Tatýlyq – basty qundylyq

Sarytoǵaı aýylynda tatý-tátti turatyn on bir ulttyń ókili osy qaǵıdany berik ustanady Mahambet aýdanynda Sarytoǵaı degen aýyl bar. Janynda sylań qaǵyp Jaıyq ózeni aǵyp jatyr. Osy aýyldyń tusynan eki ǵasyrdan astam buryn Isataı-Mahambet batyrlar bastaǵan sarbazdar qysta Jaıyq ózeniniń muzyna kıiz tósep ótken. Urpaqtan-urpaqqa kónekóz qarııalardyń ańyzǵa bergisiz áńgimelerimen jetken sol jerge belgi ornatylypty. Tarıhı oryn ekeni osylaı ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasa beredi. Batyr babalardyń muzdan ótken jerine aýyl adamdary balalaryn ertip jıi keledi. Tek qazaqtar emes, ózge ult ókilderi de jer tarıhyna qanyǵýdan bas tartpaıdy. О́zge ult demekshi, Sarytoǵaıda bir emes, on bir ulttyń ókili turady. Orys pen káris te, nemis pen grek te, bashqurt pen bolgar da, tatar men vengr de, kabardın-balkar da qazaq halqymen bite qaına­syp, aralas-quralas turyp jatyr. Orys otbasylaryna jıen bolyp keletin bir-birden kishkentaı ıtalıan jáne túrik ba­lalary da Sary­toǵaıdyń topyraǵynda balalyq baldáý­renin alańsyz ótkizýde. Jy­ldar jyljyǵan saıyn aýyl turǵyn­dary­nyń bir-birimen ázili jarasyp, tós túıistirgen qudandaly bolýy jıileı túsýde. Máselen, káris, nemis, tatar ulty­nyń ókilderi qazaqtan qyz alyp otyr. Al ulty nemis Valerıı Rozınovtiń úsh qyzy da qazaqtyń er minezdi jigitterimen kóńil jarastyrypty. Vengr ultynyń ókili Aleksandr Lozahtyń qyzy qazaqtyń jigitine turmysqa shyqsa, Sergeı Bobrovpen otaý qurǵan Roza esimdi tatar qyzynyń kelinderi de qazaqtyń arýlary. Qazaqqa qyz berip, qyz alysqan ózge ulttyń ókili kóp munda. Biraq, yntymaǵy jarasqan aýylda bir-birin ultqa bólip júrgen eshqaısysy da joq. Qaı ult ókilimen tildesseńiz de qazaq halqynyń tiline shorqaqtyq tanytpaıdy. Kerisinshe, maqaldap, astarlap sóılegende qala qazaqtaryn dalada qaldyrady. Qa­zaq­sha án aıtyp, tildi qurmetteý baǵy­tynda ótetin konkýrstyq sharalarǵa osy aýyldan qatysyp júrgen otandas­tarymyz kóp. Sonyń biri bolgar qyzy Kıkaeva Lılııa budan birneshe jyl buryn qazaq tilinen oblystyq olımpıadaǵa qatysyp, birinshi júldeni ıelengen. Tipti, Astanada ótken respýblıkalyq olımpıadada júl­deli oryn­ǵa ıe bolǵan Marına Isaýlova degen orys qyzynyń da qazaq tilinde sóı­legende shań qaptyrardaı shamasy bar. Mereke kúnderi jaqyndaǵanda aýyl­dyń ár turǵyny janyp túsedi. Bir-biri­men óner saıysyna túsip, án aıtady, bı bıleıdi. Aýyldyń úlkenderi dostyq pen yntymaqty, bereke men birlikti áńgime ózegine aınaldyrady. Ár tilde án shyr­qa­lady. Bul aýyldyń turǵyndary shetinen ónerli dese bolǵandaı. Máselen, Lıýdmıla Bobrova úsh tilde – qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha mú­dir­meı sóıleıdi. Qazaqsha án shyrqaǵanyn kórseń Lıýdmılanyń. “Sarjaılaý­dan” bastap, qazaqtyń basqa da ánderin naqyshyna keltire oryndaǵanda tiliniń jatyqtyǵyna kýá bolǵanbyz bir jyldary. Bolgar ulty­nyń ókili Dora Mu­ha­medjanovanyń ánshi­ligine de eshkimniń talasy joq. Ol án aıtqanda tyńdaý­shy­syn saz yrǵaǵymen elitip, birde shyrqaý shyńǵa shyǵarady, birde sý tógilmes jorǵaǵa mingendeı kúıge túsiredi. Osy aýylda turatyn birden-bir soǵys ardageri Rızýan Seıtjanov degen qarııanyń bıi ózgelerden alabóten. Jasy seksennen as­qanyna qaramastan, aıaǵy aıaǵyna juq­paı, shyr kóbelek aınalyp bılegende, talaı jannyń delebesin qozdyryp, tańdaıyn qaqtyrady. О́zi bılep qana qoı­maı, aýyl­dyń barshasyn “dóńgeletedi”. Osyndaı ónerli jandardan úlgi alǵan jastar da án aıtýdy, bı bıleýdi úırenýge beıim. Aýyl balalary bilim alýǵa qushtar. Byltyr mek­tep bitirgen túlekter arasynan 12 oqý­shy bilim granttaryna ıe bolyp, Atyraý, Oral qalalaryndaǵy joǵary oqý oryn­daryna túsipti. Osy aptada Sarytoǵaı aýylynyń tur­ǵyndary “Meniń Otanym – Qazaq­stan!” dep atalatyn dóńgelek ústel basyn­daǵy sharada basqosty. Bul Qazaqstan halqy­nyń birligi kúni merekesine arnalǵan­dyq­tan, oǵan aýyldaǵy barsha ulttyń ókili at­salysty. «Bul – beıbit ómir men ynty­maqty tý etken qazaqstandyqtar úshin ystyq yqylas pen dostyq nıettiń dás­túri. Biz úshin birlik pen bereke, dostyq pen tatýlyq qasıetti uǵym­dar. Búginde elimizde ár ulttyń salt-dástúrlerin jań­ǵyrtýǵa, mádenıeti men ádebıetin damy­týǵa, tilin jetildirýine qoldaý jasalýda. Biz munyń bárine Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń eldegi tatý­lyq­ty nyǵaıtý, sóıtip ishki turaq­tylyqty ornyqtyrýdaǵy strategııany du­rys tań­dap, ultaralyq qatynastardy ret­teýdiń tıimdi tetikterin jasaı bilýiniń nátı­je­sin­de qol jetkizdik. Kópultty Qazaq­stan­daǵy tatýlyqtyń mysalyn Sarytoǵaı aýyldyq okrýginen kórýge bolady», deıdi okrýg ákimi Orynsha Haırekeshova. Bas­qosýda Qazaqstandaǵy halyqtar tatýlyǵy haqynda áńgime órbip, dostyq týraly, Otan týraly ánder shyrqaldy. Aqyndar óleńi oqylyp, ár halyqtyń ulttyq bıi bılendi. Keıingi urpaqqa elimizdegi ishki turaqty­lyqtyń mán-mańyzy keńinen túsindirildi. Ár ulttyń ókili sóz aldy. Sonyń biri Vera Rotnova bylaı dedi: – Qazaqstan – meniń Otanym! О́ıtkeni, Mahambette kindik qanym tamdy, mektepti de sodan bitirdim. Al Sarytoǵaıda 1948 jyldan beri turamyn. 1950 jyly osyndaǵy balabaqshaǵa jumysqa orna­las­qan edim. Tárbıeshi de, meńgerýshi de bol­dym. Sol kezdiń ózinde Sarytoǵaı bala­lary­nyń bar­lyǵy derlik balabaqshanyń tárbıesin kórdi. Ultqa bólinbeýshi edik. Jergilikti halyqpen de, ózge jerden kóship kelgen ulystar ókilderimen de tatý boldyq. Mine, bizdiń Sarytoǵaı aýylyn­daǵy sol tatýlyq, ulttar arasyndaǵy dos­tyq 60 jyldan beri jalǵa­syn taýyp keledi. Sebebi, mundaǵy otbasy­lar arasynda birneshe ulttan quralǵandary kóp. Sonyń biri – bizdiń otbasymyz qazaq, káris, da­ǵystan, orys ultynyń ókilderinen qural­ǵanmen tatýmyz. Kórshi-kólemmen de dos­tyǵymyz, yntymaǵymyz berik. Bala­lary­myz da bizdiń tatýlyǵymyzdan úlgi alady. Qazaqstannyń damýyna, órkendeýine eń­bek etsek deıdi. Bir nemerem Elbasynyń «Bolashaq» baǵdarlamasymen Londonda bilim aldy. Endi tańdaǵan mamandyǵymen jumysqa ornalasty. Veranyń aǵynan jaryla aıtqanyna qup­taıtyndardyń qatarynda «Altyn alqaly» ana, bashqurt qyzy Zakıra Qa­panova da bar. Onyń jasy qazir 84 jasqa kelipti. Osy aýylda turǵaly 63 jyldyń júzi aýypty. «Qazaqstanda turmys qur­dym. Bala­lary­myzdy ósirdik. Eńbek ettik. Endi zeınetin kórip otyrmyz. Ras, kezinde qıyndyq kór­dik. О́z tilimizdi, salt-dás­túrimizdi jańǵyrta almap edik. Qazir, ásirese, Otanymyzǵa aınalǵan Qazaq­stan­da bári basqasha. Ár ulttyń, ár ulystyń tarıhyn tanýyna, tilin damytýǵa, salt-dástúrin keıingi urpaǵyna amanattaýyna esh kedergi joq. Sebebi, bizdiń Qazaqstan – álemdegi konfessııaaralyq, ult­aralyq kelisim men tatýlyǵyn, adamzattyń beıbit ómirin kózdeıtin Nursultan Nazarbaevtaı progresshil Kóshbasshysy bar birden-bir el. Bizdiń, qazaqstandyqtardyń basty baılyǵymyz – tatýlyq pen dostyq! Biz búgingi jasampaz isterimizdi birliktiń arqa­synda odan ári jalǵastyra alamyz» deıdi merziminen buryn ótken prezıdent saı­laýynda otbasyndaǵy 8 adammen birge saılaý ýchaskesine ózi baryp daýys bergen 84 jastaǵy Z. Qapanova. Al bolgar ultynyń ókili Feodora Muhamedjanova Qazaqstanǵa 1944 jyly jer aýdarylǵanda 13 jasta eken. Balalyq shaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵyspen tus­pa-tus kelip, eńbekke erte aralasqan. Qar­sha­daı qyzdyń aýyr eńbekke aralasqa­ny­na jany ashyǵan basshylar oǵan syıaqy taǵaıyn­dapty. «Osy aýylda eńbekke ara­lastym. Chernoýsov degen basshymyz «on úsh jas­tamyn» degenime senbedi. Bala­ly­ǵymdy eskergen shyǵar, osy kisi maǵan syıaqy bergizip edi. Quspan Qısyqbasov, Qartjan Qýanov, Májıt Quspanov basshylyq etkende de eshkimdi alalaý bolǵan emes. Ásirese, Qýanov­tyń tusynda jumysymyz órge basty. Eńbekke qulshy­nyp turýshy edim. Jumys josparymdy artyq oryndaǵan­dyq­tan ba, árdaıym bas­shylar tarapynan syı­aqy alyp júrdim. Osy aýylda tatar jigiti Vakas Muha­medjanov ekeýmiz úsh ul, tórt qyz ósirdik. Bir qyzym orys jigitimen jup­tassa, eki ulym qazaq qyzdaryna úılendi. Biz, sarytoǵaılyqtar óte tatýmyz. Qýa­nyshta da, qıyndyqta da birge bolamyz, bir-biri­mizdi demeımiz» deıdi ol. Sarytoǵaılyqtar Raısa Esaýlovany «kin­dik sheshe» deıdi. Áke-sheshesi osy aýdan­daǵy №11 aýylǵa kelgennen keıin, 1935 jyly Raısa ómirge kelipti. Orta mektepti qazaqsha bitirgen Raısa medbıkelik orta bilim alypty. Sodan beri Sarytoǵaıdaǵy akýsherlik pýnkt­te 25 jyldaı meńgerýshi bolyp eńbek etken. Sol jyldary Sary­toǵaı­daǵy otbasy­larda ińgálaǵan bóbek­ter­diń kindigin kesipti. «Sodan meni bári «kindik sheshe» atady ǵoı», deıdi ótken kún­derin oı eleginen ótkizgen ol. «Kindik balalarymnyń bári joǵary bilim aldy. Ár salanyń mama­ny, aralarynda dáriger de, ınjener de, mu­ǵa­lim de bar. Áli kúnge qurmetteıdi. Ásire­se, jastary 60-qa taıalsa da Murat Qor­jyn­baev, Aıgúl Maq­sotova, Rýslan Ájiǵalıev, Nurlybaı Áji­ǵalıev­terdiń syılastyǵy tipten bólek» degendi jáne qosyp qoıdy analyq meıirimin tóge sóılegen R.Esaýlova. Qazir onyń uly qo­lynda, al qyzy Reseıde turady. Mundaǵy turǵyndardyń taǵdyry ár- qıly. Máselen, Vladımır Gorbýzov 6 jasynda sonaý Qyrymnan osynda kelgen. Sodan beri taban aýdarǵan joq. Olga Sertaeva qazaqtyń shańyraǵyna júrek jylýyn tógip otyr. Kórshiles Topaıly aýylynda ómirge kelgen tatar qyzy Elena Salımova bul kúnderi ýkraın ultynyń otbasyna qyz beripti. «Qudam – ýkraın, qudaǵaıym – káris ultynan. Biraq bizdiń aramyzda eshqashan kıkiljiń bolǵan emes. Alda da bolmaǵanyn qalaımyn. Bul – bizdiń eń basty tilegimiz» deıdi qazaq jerinen baqytyn tapqan jandardyń biri E. Salımova. Úlkender arasyndaǵy tatýlyqtyń keıingi urpaqqa jalǵasýynyń dánekerindeı bolyp júrgen ardagerler keńesiniń tór­aǵasy Ýálı Raqymjanov «Sarytoǵa­ıym –maqtanyshym. Biz qaıda barsaq ta ultqa bólinýdi bilmeımiz. Biz – sary­toǵaılyq­tarmyz. Bir-birimizge syılas­tyǵymyz berik ornyqqan. Máselen, eki jyl buryn bolgar qyzy Feodora Muha­medjanovanyń jol­dasy baqılyq boldy. Kúıeýi tatar ultynan edi. Ol áıeline musylmansha jerleýdi amanat etken eken. Feodora sol ama­natyn oryndady. Eske alý kádelerin ótkizdi, Quran shyǵardy. Bul – bir shańyraqtyń astyndaǵy adam­dardyń bir-birine syılas­tyǵy, amana­tyna qııanat jasaǵan joq. Bul – kópke ónege bolarlyq syılastyqtyń belgisi» deıdi. Bul árıne, aýyldaǵy ózara túsinis­tiktiń berik ornyǵýynan bolsa kerek. Aýyldaǵy túsinik jumystaryn júrgizýde aqparattyq-nasıhattyq ortalyqtyń orny aıryqsha ekenin aıtqan jón. Ortalyq 2003 jyly aýdanda alǵashqy bolyp, osy aýylda qurylǵan. Oǵan alǵashqyda mektep dırektory Serik Qapashev jetekshilik etipti. Qazir ony Oryn Tasımova bas­qarady. Ortalyqtyń 4 topqa biriktirilgen 20 múshesi bar. Maqsat – Memleket bas­shysynyń saıasatyn, eldegi reformalar barysyn ár turǵynǵa meılinshe uǵy­nyqty etip túsindirý, semınarlar ótkizip, ha­lyqtyń memlekettiń keleshegine senimin arttyrý. Elbasynyń bıylǵy halyqqa Jol­daýyn­da aıtylǵan máselelerdiń árqaı­sy­syn aýyl jurtshylyǵyna nasıhattap otyrǵan osy ortalyqtyń músheleri. Aq­parattyq-nasıhat­tyq ortalyqqa aýylda­ǵy 1802 turǵynnyń aýyzbirligine qylaý túsirmeı, ózara tatýly­ǵyn, yntymaǵyn bekemdeýge jumystanyp júrgen okrýg ákimi Orynsha Haırekeshova­nyń tarapy­nan zor qoldaý jasalyp otyr. Ákimniń ózindik is-tájirıbesi de bar. Sol sebepten bolar, bul aýyl atyna syn aıtylyp kórgen emes. Kerisinshe, aýyldaǵy onnan astam ulttyń yntymaǵy, ıgi bastamalary gazet tilshisine de jetip jatady. Sondaı bastamanyń bastaýynda aýylda 14 shaǵyn aýdannyń qurylýyn aıtýǵa bolady. Okrýg ákimi Orynsha Haırekeshovanyń aıtýyn­sha, ár shaǵyn aýdannyń ataýlary san alýan: Abaı, Jaıyq, Balabaqsha, Baq, Mektep, Emhana bolyp jalǵasa beredi. Ár sha­ǵyn aý­danǵa 20-30 úıden bólingen, árqaı­sysynyń qoǵamdyq negizdegi basqarý­shy­laryn tań­daý­ǵa turǵyndar belsene atsa­lys­qan. Tur­ǵyndar qoldaıtyn, aıtqanyn tyńdaıtyn basqarýshylar ár shaǵyn aýdan halqynyń jaǵdaıyn tereń zerttep, kimge qandaı kómek qajettigin anyqtap otyra­dy. Kóshe, aýla tazalyǵyn qadaǵalap, úlken­derdi jastarǵa ónege kórseterlik isterge jumyl­dy­rady. Árıne, munymen okrýg ákimine atqarar sharýa joq eken ǵoı degen pikir týyndamaýy kerek. Bar mindetti shaǵyn aýdan basqarýshylaryna júk­tep, qol qýsyryp otyrǵan ákim joq. Ha­lyq­tyń qýanyshyna birge qýanyp, muńaı­sa birge mu­ńaıady. Bul aýylda muńnan góri qýanysh­ty sátter kóp. О́ıtkeni, mundaǵy on bir ulttyń bir-birimen jarasymdy ázili bar. Tatýlyǵyna syna boı­lamaıdy. Demek, yn­tymaǵy jarasqan aýyl­dyń keleshegi kemel, tútini túzý usharyna kepilmiz. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy, Mahambet aýdany.