Bul bizde ǵana emes, álemdegi barlyq elderde bar qubylys. Biraq, bireýler erte qamdanyp aldyn alady, bireýler bolǵanyn kórgende baryp barmaǵyn shaınaıdy. Biz uzaq jyldar boıy balalar psıhologııasy jóninde asa tanymal keńesshi bolǵan, sol barystyń barlyǵyn eksheı otyryp myńdaǵan maqalalar jazǵan qytaı jazýshysy Lý Chınnyń UBT taqyryby tóńireginde baıandaǵan keıbir oqıǵalaryn oqyp otyryp bul jaǵdaıdyń Qytaı elinde de ótkir másele ekenin baıqadyq.
«Talapkerlerdiń oqýǵa qabyldanǵan tizimi jarııalanyp jatqan kúnderdiń birinde bir áıel telefon jalǵady», -dep bastaıdy jazýshy maqalasyn. Habarlasqan ananyń qyzy Beıjiń ýnıversıtetine túsýge eki-úsh bally jetpeı qalyp, Shanhaıdaǵy ózge bir ýnıversıtetke qabyldanǵan. Soǵan ózin ábden kinálap, qatty qınalyp, ýly dári iship aýrýhanaǵa túsipti.
Jazýshy osy jaǵdaıdy aıta otyryp, osydan eki kún buryn ǵana armandaǵan ýnıversıtetine túse almaǵan eki oqýshy ǵımarattan qulap mert bolǵanyn eske alady. Al, aýrýhanaǵa túsken stýdenttiń ana-anasymen sóıleskende olar mejeni qalaıda Beıjiń ýnıversıtetine túsý kerek dep qoıǵanyn aıtypty.
«Birneshe kúnnen keıin qyzdyń áke-sheshesi keńseme kelip:
- Qyzymyz esin jıdy, biraq bizdi kóre sala: «meni nege qutarasyńdar, báribir ólip tynam» dedi. Júregimiz qan jylap otyr. Bizdiń janymyz qyzymyzdyń ústinde, onyń jany Beıjiń ýnıversıteti bolyp tur... – dep kóz jastaryn kóldetti. Men máseleniń túp tamyryn bile qoıdym da olarǵa:
- Sizderdiń de, balalaryńyzdyń da jandaryńyzdy shúberekke túıýlerińiz qate. О́z qyzmetterińiz, turmystaryńyz, jaýapkershilikterińiz bar ǵoı, qalaısha búkil nazarlaryńyzdy qyzdaryńyzǵa aýdarasyzdar? Al qyzdaryńyzdyń birdenbir armany Beıjiń ýnversıteti ǵana ma? Bul tym oǵash, qate pikir. Kerek deseńiz, ýnıversıtette oqý belgili bir barys ǵana, sońǵy tııanaq ol emes, aqyry aınalyp qoǵamdyq ortaǵa shyǵady. Bir izben, tek oılaǵanymen júremin deý ózin tuıyqqa tiregendik bolmaı ma? – dedim» deıdi psıhologııalyq keńesshi.
Jylap-eńirep kelgen ata-anaǵa óz balasynyń ýnıversıtetke emtıhan berer kezinde, memlekettik áıgili ýnıversıtettiń málim bir professerinen ulyna qaı ýnıversıtetke qujat tapsyrtý jóninde keńes alǵan áńgimesin aıtyp beredi.
Qart professer balaǵa tym artyq talap qoımaý kerektigin, talap tym joǵary bolsa, balany úmitsizdendiretinin aıtypty. Ol kisiniń aıtýynsha, qıyr shettegi málim bir oblysta fızıka, matematıka, hımııa sabaqtaryna óte myqty bir oqýshy qyz bolypty, UBT tapsyratyn kezde ata-anasy ony memleket boıynsha asa úzdik sanalatyn bir ýnversıtetke tapsyrýdy úgittepti. Balalary ony quptaı qoımapty. Biraq ata-anasy osy arqyly bizge, mektepke abyroı áperesiń dep sol ýnıversıtetke tapsyrýǵa májbúrlepti. Ol aqyry ózi qalamaǵan álgi ýnversıtetke qabyldanady. Alaıda ol qýanǵannyń ornyna saly sýǵa ketip, súlkini túsip júripti. Anasy ýnıversıtetke ornalastyryp, biraz ýaqyt qasynda bolyp aýylyna qaıtady. Anasy ketkennen keıin sessııa bastalady. Álgi qyzdyń nátıjesi tómen bolyp shyǵady. Buryn óz synybynda aldyna adam salmaı jaqsy oqyǵan balaǵa bul aýyr soqqy bolady. Ýnıverstette 3 aıdaı oqyǵan ol ǵımarattan sekirip mert bolady. Anasy ýnıversıtetke kelip máıtin áketerde «qyzym-aý, seniń túbińe jetken menmin, nege sonsha qatty qınadym eken?..» dep zar eńirepti.
Professer osy sózderdi atqanda qınala túsip: «Biz Chınhýa, Beıjiń ýnıversıtetterinde oqytamyz dep qanshama balany qurbandyqqa shaldyq? Balalaryna tym joǵary úmit artatyn ata-analarǵa aıta júr, psıhologııalyq qýaty tómen bolsa, eń abzaly balany joǵary dárejeli ýnıversıtetterden oqytpaı-aq qoısyn» degen eken.
«Buǵan talaı ýaqyt oılanyp qalǵan edim. Uzaq ómir saparynda adamnyń oıyndaǵysynyń bári oryndala bermeıdi ǵoı. Psıhıkalyq sapasy jaqsy bala ashyq-jarqyn júrip, jaǵdaıǵa tez sáıkesip, jolyn taýyp ketedi. Al keıbireýi kerisinshe. Ozat oqýshydan jaı oqýshy qataryna, alda júrýden eskerýsiz, eleýsiz qalýǵa ótedi. Ishteı qulazıdy.
2004 jyly bir professerge amandasa barǵan edim, ol maǵan ózi sabaq berip júrgen ýnıversıtette bir stýdenttiń ózine qol salǵanyn aıtty. Mektepte aldyna adam salmaı úzdik oqyǵan bala ýnıversıtetke kelgende ortasha bolyp qalypty. О́ıtkeni, ýnıversıtetke jan-jaqtan myqty oqýshalar keledi emes pe, ylǵı maqtaý estip alda júrgen balaǵa bul aýyr soqqan sekildi...
Osy áńgimelerdi álgi erli-zaıyptylarǵa aıtyp bergenimde, kóz jastaryn tııa almady. Balalaryn psıhologııalyq turǵydan tek qana Beıjiń ýnıversıtetine túsýge daıyndaǵandaryna ókindi. О́zge shyǵar jol qaldyrmaǵandaryna qapalandy», deı kele, olarǵa: «Endi balany jazǵyryp ta, jubatyp ta ketpeńizder. Ádettegideı mámile jasap, kóńil-kúıin túsinip, aıtqandaryn den qoıa tyńdańyzdar. El aldynda kózge kórinerlikteı úlken tabystary bolmasa da, baqytty, adamgershilikti ómir súrgen adamdar týraly da aıtyńyzdar. Tipti ýnıversıtet oqymaı-aq nemese qatardaǵy ýnıversıtette oqyp-aq álemge áıgili bolǵan tulǵalar týraly aıtyńyzdar, osy qazir ǵana emes, jalpy ýaqytta qyzdaryńyzǵa adamnyń taǵdyry, ómiri bárinen qundy bolatynyn, aqsha, ataq, mansap, qyzmet degenderdiń túkke turmaıtynyn, bulardyń biri bolmasa da ómir súrýge bolatynyn, al ómir bolmasa bulardyń biriniń de qajeti bolmaıtynyn, ıaǵnı bári nólge teń ekenin uǵyndyryńyzdar» degen keńes bergenin, negizi bul áńgimeler dál qazir emes, budan erterek otbasyndaǵy sháıústi áńgimelerinde aıtylýy kerek edi deıdi.
«Olar keńsemnen attanarda ymyrt úıirilgen edi. Arttarynan tesile qarap turyp dál osyndaı nala men muńda qalǵan myńdaǵan ata-ana men balalar bary oıyma túsip, kókiregimdi aýyrlatyp jiberdi. Eriksiz kúrsindim. Sondaı balalardyń ata-analaryna bylaı degim keldi:
Sizder tegi neni oılaısyzdar? Sizdergen balanyń oqý nátıjesi qymbat pa, sanaly eseıip-erjetkeni kerek pe? Sizder tek ýnıversıtetti oılaısyzdar, bala ýnıersıtetke qabyldansa, qanaǵat etedi ekensizder. Biraq, sizder salǵan jan jaraqaty olardyń aqaýsyz jetilýine kesirin tıgizerin oılap kórdińizder me? Sizder balany myń bir qıynshylyqta baǵyp, kúni-túni onyń qamyn jegende, sirá neni kózdeısizder? «Biz sen dep qyzmet etip, nanyńdy taýyp, qamyńdy jep júrmiz ǵoı» degendi syltaý etip, balany májbúrleı bergennen ońdy nátıje shyǵa qoımaıdy. «Pálenbaıdyń balasy joǵary ball jınapty...» degendi estip maqtanyp, óz nápsilerińizdi qanaǵattandyrǵylaryńyz kele me? Árıne, balań jaqsy oqysa jaqsy, ata-ananyń mereıi. Biraq balapandy qysap qyran shyǵara almaısyń, maısany sozyp ósirem deseń julynady. Balanyń tabıǵatyn eskerińizder. Buǵan deıingi oqý nátıjesin eskerińizder. Janalqymǵa kelgende jantalasqannan eshteńe shyqpaıdy. Fransııanyń aqyny Geıneniń: «Totyqustyń jumyrtqasynan keıde shymshyq torǵaı shyǵýy múmkin» degenin de moıyndaǵan jón. Ol shynaıy ómirdiń zańdylyǵy emes pe?!
Osynyń bári kishkentaı kezinen balanyń kúndeligin kúnde tekserip, joǵary baǵa alsa ǵana maqtap, ondaı baǵa almaǵan kúni qabaqtaryńyzdan qar jaýdyryp júretinderińizdiń kesirinen! Tekserińizder, biraq balaǵa baǵasyna baılanysty kózqaraspen qaramańyzdarshy, onyń tabıǵatyn, múmkindigin, qalaýyn eskerip, túsinýge tyryssańyzdar eken...» deıdi áıgili psıhologııalyq maman hám ómir tájirıbesin ózgelermen bólisýden esh jalyqpaǵan jazýshy.
Bizge de oı salsa kerek-ti!
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan»