Jasampazdyqtyń jıyrma jyly

2011 jyl – qazirgi Qazaqstan tarı­hyndaǵy erekshe beles. Bıylǵy jyldyń 16 jeltoqsanynda bizdiń elimiz óz Táýel­sizdiginiń  20 jyldyǵyn atap ótedi. Bul tarıhı oqıǵany merekeleý Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń Jarlyǵymen jalpyhalyqtyq is dep jarııalandy, ol «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń 20 jyly» uranymen ótýde. Egemen elimizdiń búgingi jarqyn joly jıyrma jyl buryn belgisizdik beleń alǵan bulyńǵyr kúnderden bastaý aldy.  Tarıhı turǵydan qaraǵanda kúrmeýge kelmeıtin qysqa merzim ishinde Qazaqstan damyǵan, naryqtyq ekono­mıkasy, ornyqty saıası júıesi bar, óz azamattarynyń áleýmettik qorǵalýyn jaqsy jolǵa qoıa alǵan osy zamanǵy memleket retinde qalyptasty. Elimiz halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda joǵary qurmet pen bedelge ıe bola oty­ryp, álemdik koordınatalar júıe­sin­de laıyqty ornyn belgiledi. «Qazaq­standyq damý joly» dep atalǵan ta­bysty saıası-ekonomıkalyq ózgerister­diń bul oń sıpaty, birinshi kezekte, Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń tereń baıypty, sarabdal saıasatynyń, onyń aı­ryqsha saıası daryny men strate­gııalyq kóregendiginiń arqasynda múm­kin bolǵany barshaǵa málim. Elbasy talaı ret atap kórsetken­deı, Qazaqstannyń eń basty baılyǵy da, ıgiligi de – onyń táýelsizdigi. Erkin ómir súrý quqyǵyna qazaq halqy kóp ǵasyrlar boıy azattyq kúres bary­synda kóp qıyndyq kórip, qan men ter tógip, qol jetkizdi. Sondyqtan bizdiń mem­leketimiz úshin táýelsizdiktiń irge­ta­syn nyǵaıtýdan asqan saıası ba­symdyq joq. Osy maqsatqa jetý jolynda Qazaq­stanǵa kez bolǵan kúrdeli máseleler az bolǵan joq. Alda ótpeli kezeń talap­taryna saı keletin tıimdi satylas bas­qarý júıesin qurý, ekonomıkada túbe­geıli reformalar júrgizý, ınflıasııany aýyzdyqtaý, áleýmettik jaǵdaıdy tu­raqtandyrý, memlekettik basqarý júıe­sin, onyń ishinde zańdylyq pen quqyq tártibin qamtamasyz etý salasynda mem­lekettik basqarý júıesin qalyptas­tyrý mindeti turdy. Onyń ústine bul máselelerdi is júzinde bir mezgilde sheshýge týra keldi. Osyndaı eleń-alań jaǵdaıda bitimi bólek qaıratkerge ǵana tán qaısarlyq pen batyldyqtyń, saıası erik-jiger men órshildiktiń úlgisin kórsetken Prezıdent N.Nazarbaev Qazaqstan taǵdyry úshin jaýapkershilikti óz moınyna al­dy. Táýelsizdikti nyǵaıtýdy, saıası de­mokratııalandyrýdy, naryqty ekono­mıkaǵa kóshýdi, ultaralyq kelisim men azamattardy áleýmettik qorǵaýdy stra­tegııalyq mindet retinde belgilegen ba­ǵyt jurtshylyq tarapynan biraýyzdan qoldaý tapty. Qazaqstan halqynyń aı­nymas qundylyǵyna aınalǵan bul saıasat búginde senimdi jáne tabysty bol­ǵanyn tarıh dáleldep otyr. Prezıdenttiń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn ilgerilete otyryp, respýblı­kamyz egemen memlekettilik qurylysy­nyń barlyq mindetterin birte-birte júzege asyrdy. 1992 jylǵy naýryzda Birikken Ulttar Uıymynyń elderi  Qazaqstandy halyqaralyq turǵyda tanydy. Burynǵy keńestik respýblıkalar sheginde shekaralardyń buljymas­tyǵyn taný týraly 1991 jylǵy 21 jel­toqsandaǵy Táýelsiz Memleketter Dos­tastyǵy elderiniń Almaty deklarasııa­symen elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy bekitildi. Keıinirek QHR-men shekara­lyq máselelerdegi ózekti problema­lardy sheshý jumystary qolǵa alynyp, Qyrǵyzstanmen, Reseımen, О́zbekstan­men jáne Tájikstanmen aradaǵy memlekettik shekaralardy naqty belgileý jumystary júzege asyryldy. Elimizdiń syrtqy qaýipsizdigin qam­tamasyz etýde eleýli tabystarǵa qol jetkizildi. Reseımen, QHR-men, Orta­lyq Azııadaǵy kórshi eldermen  kóp­tarapty jáne ekijaqty kelisimder ja­saldy. Sondaı-aq, EQYU, UQShU, ShYU, AО́SShK sekildi óńirlik qaýip­siz­dik júıelerine qatysý Qazaqstanǵa óz tóńireginde áskerı qaýipti boldyr­maýǵa jáne memleketaralyq másele­lerdi beıbit retteýge kepildik beretin «dostyq jáne yntymaqtastyq beldeýin» qalyptastyrýyna múmkindik týǵyz­dy. Elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qam­tamasyz etý úshin Prezıdent N.Na­zarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jáne qýaty jaǵynan álemde tór­tinshi oryn alatyn atom qarýy arsenal­dary men olardy jetkizý quraldary­nan óz erkimen bas tartý týraly tarıhı sheshimi álem tarıhynda teńdesi joq oqıǵa boldy. «Iаdrolyq klýbtyń» músheleri – Reseı, AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne QHR tarapynan Qazaq­stanǵa ıadrolyq qaýipsizdik kepildiginiń berilýi jahandyq qaýipsizdikti nyǵaı­tý­ǵa qosylǵan  qomaqty úles boldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń qazirgi kezde halyqaralyq turǵyda tanylǵan Eýrazııalyq ıdeıasy men TMD, Keden odaǵy, EýrAzEQ pishinindegi Qazaq­stannyń ıntegrasııalyq kúsh-jigeri men bastamalary beıbitshilik pen ynty­maq­tastyq áleýetin eleýli túrde nyǵaıtýǵa yqpal etti. Memleket basshysy belgilegen Qazaqstannyń kóp beldeýli saıasaty aıasynda AQSh-pen, Eýropa elderimen, NATO-men, musylman álemi, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi jáne birqatar halyqaralyq uıymdar­men áriptestik qarym-qatynas orna­tyldy. Ekonomıkada da sapalyq turǵyda qurylymdyq óz­ge­rister jasaldy. Jeke kásipkerlik qyzmetin memlekettik qol­daý sha­rýashylyqtyń da­mýyna yqpal etti, júzdegen azamat óz isin asha bas­tady. Solardyń is­ker belsendi­ligi­n­iń arqasynda 1995 jyldyń ózinde «taýar tapshy­ly­ǵy» degen uǵym is jú­zin­de kelmeske ketti – azyq-túlik sóre­leri taýar­lar­ǵa lyq toldy, zat satatyn bazarlar men kom­mersııa­lyq dúken­der usy­na­tyn ha­lyq tutyna­tyn taý­ar­lardyń túr-túri keńestik ýa­qyt kezeńin­degi­den ál­de­qaıda asyp tús­ti. 1993 jyldyń qarashasynda óz va­lıýtamyz – teń­ge­niń engizilýi asa mańyzdy oqıǵa bol­dy, bul egemen aqsha júıesin qa­lyp­tastyrýǵa múmkindik berdi. Qazaq­standaǵy makroekonomıka­lyq jáne qar­jy­lyq turaqtylyq óziniń damýy deń­geıi boıynsha qys­qa merzimde TMD-da kóshbasshyǵa aınalǵan otandyq bank júıesin qurýǵa yqpal etti. Memleket ózi­niń kelisim-sharttyq min­­dettemeleriniń berik saqtalatyn­dyǵyna kepildik bere otyryp, tartym­dy ınvestısııalyq ahýal jasaý jónin­de belsendi saıasat júrgizdi. Nátıje­sinde, re­formalardyń alǵashqy jylda­rynda-aq sheteldik ınvestısııalar aǵyny mıl­lıard­taǵan dollarǵa jetti, ónerkásipke eń jańa tehnologııalar men osy zamanǵy óndiristik-basqarý tájirı­besi keldi. Ekonomıkany qaıta qurylymdaý máselelerimen bir mezgilde áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý máse­leleri shuǵyl sheshimder qabyldaýdy talap etti. 90-shy jyldardyń daǵda­rys­ty kezinde qıraǵan halyqty qol­daýdyń dástúrli tetikteriniń ornyna áleýmettik qorǵaýdyń jańa modelderi quryldy. Osy salada ýaqtyly qolda­nylǵan sharalar qazaqstandyqtardyń ótpeli kezeńniń bolmaı qoımaıtyn qıyn­dyqtaryna tótep berýine, halyq­tyń memlekettik saıasatqa degen senimin saqtaýyna kómektesti. Qoǵamdyq-saıası salada da orasan zor ózgerister bolyp jatty. Elde kóp partııalylyq belsendi túrde damydy, demokratııalyq quqyqtar men bostan­dyqtar zańnamamen bekemdeldi, táýel­siz BAQ-tar paıda boldy, azamattyq qoǵam ornyǵa bastady. Biraq, sol kezeń­niń eń basty jetistigi dildiń «qaıta qurylýy» boldy – adamdar ózin erkin sezinetin dárejege jetti, memlekettiń qamqorshylyǵyna emes, óz kúshine kóbirek sene bastady. Qaıta qurýdyń tabysty bolýyna etnosaralyq jáne dinaralyq beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýda memleket júrgizip otyrǵan saıasat úlken ról atqardy. Ult pen ulystar ókilderiniń yntymaǵyn basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan ultaralyq janjaldar men qaqtyǵystardy boldyrmaýǵa qol jetkizip qana qoımaı, qoǵamnyń alýan etnos­tyq jáne polıkonfessııalyq sıpatyn óziniń mádenı baıýy men ilgerileýiniń oń faktoryna aınaldyra bildi. Memleket basshysynyń bastamasymen 1995 jyly qurylǵan álemdik praktıkada biregeı organ – Qazaqstan halqy Assambleıasy bul úderiske qomaqty úles qosty. Elordany Astanaǵa kóshirý el ómi­rinde ózekti oqıǵaǵa aınaldy. Ult kósh­basshysy táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda-aq keýdeli jobany – eldiń jańa ákimshilik ortalyǵyn salýdy usyn­dy. Munyń ózi onyń Qazaqstandy Batys pen Shyǵysty jaqyndastyryp, jalǵastyryp turatyn aralyq dáneker kúsh retinde kórgisi keletin oıymen ushtasyp jatty. Merzimi men aýqymy jóninen bu­ryn-sońdy bolmaǵan qurylysty nebári on jyl ishinde júzege asyra otyryp, Qazaqstan Saryarqa tósinde búkil eý­razııalyq keńistiktiń saıası, ekonomıka­lyq jáne mádenı «ortalyǵyna» aınal­ǵan óziniń jańa astanasyn saldy. Astana halyqaralyq kún tártibiniń eń kúr­deli máselelerin talqylaıtyn, barsha jurt moıyndaǵan únqatysý alańyna aınaldy. Munda Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń úsh sezi bolyp ótti, kelesi jyly dinbasylardyń tór­tin­shi sezi bolady. Astana yqpaldy óńirlik uıymdardyń – EQYU-nyń, TMD-nyń, ShYU-nyń sammıtterin qabyldady, eldiń eń basty qalasynda joǵary deńgeıdegi konferensııalar men keńester, halyqaralyq ekonomıkalyq forýmdar ótip júr. Memleket qurý jáne reformalar júrgizý jónindegi qyzmettiń kenetten paıda bolmaǵanyn, olardyń oılasty­ryl­ǵan josparlar negizinde júzege asyrylǵanyn jáne júıeli sıpatqa ıe ekenin atap kórsetken jón. Qazaqstan postkeńestik memleketter arasynda uzaq merzimdi strategııalyq josparlaý modeline kóshken alǵashqy elderdiń biri boldy. N.Nazarbaevtyń 1992 jyly jaryq kórgen «Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý jáne damý strategııasy» atty baǵdarlamalyq jumysy onyń ıdeo­logııalyq irgetasyn qurady. 1997 jyly osy kitaptyń erejeleri men ıdeıalaryn Prezıdent memlekettiń taıaýdaǵy otyz jyldaǵy damýynyń uzaq merzimdi basym baǵyttaryn aıqyndap bergen «Qazaqstan-2030» tujyrymda­ma­lyq eńbeginde odan ári damyta tústi. Osy eńbekterde aıtylǵan maqsattardy dáıektilikpen iske asyra otyryp, Qa­zaq­stan odan keıingi jyldary aıtar­lyqtaı nátıjelerge qol jetkizdi. Reseıdiń belgili saıasattanýshysy Iý.Solozobov bylaı dep atap kórsetedi: «Halyq az ornalasqan kópetnosty úlken aýmaqta Qazaqstan jańa ulttyq memleket qurdy. Jáne eń mańyzdysy, oıdaǵydaı jumys istep jatqan osy memlekettilik munaıdyń baǵasy joǵa­ry bolǵan jaǵdaıda emes, kerisinshe, 90-jyldardyń bas kezindegi ekonomıka­nyń tolyq derlik turalaǵan jaǵdaıyn­da qurylýy keńestik kezeńnen keıingi neǵurlym tabysty memlekettiliktiń jarqyn úlgisi bolyp tabylady». 2000 jyldan bastap el jańa kezeńge aıaq basty. 90-jyldardyń aıaǵyndaǵy ekonomıkalyq kúızelis Qazaqstannyń kúrt ósý kezeńimen almasty. Elge shetel ınvestısııasynyń aǵylýy qaıta jandandy, ónerkásip óndirisi jedel qarqynmen ulǵaıdy, qarjy júıesi ny­ǵaıdy, respýblıkalyq bıýdjettiń múmkindigi aıtarlyqtaı keńeıdi. 2008-2009 jyldary álemdik daǵ­da­rysqa alyp kelgen ekonomıkalyq da­by­ra órleý kezinde Qazaqstandaǵy IJО́-niń jyl saıynǵy ósiminiń qarqyny 8-10 paıyzdy qurady. Sonymen qatar,              90-jyldardyń sońyndaǵy tájirıbe qolaısyz ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa der kezinde daıyndyq qajettigin eskertti. Osylarǵa baılanysty álemdik ekonomıkanyń ósýi men quldyraýynyń  qaıtalanyp otyratyndyǵyn, elimiz onymen tyǵyz bite qaınasqanyn eskerip, Prezıdent N.Nazarbaevtyń kóre­gen­dik sheshimimen 2001 jyldyń ma­myrynda Ulttyq qor quryldy. Prezıdenttiń kóregen strategııasy 2008-2009 jyldardaǵy jańa ekonomı­ka­lyq daǵdarystan ótýde sheshýshi ról atqardy. 2007 jyly jaqyndap kele jatqan jahandyq ekonomıkalyq daýyl­dyń alǵashqy belgilerin sezip, memlekettik retteýdiń barlyq tetikterin qatystyryp, aldyn ala qurylǵan «qaýip­sizdik jastyǵy» – Ulttyq qordyń qarjysyn iske qosa otyryp,  Memleket basshysy daǵdarysqa qarsy ulttyq baǵdarlamany jedel daıyndaýǵa tap­syrma berdi. Qazaqstan dúnıejúzilik qarjy daǵ­darysynan alǵashqy bolyp ótkenderdiń biri jáne búgingi kúni ornyqty ekono­mı­kalyq ósý traektorııasyna taǵy da shyqty. Úkimettiń baǵalaýy boıynsha ekonomıkalyq ósý taıaýdaǵy 5 jylda jyl saıyn 7%-dy quraıdy. Eldiń al­dynda qazaqstandyqtardyń qarqyndy  eńbek etýin talap etetin aýqymdy jańa mindetter tur. Prezıdent «Nur Otan» partııasynyń XIII sezinde sóılegen sózinde  «Álemniń básekege qabiletti 50 eliniń qataryna kirý týraly maqsaty­myzdy esten shyǵarmaýǵa tıistimiz», – degen bolatyn. Aldaǵy ekonomıkalyq qurylystyń keń qulash jaıýyn eskere otyryp, bul maqsatqa qol jetkizýge bolady dep aıtýǵa negiz bar. Ekonomıkalyq ózgeristerge baıla­nysty úderister Qazaqstannyń saıası salalaryn da sharpydy. О́ziniń «aldy­men – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen qaǵıdaty boıynsha Prezıdent 2004 jyly ótken «Nur Otan» partııa­synyń VII sezinde Parlamenttiń ókilettikterin keńeıtýdi, saıası partııa­lar­dyń rólin kóterýdi, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý, sot jáne quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmetterin jetildirý, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári damytý, azamattardyń quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýdi kózdeıtin keń kólemdi saıası reformaǵa bastamashylyq jasady. Demokratııalandyrý jáne azamat­tyq qoǵam máseleleri jónindegi ulttyq komıssııa jáne ony almastyratyn Mem­leket basshysynyń basshylyǵy­men jumys isteıtin Demokratııalan­dyrý jónindegi memlekettik komıssııa 2007-2008 jyldardaǵy saıası reforma­nyń negizin qalaıtyn baǵdarlama ázir­ledi. Komıssııanyń jumysyna oppo­zısııany qosa alǵanda, eldiń barlyq  negizgi saıası kúshteri qatysty, onyń basty maqsaty eldegi halyqtyń birligine, qoǵamdyq tatýlyq pen turaqtylyq­qa, progresti qamtamasyz etýge qol jetetindeı bolsa, barlyq múddeli taraptarmen kez kelgen máseleler boıynsha talqylaýǵa Elbasynyń ashyq jáne daıyn ekendigin  dáleldedi. Qazaqstannyń saıası júıesindegi júzege asyrylǵan reforma demokratııa jolyndaǵy eldiń turaqty alǵa jyl­jýynyń aıshyqty kýási boldy. Parlament 2007 jyly qabyldaǵan qoldanys­taǵy zańnamaǵa jasalǵan túzetýler el­diń reprezentatıvti organdarynyń túr­li deńgeılerdegi bıýdjetterdi qalyp­tas­ty­rýy men baqylaýy, atqarýshy bı­liktiń zań shyǵarýshylar aldynda esep berýi, joǵary memlekettik laýazym­darǵa taǵaıyndaý kezinde kandıda­týralardy kelisý bóligindegi ókilettik­terin keńeıtti. Sondaı-aq,  Parlamenttegi saıası partııalardyń úkimetti qa­lyptastyrýdaǵy róli nyǵaıtyldy. Kóptegen bedeldi halyqaralyq sarap­shylar bul túzetýlerdi demokratııalyq jolmen «joǵarydan jasalǵan revolıýsııa» dep atady. Memleket basshysy basym kóńil bólip kele jatqan Qazaqstannyń áleý­mettik saladaǵy sońǵy on jyldyqtaǵy qol jetkizgen ta­bystary barshaǵa málim. BUU Dú­nıe­júzilik sam­mı­tinde 2000 jy­ly qabyldanǵan Myńjyldyq­tyń damý maqsattary merziminen buryn oryndaldy. Elde jumyssyzdyqty 2000 jylǵy 12,8 paıyzdan 2010 jy­­­ly 5,5 paıyz­ǵa deıin qysqartýǵa qol jetti. Prezıdenttiń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaı­myz!» atty Jol­daýynda, onyń «Nur Otan» par­tııa­synyń XIII sezinde sóılegen sózinde jáne ulyq­taý rásimindegi só­­zinde  bizdiń azamat­tary­myzdyń ál-aýqatyn odan ári jaqsartý jóninde mindetter qoıdy. Jańa áleý­mettik saıasattyń negizgi maqsat, mindeti qazaqstandyqtardyń ómir súrýiniń jo­ǵary deńgeıin, olardyń densaýlyǵyn, qolaıly turǵyn úıge qoljetim­di­li­gin qamtamasyz etýge baǵyttal­ǵan. Ol úshin berik negiz jasaldy. 1994 jyly jan basyna shaqqan­daǵy  IJО́ 700 dol­lardan sál astam ǵana boldy. 2011 jyldyń 1 qańtarynda ol 12 eseden astam ósip, 9 myń AQSh dol­larynan asyp tús­ti. Táýelsizdi­giniń alǵashqy 20 jyldyǵynda bir­de-bir el osyndaı nátıjelerge qol jet­kize alma­ǵa­nyn álemdik táji­rıbe kórsetip otyr. Strategııalyq josparlar  sheń­be­rinde taıaýdaǵy onjyldyqta IJО́-ni 2020 jylǵa deıin 2009 jylǵy kórsetkishteri negizinde ekonomı­ka­nyń 30 paıyz­dyq ósimine qol jetkizý, Ulttyq qordyń aktıvterin IJО́-niń 30 paıyzyna deıin, al IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin  keminde 40 paıyzǵa jetkizý mindeti alǵa qoıyldy. Qazaqstannyń sońǵy onjyldyqtaǵy syrtqy saıası qyzmeti Memleket bas­shysynyń tikeleı qatysýymen qol jetkizilgen iri tabystarmen aıshyqtalady. Iri, eń bir yqpaldy óńirlik qaýipsizdik júıesi – EQYU-ǵa 2010 jylǵy sátti tóraǵalyq etý elimizdiń dáýirlik jetistigi bolyp tabylady. Uıymnyń 1999 jylǵy Ystambul­daǵy sammıtinen beri EQYU-ǵa basshy­lyq etken eshbir el tóraǵalyqtyń Qa­zaqstan usynyp, iske asyrǵandaı baǵ­dar­lamasyn ázirleı alǵan emes. Uıym­nyń Astanada ótkizilgen  sońǵy 11 jyl ishindegi birinshi sammıti EQYU-ǵa Qazaqstannyń basshylyq etýiniń nátı­jelerine erekshe maǵyna qosty. Osy is-sharanyń sharyqtaǵan tabysy eń áýeli Qazaqstan basshysynyń sammıtti ótkizýge EQYU-ǵa múshe elderdiń kelisimin alýyna, sondaı-aq forýmnyń qorytyndy qujaty – Astana deklara­sııasyna qol qoıý kezinde bitimgershilikke qol jetkizýdiń sheshýshi faktory bolǵan halyqaralyq bedeliniń joǵary­lyǵyna jáne Elbasynyń osy isterge tikeleı qatysýyna baılanysty boldy. Bizdiń Prezıdentimizdiń deklarasııada kórinis tapqan ıdeıalarynyń arqasynda Vankýverden Vladıvostokqa deıingi búkil keńistikte beıbit ómir ornatý úrdisiniń zamanaýı túsinigin beınelegen «Astana rýhy» jáne «eýrazııalyq qaýipsizdik» uǵymdary halyqaralyq saıası leksıkonǵa berik ornyqty. Ústimizdegi jyly Qazaqstannyń bedeldi ári yqpaldy memleket retinde halyqaralyq turǵydan tanylǵan aby­roıy arta tústi. Elimiz Shanhaı ynty­maqtastyq uıymyndaǵy bir jyldyq tóraǵalyq fýnksııalaryn tabysty jú­zege asyrsa, 1  shildeden bastap Islam Konferensııasy Uıymyndaǵy tóraǵa­ly­ǵyna kiristi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen osy álem­dik uıymnyń aty Islam Yntymaq­tastyǵy Uıymy bolyp ózgertildi. Yntymaqtastyq sózi búkil musylman jurtyn ortaqtastyra túsetinine senemiz. Al As­tanada ótken ShYU-nyń 10-shy mereıtoılyq sammıti saıası kún­tizbeniń eleýli oqıǵasy boldy. Qazaqstannyń Álemdik jáne dás­túrli dinder lıderleriniń sezin, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jó­nindegi keńesti (AО́SShK) shaqyrý týraly halyqaralyq úndeýi jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýge qosqan qomaqty úles bolyp taby­lady. Osy bastama­lar­dyń tabysty iske asyrylýynyń arqa­synda bizdiń elimiz­diń órkenıetter ara­syndaǵy únqatysý, beıbitshilik, qaýipsiz­dik jáne birge órkendeý úshin jahandyq yntymaqtas­tyq ıdeıasyn ilgeriletý jó­nindegi syrt­qy saıası múmkindikteri álemdik qoǵam­dastyqqa pash etildi. Elimizdiń qol jetkizgen áleýmettik-ekonomıkalyq tabystary men saıası kúsh-qýaty, eleýli geosaıası róli kóp­tegen shet memleketter moıyndaıtyn óńirlik kóshbasshylyǵyna arqaý boldy. Máselen, osyndaı pikirdi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy H.Klınton Astana Sammıtindegi sózinde aıtty. Bul – óte durys pikir. Bizdiń elimizdiń IJО́-si Ortalyq Azııanyń basqa memlekette­riniń jıyntyq IJО́-sinen eki ese artyq, Qazaqstan naryqtyq qaıta qu­rýlar qarqyny men tereńdigi, tartyl­ǵan ınvestısııalar kólemi, jan basyna shaqqandaǵy kiris mólsheri jaǵynan kórshi elderden asyp tústi. Memlekettik basqarý tıimdiliginiń dárejesi, saıası yryqtandyrý úderisiniń serpini óńirdegi eń úzdik dep sanalady. Qazaq­stan Qyrǵyzstan men Tájikstanǵa týys­tyq kómek kórsetýde, óńirlik ın­teg­rasııalyq bastama tanytýda. Búkil Ortalyq Azııanyń ortaq múddelerin qorǵaı otyryp, óziniń lıderlik márte­besin rastaı túsýde. Qazaqstannyń Reseımen, Qytaımen, AQSh-pen jáne Eýroodaqpen ekijaqty baılanystary ornyqty órleýdi bildiredi. Al órleýdiń negizinde ózara saıası jáne ekonomıkalyq múddelermen qatar, osy elder basshylyǵy men bizdiń Pre­zıdentimizdiń arasynda ornaǵan senimdi jeke baılanystardyń jatqandyǵyn da atap ótkim keledi. Sondyqtan Qazaq­stannyń halyqaralyq bedeli, eń aldy­men, bizdiń Prezıdentimizdiń jeke bedeliniń arqasynda keldi dep batyl túrde aıtýǵa bolady. Osy jyldarda Parlament Prezı­dent­tiń qazaqstandyq memlekettilikti oıdaǵydaı qurý jónindegi strategııa­lyq ıdeıalaryn alǵa apara bildi. Jo­ǵary zań shyǵarýshy organ asa mańyzdy memlekettik mindetterdi sheshýge belsendi atsalysty, endi-endi ǵana qarqyn alyp kele jatqan reformalardy jedel quqyqtyq qoldaýdy qamtamasyz etti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da barlyq qajetti zańnamalyq baza shap­shań túrde qalyptastyryldy, na­ryq­tyq ekonomıkanyń quqyqtyq negizderi salyndy, qoǵamnyń tynys-tirshi­liginiń mańyzdy salalaryn reglamentteıtin zańdar qabyldandy. 1995 jyly bilikti qos palataly Parlament  quryl­ǵan kezden bastap 1860 zań jobasy qabyldandy, saılaýshylarmen myńda­ǵan kezdesýler ótkizildi, sheteldik árip­testermen zań shyǵarý úderisin keńinen halyqaralyq pysyqtaý júrgizildi. Ha­lyqaralyq sarapshylardyń bizdiń qa­zaq­standyq zańnamany keńes dáýirinen keıingi keńistiktegi ozyq zańnama­lar­dyń biri dep  tanýy osy úlken jumys­tyń nátıjesi bolyp tabylady. О́kildi bılik organynyń ilgeri da­mýynda Prezıdentimiz Nursultan Na­zar­baevtyń joǵary ról atqarǵandyǵyn atap ótken jón. Memleket basshysy­nyń Parlamentti kúsheıtý jónindegi bastamalary qazaqstandyq parlamentarızm ınstıtýtyn qalyptastyrýdyń negizine aınaldy. Tutastaı alǵanda, barsha qazaqstan­dyq­tardyń jańa, táýelsiz, qýatty ári órkendegen memleket qurýǵa baǵyt­talǵan 20 jyldyq jasampaz eńbegi El­basy, Prezıdent N.Nazarbaevtyń: «Biz turaqtylyqtan jańǵyrtý arqyly  ór­ken­deýge jeteleıtin damý men tabysqa jetýdiń erekshe, durys formýlasyn taptyq», degen sózderiniń ádilettiligin tolyǵymen dáleldeıdi. Sondyqtan sáýirde ótken kezekten tys prezıdenttik saılaý bizdiń hal­qymyzdyń osy baǵytty – Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ózi bastap, júrgizip kele jatqan baǵytty jalǵastyrýǵa degen shyn nıetin rastap berdi. Konstıtýsııalyq keńestiń «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» taıaýdaǵy joldaýynda memleket qury­ly­synyń jıyrma jyldyq tarıhy, osyndaı kúrdeli de izgi jolda qol jetkizgen jeńisti joldary, taıaýdaǵy jáne odan arǵy kezeńderdi kózdeıtin mejeler Qazaqstannyń damýy álemdik praktıkada jalpy qabyldanǵan demokratııa, «adamı kapıtalǵa» uqypty kózqaras qaǵıdattaryna sáıkes keledi degen tu­jyrym jasaýǵa negiz bola alady, mu­nyń ózi bizdiń qoǵamnyń óz bolashaǵyna qatysty tańdap alynǵan baǵytynyń durystyǵyn tanytady. Bul rette «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń memlekettik táýelsizdigi týra­ly» 1991 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy Konstıtýsııalyq zań jańa, táýelsiz Qazaqstandy damytý úshin negizgi qujat  bolyp tabylatyndyǵyn árqashan este saqtaý qajet. Qujat «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly» 1990 jylǵy 25 qazandaǵy deklarasııanyń negizgi qaǵıdattaryn bekitip, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń naǵyz deklarasııasyna aınaldy. Qazaqstannyń 20 jyldyǵy tu­syn­da, oqıǵanyń erekshe mańyzyn sezine otyryp, Parlamenttiń Táýelsizdiktiń Jıyrma jyldyq deklarasııasyn qa­byl­daýyn oryndy dep sanaımyn. Osyndaı qazirgi jáne bolashaq urpaqqa arnalǵan saltanatty saıası-quqyqtyq qujatta Qazaqstannyń negizgi jetistikteri kórsetiledi dep oılaımyn. Jańa Deklarasııa árbir azamatqa bizdiń elimizdiń, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń bas­shy­lyǵymen 20 jyl ishindegi jetis­tikteriniń aýqymyn túsinýge múmkindik beredi. Táýelsizdiktiń Jıyrma jyldyq deklarasııasy jańa bıikterge shyǵý úshin, jarqyn jeńisterge jetý úshin berik negiz qalaıdy. Qaırat MÁMI, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy.