KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq ártisi Nurjuman YQTYMBAEV: «Men ónerde baǵy janǵan adammyn»

Syrnaılatyp-kerneıletip kúni keshe qazaq óneriniń qarashańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda ótken onyń 70 jyldyq mereıtoıy uǵynǵan urpaqqa bir kúndik ishim-jemniń dýmany emes, kóp jyl­dyq rýhanı azyqqa aınalar ǵıbraty, taǵy­lymy mol óner keshi retinde tarıhta qalary haq. Rýhanı ósip-órkendep, oı-óristiń kemeldenýine kıno óneriniń aıtarlyqtaı septigi tıgen deıtin bol­saq, onda osy turǵan tutas bir býyn Nur­juman Yqtymbaev somdaǵan beınelermen ómir belesterin birge ótkizip keledi. «Mazasyz tań» (1966), «El basyna kún týsa» (1967), «Ba­la­lyq shaqqa saıahat» (1968 ), «Mánshúk týraly án» (1969), «Qyz Jibek», «Atamannyń aqyry» (1970), «Ystyq­kóldiń alqyzyl gúlderi» (1971), «Shoq pen Sher» (1972), «Balalyq shaǵymnyń aspany» (2011) dep taǵysyn-taǵy arasyn jalǵastyra tizgende, ol oınaǵan fılmderdiń uzyn-yrǵasy jetpiske taıap qalady eken. Jetpistiń jelmaıa­symen jetpisten astam róldi kórermenniń kóńil kógine qondyryp úlgergen akter jaıynda shertilmegen syr qalmaǵan da shyǵar, bálkim. Áıtse de, taǵdyr keıde taý taqylettes. Buralań-bul­tarysy, quz-jartasy, uıaly ushar shyńy men baýraıyndaǵy shalǵyny ǵajaıyp áserdiń teńi­zinde terbetip, kóńil tunyǵyna aı beınesin qondyratyn ádeti. «Adam jany ashylmaǵan jumbaq áýenge toly» dep kóptiń kórmegen, qııal jelkenin kermegen quz qupııalaryna  qushtar­lana kóz tigip jatatyny sondyqtan shyǵar, sirá. Ol eger akter áleminiń keremetteri bolsa she? Sandaǵan taǵdyrdy ekran taspasyna basyp jat­qandaǵy akterdiń jantalas­qan ómirine qa­rap-aq túrli oılar jetegine erip keter kisiń. Qyzyq úshin, onyń 1966 jyly túsken «Mazasyz tań» fılminen bermen qaraıǵy kınoshejireni sholyp óttik. Sodan beri jemis bermeı qalǵan jyl joqtyń qasy. Keı jyldary eki-úsh, tipti tórt fılmniń basyn qaıyryp tastaǵanyna  qaraǵanda, onyń 1980 jyly «Nannyń dámi» fılmi úshin KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atanyp, 2007 jyly «Jol qaraýshy» fılmindegi róli úshin «Adal júrek» festıvalinde bas júldemen, 2009 jyly qatarynan úsh birdeı – «Sháken juldyzdary» festıvalinde eń úz­dik akter, Cheboksary kınofestıvalinde – «Stalınge syılyq» fılminde «eń úzdik er adam róli úshin» syılyǵy men Qasym róline Búkilamerı­kalyq ónerdi qoldaý assosıasııa­synyń arnaıy júldesimen marapattalýy ońaı kele salǵan olja emes, qıly-qıly taǵdyrdy, túrli kezeńdegi adam­dardyń psıhologııalyq bet-beınesi men fılo­sofııalyq oı-paıymyn shy­myrlatar shym­qaı boıaýlarmen bere bilýi ar­qyly qanjyǵasyna baı­lan­ǵanyn ańǵartady. «Stalınge syılyq» kıno­týyndysynyń Más­keý­degi Adam quqy jónin­degi fılmderdiń ha­lyqaralyq «Stalker» festıvalinde «eń úzdik sheteldik týyndy» dep tanylýy óz aldyna bir tóbe. Orynbordaǵy «Vostok-Zapad» festıvalinde bul fılm jurtshylyq naza­ryn aýdar­typ, akter kezekti júldesine qol jetkizip qaı­tady. Byltyr fransýzdyń tanymal akteri Jerar Depardemen birge «Kesh oıanǵan mahabbat» fılmine túsip, taǵy bir tyń dúnıege jurtty taǵatsyzdandyryp qoıdy. «Balalyq shaǵym­nyń aspany» fılminde Memleket basshy­synyń ákesi Ábishtiń beınesin tushymdy somda­dy. ... «Stop kadr!» Osy jerden bastap oıy­myzdy Nurjuman Yqtymbaevpen bolǵan suhbat­pen jalǵastyrsaq. – Nurjuman Baıjumanuly, óner jolyn ádette bastaý, ósý-órkendeý, kemeldený kezeńi dep úshke bólip jatamyz. Bastaýyńyz tunyq bolǵan kórinedi – óıtkeni, qazaq kıno óne­rindegi aıtýly tulǵalarmen qatar turyp, óner kórsetken baqytty jansyz. Sol bal­ǵyn bastaýlarda qalǵan bala Nurjumannyń izin kóz aldymyzǵa keltirgimiz keledi. – О́ner degen ne áke, ne sheshe jaqtan, áıteýir túpki tamyr arqyly keletin nárse ekenine esh kúmánim joq. Ne bolmasa arǵy bir atalardan darıtyn qasıet. Ánshilik óner maǵan naǵa­shyla­rymnan kelgen. Al akterlik óner – ákem­nen, óıtkeni, ákem oıynpaz, bet-aýzyn qu­byltyp, aı­nala­daǵylardy qyran-topan kúlkige kómdirip júretin. Ol aýylda zootehnık, bas­qarýshy bolyp istedi, keıin naýqastanyp, den­saýlyǵyna baı­lanysty jumystan erte qol úzdi. Sheshem úı sharýasyndaǵy qarapaıym aýyl áıeli. Otbasynda on úsh bala bolǵanbyz. Osy­dan  ekeý ǵana qaldyq. Aǵalarym men apalarym bezgekten kóz jumǵan. Jalpy, aýylda ekiniń biri ánshi, dombyrashy bolyp keledi ǵoı. Men sondaı adamdardyń orta­synda ósken adammyn. Bizdiń balalyq shaǵymyz sonshalyq jarqyn boldy dep aıta almaımyn. Aýyldan maıdanǵa attanǵandar so­ǵys bitkennen keıin, ıaǵnı 1948-49-shy jyldary ǵana elge qaıtyp orala bastady. Bireýiniń ákesi, bireýiniń baýyry qaıtpaı qalǵan úılerdi jubatý úshin aýyldyń biz sııaqty balalary qıssalardy jatqa aıtýǵa kóshtik. «Qozy Kór­pesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Muńlyq-Zar­lyq», «Alpamys» sııaqty batyrlar jyry men dastandardy bir tańnan ekinshi tańǵa jetkizip aıta berýge barmyz. Aǵalarymyz bastaıdy, biz qoshtaımyz degendeı. Solardyń janynda jú­rip, osynyń bárin biz de qulaǵymyzǵa quıa berippiz. Sharshaǵan kezderinde bizge qarap, «jal­ǵastyryńdar» dep nusqaý beredi. Biz úzilgen jerinen ármen qaraı qaǵyp ala jónelemiz. Qalǵyp otyrsaq ta, sózden jańyl­maımyz. Sóıtip, biz jesir qalǵan apa-jeń­ge­lerge jubanysh bolǵan urpaqpyz. Sodan qal­ǵan dúnıe bolýy múmkin, ónerge kelgenim. – Akterlik ónerge kelýdiń ózi ońaı bol­maǵan shyǵar? – Men shákirtterime akterlik ónerdi qadir­leńder dep aıtamyn. Áıtpese, ushyp ketedi, tastap ketedi deımin. Muny ómirdiń ózinen kór­dim. Ishteri bosap, qur keýdege aınalǵan árip­testerimniń kúıin keship qalmaýy úshin osylaı qaýiptene aıtamyn. Mundaı aqyl-keńesti ustaz­darymnan kóp estidim. 1957 jyly men alǵa­shynda mýzykalyq ýchılıshege tústim de, otba­sylyq jaǵdaıyma baılanysty ákem qaıtys bolǵannan keıin aýylǵa qaıtyp ketip qaldym. Baýyrym oqysyn dedim. Shyndap kelgende, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń eń alǵashqy shá­kirti menmin. Ol kezde arnaıy stýdııa degen atymen joq, Ǵarekeń meni 200-300 adamnyń ishinen tań­dap alǵan bolatyn. Ulyqpan Muhıtov aǵamyz ónerimdi baǵalady. Sol kisiniń janynda júrip, Ǵarıfolla aǵamen jaqynyraq tanys­tym. Ol kisiniń shákirti bolǵanymdy maqtanysh etemin. Keıin aýylǵa ketip qaldym. Qoı baqtym. Trak­torshy, shopyr boldym. Ákemniń dosy Shaıahmet Qusaıynov degen muǵalim maǵan bir kúni: «Sen qashanǵy júre beresiń bulaı? Tez arada bul jerden ketýiń kerek» dedi. Aýylymyzda nemister, cheshender, túrli ulttyń ókilderi turatyn. Olardyń ózimizben jasty jigitteriniń  bilek kúshterin baı­qaý úshin ózara jekpe-jekke shyǵamyz. Kún­derdiń kúninde osyndaı sotqarlyǵym ákem­niń dosynyń qulaǵyna jetip, syrttaı qylyǵyma ábden qanyq bolyp júrgenin bildim. Úsh jigitpiz, Beken, Bákir jáne men. Aýyldan asyp, atymyzdy aýdan ta­nydy. Tentektikten. Kúshimiz ishimizge syımaı bara jatyr.  Beken keremet án salady. Al Bákir Abaıdyń qara sózderiniń qaımaǵyn qaıyryp oqıdy. Bir jaǵynan ónerimiz tasyp, ekinshi ja­ǵynan jastyq oty boıda qaınap turǵan kezde oıǵa nebir tátti qııaldar kelmeı me? Kishkentaı tea­trymyzdy quryp aldyq, óleń oqımyz, án shyr­qaımyz. Bul az deseńiz, kórshi aýyldyń balala­rymen jaǵa jyrtysyp qalatyn tóbeleske úıirsektigimiz taǵy bar. Shaıahmet aǵa osy biletinderin baýyryma aıtyp beripti. «Seni ákeń bulaı bolady dep oılaǵan joq, úlken azamat bolyp er jetedi» degen úmitpen qaraǵan» dep aqyl aıtty bir kúni meni kórgende. Rasynda, ákem maǵan eshqashan bir qatty daýys kóterip, kózin alartyp kórgen adam emes. Erkeletetin.  Osydan birdeńe shyǵady deıtin.  Sonymen álgi bos sendelistiń bá­rin ysyryp tastap, 1965 jyly Jarkentke tartyp kettim. Ondaǵy aýyl muǵalimderin daıar­laıtyn ýchılıshege oqýǵa tústim. Sonda da óte jaqsy adamdarmen kezdestim. Nurmaq Serkebaev degen dırektorymyz, tamasha adam. Qujattaryma qarap otyryp: «Mynaý ne degen qujat?» dep tańdana qarady. Men án salamyn deımin shimirikpeı. «Jaraıdy, qane, myqtylyǵyńdy baıqap kóreıik» dep zalǵa shyǵardy da, dombyrany qo­lyma us­tatty. «Al, endi basta!» dedi. Bastadym.  Bir ja­rym saǵattaı konsert berdim sol jerde. Stý­dentterdiń bári aýyzdaryn ashyp qal­ǵan, muǵalimder de tań-tamasha. Bas-aıaǵy 500 adamdaı tegis tyńdap tur eken. «Sharshadym, konsert osymen aıaqtaldy» dedim. Nurmaq aǵa óziniń kabınetine alyp bardy. Qujattarymdy surady. Men berdim. «Endi bul qujattardy oqý bitirmeı bizden  almaısyń» dedi. «Oqýǵa tústim dep esepteı ber» dedi. Qolymnan jetektep baryp barlyq muǵalim­derge kórsetip shyqty. «Myna jigit óte bilimdi jigit eken. Oqýǵa jaqsy daıyndalyp kelipti. Men emtıhandy aldym. Baǵalaryńyzdy qoıa berińiz­der» dedi. Ýchılıshege osylaı bir emtıhan tap­syrmaı túsip kettim. Úrmeli aspaptar orkestrinde klarnette, trýbada, ishekti aspaptarda oına­dym. Eki orkestr uıymdastyrdym. Teatr qurdyq. Sóıtip, men aǵalar senimin aqtaý úshin sabaqty janymdy sala oqydym. Qyzyl dıplommen bitirdim. Ýchılıshege meni oqytýshy etip qaldyrdy. Nurmaq aǵamyz qaıtys boldy. Onyń ornyna Klara Jumaǵulova degen kisi dırektor bolyp keldi. Alty aıdaı muǵalim bolyp jumys istedim. Bir kúni meni «shaqyryp jatyr» dedi. Kınostý­dııa­nyń adamdary bizdiń jaqqa fılm túsirýge kelgenin bildim. Soǵan men sııaqty jigitter kerek bolyp jatyr eken. Meni alyp bardy. Onyń aldynda bir oqıǵa bolǵan. 1967 jyly fılarmonııada konkýrs boldy. Munda jeńgen adam Mos­kvaǵa barady. Odaq kóleminde ótip jatqan baıqaý. Men sol jarystan ozyp kelgende fılar­mo­nııanyń aldyn­da esep berý konsertim boldy. Sol konsertke daıyndalyp otyrǵan bolatynmyn. Osy kezde bir ádemi kelinshek kirip keldi. Keıinnen bildim, ol Sara Jorabaeva degen apamyz eken. Kelip menimen tanysyp: «Kınoǵa túsesiń be?» dedi. «Kıno degen ne?» deımin túsinbeı. Meni ózi jumys isteıtin jerge alyp barǵan. Ol ýaqytta  kınonyń adam­daryn tanymaımyn ǵoı. Bul meniń dúnıem emes sııaqtanyp kóringen sonda. Keshke qaraı poıyzǵa otyryp, qashyp ketkenim esimde. Sodan Sara apaı menen oıda-joqta aıyrylyp qala bergen. Avtobýstan túse bergenimde, baıaǵy Sara apam shyǵyp kele jatyr aldymnan. Meni kóre salysymen: «Al endi bul joly  senen aıyryl­maspyz» dep nyq­tandy. Osy joly Ydyrys aǵamen tanystym. Sol kúni keshke taman Qurmanbek Jandarbekov aǵamyzdyń týǵan kún keshi ótedi eken. Toıǵa meni de shaqyrdy. Kınostýdııanyń adamdary án aıtyp jatyr. Men zorǵa shydap turmyn. Sara apam meniń án aı­tatynymdy biletin. Ol kisi sálden soń: «Aýyl­dyń alty aýyzyn estıik endi. Myna jigitke bereıik dombyrany» dedi. Sol kezde men 25 jas­tamyn. Qurekeńniń «Bozjorǵa» degen ánin shyr­qap kep berdim. Qurekeń jambastap jantaıyp jatyr eken, án shyrqala bergende ornynan qar­ǵyp turmasy bar ma? Áldene­ge shuqshıǵan qar­shyǵadaı maǵan qadalyp qalypty. Bir kózdiń tesile qarap turǵanyn sezdim. Biraq toq­tamaı, odan beter ar­qa­lanyp, órshelenip ba­ra­myn. Úzilis kezinde Qanabek Baıseıitov aǵa­myz: «Eı, Abdolla – dedi, – eki-úsh kún boldy akter izdep júrgenińe, myna jigitti nege almaısyń, janyp turǵan jigit eken ǵoı» dedi. Burylyp qarasam, oń jaǵymda qa­ratory jigit otyr eken. «Iá, ózim de manadan beri sony oılap otyr edim» dedi. Abdolla Qarsaq­baev­pen alǵash osylaı ta­nystym. Toı bitti. Ertesine shaqyryp ja­tyr dedi. Bardym. «Atqa mine alasyń ba?» dep surady. «Iá!» dep jaýap berdim. Sebebi, osydan qalsam, bul ónerden múlde at quı­ryǵyn úzip alatyn túrim bar. Oqıǵanyń qa­laı órbıtinin aldyn-ala oqyp alǵanmyn.  Men Qa­pan degen qul­dyń rólin oınaýym kerek bolatyn. «Aǵa, eger onyń ózi qul bolsa, qaıdaǵy er-toqym? Ádemi júgen qaıda oǵan, jaı noqta salsaq jetpeı me?» dedim. «Dál solaı júre alasyń ba?» dep, býryl qunandy alyp keldi. «Al, baıqa, bala!» dep bireýleri saq­tandyrǵan bolyp jatyr. Saqtanatyn nesi bar, jastaıymyzdan attyń qulaǵynda oınap óspedik pe? Toqymdy salyp, noqtamdy ustap attyń ústine qarǵyp mindim de, taǵy oılandym. «Toqym tekke kedergi bolyp júredi. Jalbańda­typ qaıtemin» dep, sálden soń toqymdy laq­tyryp jiberdim. Atqa qamshymdy basyp, shaba jóneldim. «Bar» degen jerine baryp, «kel» degen jerine keldim. «Qıly kezeń» atty Toqash Bokın týraly fılmde Toqashty Ydyrys Noǵaıbaev oınady. Qazaqtyń myqty akterleriniń deni osynda. Sonda Ánýar Moldabekov, Baıdilda Qaltaev, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov, Mákil Qu­lanbaev deısiń be, kileń qaı­talanbas tulǵalar jınalyp­ty. Solardyń bári men jaqqa qadalyp qalǵan. Bitirip kele jat­qanymda, jaǵalaı turǵan sol aǵalar jamyrlap qol soqty. Ol ýaqytta qol soǵý degen nárse asa bir eleýli sáttiń ústinde bolmasa, mun­daı jáıt jıi qaıtalanbaıtyn. О́ıtkeni, Abdolla aǵamyzdyń ózi bastap qol soǵyp tur­ǵanda, bas­qalar qalaı qoshtamaıdy. Materıaldy Almatyǵa alyp ketti. 15-20 kúnnen keıin meni shaqyryp jatyr dedi. Bardym. Abdolla qushaqtap, qut­tyqtap jatyr. Onda Kamal aǵa (Smaıylov) dırektor. Ol kisini men tanymaımyn. Joǵary jaqtaǵy biraz adamdar men týraly oılaryn jazyp jibergen eken. Tegis rıza bolǵan kórinedi. Bir kúni «Abdolla shaqyryp jatyr» degen soń, jetip bardym. Kamal aǵanyń oıyn jetkizdi. «Myna jigitti shamalaryń jetse, qalaǵa alyp kelińder» dep aıtypty. – Sodan kınodaǵy ómirim bastaldy da kettti deısiz be? – Joq-á. Kınostýdııanyń adamdary fılmderin túsirip bitken soń bir sát aıaldasyn ba, Jarkentten attanyp kete bardy. Kóńilim jetimsirep men qaldym. Olarmen birge júregim birge ju­lynyp ketkendeı kúızeldim.  Shydaı almaı, anda da, munda da syımaı kettim. Del-sal kúıde júrgende arada 3-4 aı ótpeı jatyp atyma jedel hat keldi. Meni shaqyrtqan. Almatyǵa keldim. Kamal aǵa, basqa da basshylar túgel Máskeýge jınalysqa ketip qalypty. Ne isteımin? Keri qaıtyp ketetin eki orta qatynap júre beretin jol emes. Dırek­tordyń orynbasaryna kirdim. «Men seni shaqyr­ǵan joqpyn» dedi ol. Kóńilim sý sepkendeı basyldy. «Meniń qolymnan keletini, seni anaý kire beristegi kezekshiniń bólmesine ýaqytsha tur­ǵyzýyma bolady»  degen soń, sol jerde bir-eki kún  túnedim.  Birde kók bazardy aralap kele jatqanda bir jarnamaǵa kózim tústi. Memlekettik qýyrshaq teatryna ártister qabyldanady degen. Teatrdy izdep taptym. Meken-jaıy ol ýaqytta órtenip ketken burynǵy TIýZ-diń ǵımaraty bolatyn. – Eńbek jolyńyz qýyrshaq teatrynan bastaldy ǵoı sonda? – «Nege keldiń?» dedi ondaǵylar. Túrime qa­rap shoshyp ketkennen aıtqandary. Kıimim myj-myj, saqal-murtym ósip ketken. Shynymen túrim adam shoshyrlyq. «Qolyńnan qandaı óner keledi?» dedi meni jaı jubata salý maqsatymen. «Án salamyn» dedim. «Aıt» dedi. Aýzymdy asha bergende daýy­sym qarlyǵyp, únim shyqpaı qalsyn. Sýyq shyryn ishkennen edi. «Joq» dep ondaǵylar úzil­di-kesildi qarsy shyqty. Qaltarysqa shyǵa bere ekeýara aıtyp jatqan áńgimesin qulaǵym shalyp qaldy. «Bul jerde qańǵybastar nege júr?». Álgi sóz óńmenimnen ótip ketti. Baıaǵyda Al­matyda bir jaqyn apalarymyzdyń úıi bol­ǵanyn estigenmin. Sharq izdep júrip, sony taýyp alǵanym qandaı jaqsy boldy. Jezdemizdi kishkentaı kezimizde ıppodromǵa kókpar tamashalaýǵa kelgende talaı márte kórgenmin. Apaıym egde tartypty. Meni kórgen bette bas salyp qushaqtap jylap jatyr. Túrimniń ózgerip, abyrjyǵan halime jany ashy­ǵandyǵynan ǵoı. Jýyndyryp-sha­ıyndyryp, ys­tyq tamaq bergen soń kádimgi adam qalpyma qaıta kelip, kózderim jyltyrap shyǵa keldi.  Taza kıimderimdi aýystyryp kıip, moı­nyma buzaýdyń tilindeı galstýgimdi taǵyp baıaǵy meni qorlaǵan qýyrshaq teatrynyń esigin qaıta ashtym. Bul joly ózime nyq senimmen baryp órshelene ash­tym. Sol kúıi ún-túnsiz ketsem, óshim keterdeı yza-kegim qaınap barady. Baryp edim, eshqaısysy tanymady. Dombyramdy qolyma ustap, tegin konsert qoıdym. Aqyr so­ńynda olar «taǵy aıtshy, taǵy aıtshy» deý­men dińkemdi qurtty. Jurttyń kóńilin qal­dyrǵym kelmeı taǵy ekilenemin. Ýaqyt biraz jerge jetti-aý degende «Meni qabyldaısyńdar ma, joq pa? Nege jaıdan-jaı óner kórsete beremin?» dep baǵamdy úste­melep qoıamyn. «Qabyldaımyz» dep jamyrady tegis. Sóıtip, bul aǵań áýeli qýyrshaq teatrynyń ártisi atanǵan. – Osynda qansha ýaqyt jumys istedińiz? – Meni kóp uzamaı «Balalyq shaqqa saıahat» fılminiń basty róline bekitti. Munda Bolat Qa­lymbetov te oınaǵan. Qýyrshaq teatry bizdi kıno­stýdııanyń paıdalanǵany úshin olardan ar­naıy aqsha alyp turypty. Eki mekeme arasyndaǵy kelisilgen shart boıynsha. Al bul qyrýar kóp qarjy eken. Oǵan qýyrshaq teatry ábden dándep alypty. Arada taǵy biraz ýaqyt ótkende maǵan Kamal aǵa shaqyryp jatyr dedi. Bardym. «Munshama aqshany olarǵa tólegenshe, ony nege ózińe bermeımiz? Sen bizge kel. Munda shtat ashylyp jatyr» dedi. Sol kezden bastap meniń kınostýdııadaǵy tynysym tikeleı osy ónermen bite-qaınasyp ketti deýime bolady. Kamal aǵa aıtty: «Seni bir aǵańmen tanystyraıyn. Sol kisimen birge tur, birge júr. Úıren». Telefon shalyp ar jaqtaǵy kisini ózine shaqyrdy. Ol 20-30 mınótten keıin keldi. Sóıtsek, jaryqtyq, ózimizdiń asqartaýdaı aǵamyz Nurmuhan Jan­tórın eken ǵoı. Ol kisi shtatqa birinshi akter bolyp kirdi, al men ekinshi bolyp qabyl­dandym. Mine, muny ózim tarıhı oqıǵa sanaı­myn. Jáne eshqashan óshpeıtin, ýaqyt tamshysy jýmaıtyn tarıh. «Mahabbat týraly ańyzda» ol kisi Qodardy oınady. Sol arqyly Qodar meniń bir janyma jaqyn adamǵa aınalyp ketti. Qodardy jaqtaımyn dep, ózimniń qasymda júr­gen joldastarymnan talaı ret taıaq jedim. Osy jaqyndyǵymyz Nurmuhan aǵa kóz jum­ǵansha úzilmeı ótti. Aǵaly-inideı bolyp júrdik. Meniń ónerdegi ustazyma aınaldy. Qashanda keýdemdegi osy sezimdi aıalap ótemin. Maǵan ol ózinde bar nárseniń bárin túgel berip ketkendeı. Keıde telefon shalatyn. Baramyn. Birge otyryp, talaı syr tarqatysqan sátter áseri esten ketpeıdi. Áńgi­memiz taýsylmaıtyn. Nurmuhan aǵanyń qasynan eki aıdaı qalmaı júrdim. Birde meni taǵy da shaqyryp jatyr deıdi. Kim? Sháken aǵa. Ol kisige ne úshin kerek boldym dep ishteı ań-tań bolyp kelemin. Sháken aǵamen de osylaı tanystyǵymyz ármen qaraı jarasyp, jalǵasyp ketti. Kim ekenimdi áldekimnen syrttaı surastyrmaı, barly­ǵyn ózimnen egjeı-tegjeıli surap aldy. – Sháken aǵa jaıynda da estip-bilý bir ǵanıbet. – Men túsken fılmderdi kórip shyqqan eken. Nurmuhan  aǵany ol kisi «gúr» deıtin. Gúrildep sóıleıtin bolǵandyqtan, solaı atasa kerek dep oılaımyn. «Nurmuhan aǵańnan kóp nárseni úı­ren. Ol kıno tarıhyna aty úlken árippen jazylatyn akter» dep aqyl-keńesin aıtty. Sodan bastap stýdııaǵa kirgen bette Sháken aǵamen amandaspaı, is bastamaımyn. Tipti baýyr basyp kettim. «Ata­mannyń aqyryndaǵy» Hakim róline bekitkende meni aldyn-ala «probadan» ótkizbeı birden ózi qabyldaǵan. Sol róldi oınap shyqqannan keıin Sháken aǵa bútindeı maǵan kóńil bóldi. Týǵan balasyndaı aıalady meni. Úıine deıin jaıaý baratynbyz. Ol kiside máshıne bar.  Biraq ony minbeıdi. Meni qasyna ertip alyp, jaıaý tartyp kelemiz. Áńgimelesip kele jatqanda qalaı jetip qalǵanymyzdy ańǵarmaımyz. Nege óıtedi eken dep keıinge búgin keńeıte kóz tastaımyn. О́ziniń biletinin jas urpaqqa tastap ketý úshin osylaı isteıtinin jas bolsaq ta azdap sezetinmin. «Aǵa, nege  máshınemen barmaımyz» dep qoıamyn. «Joq» deıdi. «Endi ózińiz bara berińizshi, meniń bir sharýalarym bar edi» dep anany, mynany bir jeleý etip, aqyrynda oǵan erkeleı bastaıtyndy shyǵardym. «Áı, sen de ózi» dep sál keıigendeı qalyp tany­tady da, «adasyp ketemin» dep ol da qıqar­lana qalady. О́mir osylaı ónegeli jandarmen birge órilip jatqanyn ol ýaqytta baǵalaı aldyq pa eken dep keıde oıǵa batyp ketemin. Úıine baryp, shaı iship otyrǵan sátterim qandaı qymbat edi. Muny biraq basqalarǵa maqtanysh etip aıta bermeıtinmin. Qyzǵanyshtyń qyzyl kúshigi ol zamanda da sháýildep turatyn. Sháken men Nurmuhan aǵalar­dyń ákelik qamqorlyǵyn kórgenim baqytymnyń bastaýy bolyp qala beredi. – Dúnıede ózinen basqa eshkimdi oıla­maıtyn adamnan qorqý kerek eken. О́nerde keıingi izbasaryn tárbıelemegen kisi óte qaýipti kórinedi. Ustaz ulaǵaty týraly taǵy ne aıtasyz? – Jataǵyma bara jatqan joldyń boıynda júgeri alqaby bolatyn. Kúnde sonyń janynan ótýge týra keledi. Orystyń alpamsadaı úsh jigiti meniń aldymdy torýyldaıdy. Olaı ótsem de, bylaı ótsem de ańdýlaryn qoımaı qoıdy. Jas kezimde anaý-mynaý kisige des bermeıtin qarýly boldym. Álgiler bir kúni maǵan ja­bylyp kep bersin. Úsheýiniń sybaǵasyn tart­qyzdym. Úlesimdi men de aldym. Bir-eki kúnnen keıin stýdııaǵa bardym. Kózimniń aldy tóbe­lesten kógerip qalǵan. Sony  Sháken aǵam baı­qap qaldy. «Áı, beri kel, batyr» dedi. «Myna bet-aýzyń kimdiki ózi?» dedi. «О́zimdiki ǵoı, aǵa» deımin qıpalaqtap. «Seniń ózińniń eshnárseń joq, – dep sózin salmaqtady – Seniń myna bet-bitimińniń bári – halyqtyki. Eger sen halyqtyń dúnıesine qol salsań, seni eshkim aıamaıdy. Endi munan bylaı eshqashan betińe daq túsirýshi bolma» dedi. «Taıaq jeseń de, betińdi jaýyp, qor­ǵanyp jatyp je» dep aıaq jaǵyn ázil-qaljyńǵa aınaldyrdy. Munyń astarynda bile-bilgenge ómirlik sabaq jatyr edi. «Aǵa, qoıdym, qoı­dym» dedim sasqanymnan. Sodan bastap mundaı áreketke soqtyqpaıtyn boldym. Osy kúni ózimniń sońymnan ergen shá­kirtterime aıta­myn: «Betteriń – senderdiń nan­daryń tabatyn» dep. «Júrekti taza ustańdar» deımin. Meniń de búgin rýhanı taza adamnyń isi kirshiksiz móldir bolatynyn jastardyń sana­syna shashaýsyz quıǵym keledi. Jaǵymdy keıipker me, jaǵymsyz keıipkerdi somdaı ma, másele onyń kim ekeninde emes, sony beıneleıtin akterdiń jan-dúnıesiniń qandaılyǵynda. – Kezinde «Mosfılmge» túsý degenniń ózi kez kelgen akterdiń mańdaıyna buıyra bermeıtin. Al sizdiń bul jaǵynan baǵyńyz qalaı janyp júr? – Dýblıajda júrgen bolatynmyn. Aıaq as­tynan meni Kamal aǵa shaqyryp jatyr degen habar aldym. Barsam, adam qaptap otyr. Kór­kemdik keńestiń músheleri. Ǵabıt Músirepov, Sahı Romanov, Sháken Aımanov, kil narqas­qalar toǵysqan. Shyǵa bergenimde, Kamal aǵa kórip qaldy. «Munda kel» dep buıyra sóılegen ol  «Seni Moskvadaǵy áıeliń shaqyryp jatyr ǵoı» dedi. Shoshyp kettim. Qaıdaǵy Moskva, qaıdaǵy áıel? Túsinsem bu­ıyrmasyn. 1962 jy­ly Máskeýde bolǵanym ras. Biraq... Otyrǵandar da ań-tań. Baıqaımyn, bári senip qalǵan sekildi. Sálden soń sony baıqaǵan Kamal aǵa: «Moskvada munyń qandaı áıeli bolýshy edi?» dep myrs etti de, «Moskovskaıa jena» degen fılmge shaqyryp jatyr seni, – dedi. Ile-shala «Jetinshi aspanǵa» shaqyrdy. Oǵan orystyń tań­daýly ak­trısalary túsken. Osylaısha men qazaqtan «Mosfılmge» baryp túsken tuńǵysh aktermin. Osy fılmnen keıin Sverdlovsk, Odessa, «Mosfılm» kınostýdııalary birinen soń biri qolqa salyp jatty. Mine, kúni búginge, zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin kıno atty álemmen tynystap kelemin. Kamal, Sháken aǵalardyń batasy men senimin aqtaýdan artyq adamǵa taǵy qandaı baqyt kerek. Ánýar Moldabekov, Es­bolǵan Jaısańbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Baıdilda Qal­taev sııaqty aǵalardyń maǵan tastaǵan esta­fetasyn qolymnan tómen túsirmeýge tyry­syp baǵyp kelemin. Olardyń maǵan qaldyrǵan injý-marjanyn halyqqa qaıtaryp berip ja­tyrmyn. Bireýler menen keıde qyzyǵyp, osyny suraıdy. «Osynsha baılyqty qaıdan aldyń?» deıdi. «Jaısań aǵalardan» dep keýdemdi maqtanysh sezimi kernep ketedi. Qazirgi kózi tiri aǵalardan ustazym Asanáli Áshimov aǵama rızashylyǵym sheksiz. Mundaı tulǵalarmen kınoǵa birge túsý turmaq, qatar júrýdiń ózi bir ǵanıbet. – Sizdi Gollıvýdtyń fılmine túsken qazaq akteri retinde de biraz jurttyń tanıtynyn bilemiz. – 90-shy jyldary Italııaǵa ketip qaldym. Onda «Shyńǵys han» degen fılm túsirildi. Aǵylshyndar aqshasyn tóledi, ıtalıandyqtar túsirdi. Biraq keıin ekeýiniń arasynda túsin­beýshilik ornyǵyp, sonyń kesirinen fılm ja­ryq kórmedi. Biraq iz-túzsiz ketpeıtin shyǵar. Keıin Polshaǵa bardym. Italııada tústim. Fransııada  «Tyńdashy, jańbyr jaýyp tur ma?» fılminde ózimdi ózim somdadym. Kezinde «Qan men terdi» aýdarǵan Iýrıı Kazakovtyń rólin Alekseı Petrenko oınady. Kazakov Fran­sııanyń qurmetti azamaty ataǵyn alǵan adam. Ekeýmiz syılas dos boldyq. Ol da bolsa ómi­rimniń óshpes bir belesi bolyp qalǵan sátter. Ber jaqta «Stalınge syılyq» fılmi bar. Oǵan kóp daıyndyqpen keldim. Negizi kınonyń qaı jerinde qandaı qate jibergenimdi ózim ǵana bilemin. Sol qateni kórgende kópke deıin ózime ózim kele almaı júremin. Fransýzdarmen birigip túsirilgen «Kesh oıanǵan mahabbattaǵy» fran­sýzdyń belgili akteri Jerar Deparde, Bolat Qalymbetov somdaǵan beınelerge jurt razy boldy. Úsheýimizdiń oıynymyz kóp kóńilinen shyqqanyna senimdimin. Munan basqa taǵy da eki-úsh fılm aıaqtaldy. Ol týraly ázirge eshteńe aıtqym kelmeıdi. – Elbasy jaıynda túsirilgen «Balalyq shaǵymnyń aspanyndaǵy» Ábish róli na­nymdy órildi... – Fılmdi Elbasymyz Nursultan Nazar­baevtyń ózi kelip tamashalady. «Siz endi meniń ekinshi ákem boldyńyz» dep qolymdy alyp, rızashylyq bildirdi. – Ne nársege qýanasyz? – Qazaq bolyp týǵanyma qýanamyn. – Neni jek kóresiz? – Ardy aıaqasty etetinderdi jek kóremin. – Qazaq kınosy qaı deńgeıde dep oılaısyz? – Joǵary deńgeıde dep esepteımin. Sebebi, bizdegi kıno apparatýralar TMD aýmaǵynda, tipti, Eýropanyń ózinde joq. – Otbasyńyzda qansha adam bar? – Súıgen jarym, úsh qyzym, úsh nemerem bar. – Qaı keıipkerińizdi unatasyz? – Bir apaıdyń on úsh balasy bar edi. Ishinde túzýi de, buzyǵy da aralas bolatyn. Sol kisiden birde osylardyń ishinde qaısysyn óte jaqsy kóresiz, – dep suradym. «Shyraǵym, bárin de jaqsy kóremin. «Ishten shyqqan shubar jylan» degen sóz beker aı­tylǵan ba?» dedi. Dáp sol sııaqty, meniń de keıipkerlerim ishimdi jaryp shyqqan. Árbiriniń óz artyqshylyqtary men kemshilikteri bar. – Armanyńyz bar ma? – Men eshqashan armandaǵan adam emespin. Biraq aldyma bir maqsatty qoıǵan ekenmin, soǵan qashan jetkenshe tynbaıtyn adammyn. – Dosyńyz kóp pe? – Jaýym joq ekeni aqıqat. – О́zińizdi juldyzbyn dep esepteısiz be? – Juldyzdar – aspanda. Biz – halyqtyń qulymyz. Juldyz degen uǵymdy orystar shyǵarǵan. – Aqyl aıtqandy jaqsy kóresiz be? – Qazir men dál sondaı jastamyn. Bireýge ónege kórsetetin kezge keldim. Qudaı qalasa, mańaıyma jas akterlerdi jııýǵa tyrysamyn. Bilgenimdi úıretemin. – Maqsatyńyzǵa jetińiz. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.