýy bar jáne oǵan qol jetkizýge um­tyl­ǵan memleketter qatary artyp otyrǵan qazirgi kezde tejeý tujyrymdamasy men praktı­ka­sy áli de bolsa kókeıkestiligin joıǵan joq. Osy sebepti bú­gin­gi kóppolıýsti álem, onyń kóp ­túrli qaýip-qaterin eskere kelgende, tejeýdi tujyrymdama­lyq jáne praktıkalyq turǵy­dan qaıta qaraýdy talap etedi. Bul dúnıe júzi elderine ózde­ri­niń ulttyq qaýipsizdik saıasatyn qazirgi kún shyndyǵyna ba­ryn­sha jaqyndata túsý úshin de qajet. Osy arada Qazaqstannyń óz táýelsizdigine qol jetkize saly­symen, 40 jyldan astam ýaqyt boıy aýzynan ajal shashqan Semeı atom synaq polıgonyn jaý­yp, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqanyn, sóı­tip halyqaralyq qoǵamdastyq­qa teńdessiz úlgi-ónege kórset­ke­nin eske sala ketkenniń ar­tyq­tyǵy joq. Anglııa astana­syn­da ótken aýqymdy halyq­aralyq konferensııa bary­syn­da Qanat Bekmyrzauly Qazaq eliniń osyn­daı dúnıe júzi úshin mańyzy zor bastamasy týraly da jan-jaqty áńgime qozǵady. Shyntýaıtyna kelgende, osy ala­pat qarý oılap shy­ǵa­ryl­ǵaly beri onyń bir ǵana már­te qol­da­nyl­ǵany belgili. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys aıaq­talar tusta Ame­rıka Qurama Shtat­tarynyń Japonııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalaryna atom bom­ba­laryn tastap, «sy­naq» ótkizgeni málim. Bir erekshe atap kór­se­te­tin jáıt, sodan bergi 66 jyl ara­lyǵynda jer ja­han­nyń tú­kpir-túkpirinde birqatar irili-usaqty soǵystar men qaq­ty­ǵystar oryn alǵanyna qaramas­tan, osy alapat qarý ekinshi qaı­tara ajal seppepti. Biraq búginde onyń paı­da­la­nyl­maıtynyna eshkim de to­lyq­taı kepildik bere al­maıdy. Bul qaterli qarýdyń, ási­re­se ter­ror­shy-lańkesterdiń qolyna túsý qaý­pin de joqqa shyǵarýǵa bol­maıdy. Al Londonda ótip jatqan konferensııa Reseı, Ońtústik Koreıa, Fransııa men Ulybrıtanııany qo­sa alǵanda barlyǵy 13 eldiń mem­leket qaıratkerleri jarııa­la­ǵan jáne olardyń ıadrolyq qa­rýdan ada álem qurýdy qalaı kóretinderi men kóz aldaryna elestetetinderi týraly sóıle­gen sózderi men túsinikte­me­le­ri­ne negizdelip otyr. Munyń atal­ǵan shetin problemany sheshý jo­lyn­daǵy únqatysýdy ın­terna­sııa­landyrýda tótenshe paıdaly ekeni kúmánsiz. Konferensııa sondaı-aq ótken jyldyń qarashasynda ame­rı­ka­lyq qatysýshylar úshin Sten­ford ýnıversıtetiniń Gýver ıns­tıtýtynda uıymdasty­ryl­ǵan osyn­­daı jıyndaǵy tal­qylaýlar men qorytyndylarǵa da negizdelgen eken. Sol jolǵy basqosýdaǵy jumystardyń ma­ńyzdylyǵy sonda, kúsh-jigerdi barlyq ulttar úshin kepildendirilgen qaýipsiz­dik­ti qamtamasyz etýge jumsaı otyryp, ıadrolyq táýekelderdi qazirgi qalyp­tas­qan deńgeıden de azaıtýǵa jaǵ­daı týǵyzýǵa, sóıtip tejeýdiń jańa, burynǵydan da ornyq­ty­raq pishinin tabýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan­dyǵy bo­lyp tabylǵan kó­rinedi. Al London konferen­sııa­sy bu­ǵan deıin atalǵan taqy­ryp­ta uı­ymdas­ty­rylǵan bas­qo­sý­lar­dyń qo­ry­tyn­dylaryn tal­qy­laý­ǵa múm­kindik berip jat­qan­dy­ǵymen qundy bolyp otyr. Sonymen qatar, bul shara ha­lyqaralyq qaýipsizdiktiń aǵym­daǵy jáne bolashaqtaǵy óńir­lik perspektıvalaryn jaq­sy­raq túsinýdi qosa alǵanda, tejeý jónindegi halyqaralyq ún­qa­ty­sýdy qosymsha ynta­lan­dyrýǵa járdemdesedi dep kútilýde. Ulybrıtanııanyń burynǵy qorǵanys mınıstri Des Braýn men Ortalyq barlaý basqar­ma­sy­nyń (AQSh) burynǵy ke­ńesshisi Djordj Shýls, AQSh-tyń burynǵy qorǵanys mınıstri Ýılıam Perı men AQSh-tyń burynǵy memlekettik hat­shy­sy, belgili polıtolog Genrı Kıssındjer jáne burynǵy senator Sem Nannyń (AQSh) uıyt­qy bolýymen uıymdasty­ryl­ǵan halyqaralyq konfe­ren­sııanyń alǵashqy kúni «Qyr­ǵı-qabaq soǵys» zamany ótkenimen, jańa qaýip-qaterler boı kór­se­tip otyrǵany, sonyń bir pa­ra­sy ıadrolyq qarý túrleri bolyp tabylatyny jan-jaqty talqy tarazysyna salyndy. Sondyq­tan progressıvti oılaıtyn adam­zat ıadrolyq qaýip-qaterdi tejeıtin tetikter oılastyryp qana qoımaı, keıbir kelte top­shylaıtyn keritartpa kózqa­ras­taǵylarǵa, onyń sońy ja­han bolashaǵy úshin boljap bilýge bolmaıtyn qasiretter áke­letinine kóz jetkizý maqsa­tyn­da utymdy usynystar ázir­leý­ge umtylýy qajettigine basa nazar aýdaryldy. Jalpy, ıadrolyq qarýdyń ja­sap shyǵarylýy múldem jańa faktorlar týyndatty. Al­ǵash ret soǵystyń bastapqy keze­ńinde-aq qarsylasyńdy ba­ryn­sha mol qurbandyqtarǵa ushyra­tatyn múmkindik paıda boldy. О́zara kepildi joıý doktrınasy bul shyndyqty aıǵaqtap tur­dy. Osy sebepti tejeýdiń ıadro­lyq qarýǵa negizdelgen úsh elementi tóbe kórsetti: Birinshiden, bul – eshqandaı tarıhı tájirıbesi joq, naqty esepteýlerge táýeldi aıtarlyq­taı psıhologııalyq faktor. Ekin­shiden, ıadrolyq qarý qol­da­nýdyń saldary óte-móte aýyr bolady. Sýperderjavalar ara­syn­daǵy ıadrolyq soqqymen almasýlar órkenıetti ómirdiń ta­my­ryna balta shabady. Úshin­­shi­den, ózara kepildi joıýlar ıadro­lyq qarý qoldanýǵa jappaı nara­zylyq pen qarsylyq týǵyzady. Munyń bári – tabıǵı qubylys, adam­zat óziniń bolashaǵy úshin qaýiptenedi. Máselen, 1945 jyldan 1991 jylǵa deıin Keńes Odaǵy men Amerıka Qurama Shtattary ıad­ro­lyq qarý eshqashan qolda­nyl­ma­ǵanyn qalady. Al ıadro­lyq qarý­lary bar elder qatary óse túsip otyrǵan qazirgi shaqta álemdik qoǵamdastyq óz taǵdyry úshin dál osyndaı deńgeıde jaýapkershilik tanyta ala ma? Lon­don­daǵy ha­lyqaralyq konfe­ren­sııa­ǵa qatysý­shy taraptar osy ózekti másele týraly jan-jaqty sóz qozǵap, onyń jaýabyn tabýǵa tyrysty. Jasyratyny joq, búginde qaýipsizdikke jahandyq qater­diń úreı týǵyzatyn jańa spektri paıda bola bastady. Bular – ha­lyqaralyq, bıologııalyq jáne ra­dıologııalyq qarýlar­dy qosa al­ǵanda, úlken qasi­ret­ke uryndy­ratyn lańkestik pen kıbersoǵys, sondaı-aq klı­mat­tyń ózgerýine nemese qor­sha­ǵan ortanyń ózge de prob­le­malaryna baılanysty oryn alýy yqtımal tabıǵı apattar. Osy sebepti, atalǵan qaýip-qaterlerdi oń sheshý úshin onyń tıimdi strategııasy jasalýy tıis. Kelesi bir nazar aýdaratyn másele – tejeýdiń nemese, bas­qa­sha aıtqanda, qorǵanýdyń, negizgi bir elementi retinde ıad­ro­lyq qa­rýǵa uzaq merzimdi ıek artý atal­ǵan qarý túriniń ta­ra­lýyna «keshirimmen» qaraýǵa ıter­melese, bul óz kezeginde taratýdy bol­dyrmaý, ıadrolyq materıaldardy qorǵaý jáne jańa qaterlerge qar­sy tıimdi jumys júrgizý úshin qajetti yntymaq­tas­tyqqa aıtar­lyq­taı salqynyn tıgizetin faktor bolyp ta­by­la­dy. Álemdik qo­ǵamdastyqqa, mine, osy ma­ńyz­dy máseleni túı­siný men seziný qazirgi tańda óte-móte qajet-aq. Halyqaralyq jıynda ıadro­lyq qarýy bar elderge, ásirese, uzaq jyldar boıy atom qa­rýy­nyń mol qory jınaqtalyp úl­gergen Reseı men AQSh-qa óz ar­senaldaryn qysqartý qajet ekendigi de atap kórsetildi. «Árı­ne, bul atalǵan eki elge ıadrolyq qarý túrinen múldem bas tartý kerek degendi bildirmeıdi. Ol qarý ózge elder tara­pynan jasalýy yqtımal agres­sııany tejeý úshin de qajet sanalady» degen turǵyda ýáj aıtýshylar da jetkilikti bol­dy. Biraq bir nárse anyq: tu­tas­taı alǵanda, Reseı men AQSh ıadrolyq qarýlaryn qysqartý úderisin jalǵastyrýy tıis. Bul atalǵan eki eldi jáne de Eýropany qaýipsiz ete túsedi. Sondaı-aq álemge úlgi retinde usynylady. Keıbir elder ıadrolyq qa­rýyn áli de bolsa óz qaýip­sizdiginiń tikeleı kepili retinde qarastyryp kele jatqany ja­sy­ryn emes. Mundaı ustanym­ǵa kóp jaǵdaıda kórshi eldiń birinde ıadrolyq qarý paıda bolǵan jaǵdaıda basymdyq beriletini aıan. Osyndaı ustanym, ókinishke qaraı, dúnıe júzinde ıadrolyq qarýǵa ıe bolǵysy keletin memleketter qataryn kó­beıtýi de ǵajap emes. Son­dyq­tan Jer sharynyń qaýipsizdigi máselesine beı-jaı qaraı al­maı­tyn progressıvti kózqaras­ta­ǵy adamzat atalǵan prob­le­ma­ny sheshý úshin kúsh-jigerin eki eseleýi kerek. Túıindeı aıtqanda, kepildi tejeý úderisterinde memleket basshylary men jalpy jurt­shylyqqa úlken jaýapkershilik júkteledi. Ol úshin qazirde bar jáne paıda bolýy yqtımal qaterlerdi túısine bilý kerek. Janjaldardyń aldyn alý men ony boldyrmaýdyń jáne prob­lemaly óńirlerde turaqtylyq­ty ulǵaıtýdyń ómirlik mańyzy joǵary. Iаdrolyq tejeýge ult­tyq kózqarastyń oń úderisin qalyptastyrý da problemany sheshý isine ózindik úles qosa­tyny anyq. Osy turǵydan kelgende, bul máselede Qazaq­stan­nyń ustanymy aıqyn. Ol – ıadrosyz álem qurý. Halyqaralyq konferensııa búgin jumysyn jalǵastyrady. Al keshegi halyqaralyq konferensııa bastalar aldynda Qanat Saýdabaev Ulybrıtanııa Premer-mınıstriniń qaýip­siz­dik jónindegi aǵa keńesshisi Djý­lııan Mıllermen kezdesti. Onda Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy suhbattasyna El­basy Nursultan Nazarbaevtyń Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Devıd Kemerondy Qazaq­stan­ǵa shaqyrýyn tabys etti. Keıin belgili bolǵanyndaı, sha­qyrý rızashylyqpen qabyl­dan­ǵan. Jalpy, Ulybrıtanııa premer-mınıstrleri elimizge saparmen kelip kórmepti, eger kezinde osy memlekettiń úki­me­tin basqarǵan Margaret Tet­cher­diń Almaty áýejaıyna jolaı toqtaǵanyn eseptemegende. Sondyqtan eki eldiń qarym-qatynasyn sapalyq jańa deń­geıge kóteretin aldaǵy Qazaq­sta­nǵa sapardyń mańyzy jo­ǵary bolatyny daýsyz. Qanat Saýdabaev kelesi kezekte London sıtıdiń (Anglııa astanasyndaǵy iskerlik aýdan) bolashaq lord-meri Devıd Výttonmen kezdesti. D.Výttonmen áńgime mazmundylyǵymen erek­she­lendi. Anglııa astanasynyń álem­degi asa iri qarjy orta­lyǵy bolyp tabylatyndyǵyn eskere kelgende, qazaqstandyq kompanııalardyń qazirdiń ózin­de qarjylaryn osyndaǵy qor bırjalaryna ornalastyryp jatqandyǵy qýantady. Esesine sıtıde ornalasqan aǵylshyn kompanııalaryna da endigi jerde Qazaqstannyń ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­darlamasyna qatysýyna zor múm­kindik ashylmaq. Bul arada baılanystar tehnologııalar, bank qyzmeti, saqtandyrý jáne ká­sip­tik-tehnıkalyq bilim berý sala­larynda ornaıdy dep kútilýde. Kezdesý sońynda Qanat Saýdabaev Devıd Výttondy óziniń aldyndaǵy lord-merler sekildi Qazaqstanǵa kelip-ketýge shaqyrdy. Sóıtip, D.Výtton qyzmetine resmı kirisken kezde bul másele oń sheshiletin bolyp kelisildi. Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan» – Londonnan.