Otandyq bıotehnologııa jetistikteri halyq ıgiligine

«Oımaq pishseń de oılap pish» deıdi halqymyz. Búgingi kúni ár dú­nıe­niń óziniń shegi men mejesi bo­la­tyny kóbimizdiń jadymyzdan shy­ǵyp barady. Máselen, barsha adam­zattyń rızyǵy, nesibesi – topy­raqta, qor­sha­ǵan ortaǵa nár berip otyrǵan da, jan bitirip, túletip otyrǵan da – topyraq. Alaıda, osy kúlli tirshi­lik­tiń kilti – topy­raq­tyń da qadirin ba­ǵamdamasa qýaty sarqylady, nárinen aırylady. Ǵy­lymda muny «topy­raqtyń ero­zııa­ǵa ushyraýy nemese qunarlyly­ǵy­nan aırylýy» deıdi. Mine, son­dyqtan da álemniń aldyńǵy qa­tarly elderi topyraqty kútýge, bap­taýǵa úlken mańyz beredi. Qazaqstanda Jer sharyndaǵy to­py­raq túrleriniń túgelge jýyǵy derlik kezdesedi, sondyqtan da, elimizde agrarlyq sektordy damy­tý­dyń múm­kindikteri mol. Memlekettik saıasat ta agrarlyq salany damytýǵa arnal­ǵan jańa tehno­logııalardy engizýdi óz baǵdaryna alǵan. Alaıda, Úki­met­tiń belsendi qoldaýyna qaramastan Qazaqstan­nyń keıbir óńirlerinde to­py­raq­tyń jaramdylyǵy tómendep, egistik ónimderi jyldan-jylǵa azaı­yp bara jatqanyn baıqaýǵa bolady, ıaǵnı, biz, qarapaıym sharýalar, dı­qandar topyraq mıkrobıologııa­sy­nyń áleýetine arqa súıeýimiz kerek. Bul oraıda Ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Memlekettik syılyǵy­na usy­nyl­ǵan «Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne aýyl sharýashylyǵyna arnal­ǵan «Kazbıosıl», «Rızovıt-AKS», «Bak­oıl-KZ» bıopreparat­tardyń teh­no­lo­gııasyn jasaý jáne óndirisin uı­ym­dastyrý» jumysta­ry. Bıologııa ǵy­lym­darynyń dok­tory, professor A.Sadanov basta­ǵan bir top avtorlar – S. Aıtkeldıeva, N.Gavrılova, I.Ratnıkova, Ý.Ydyrysova, V.Kan, E.Shorabaev birneshe jyldar­dan beri zerttelgen irgeli izdenis­te­riniń nátıjesin qol­danbaly praktı­ka­ǵa jalǵastyrýy arqyly óndiriske burshaq tuqymdas daqyldardyń óni­min arttyratyn «Rı­zovıt-AKS», mal azyqtaryn súr­leýge arnalǵan «Kazbıosıl», mu­naı jáne munaı ónim­deriniń qal­dyq­tarymen las­tanǵan to­pyraq­tar­dy tazartýǵa arnalǵan «Ba­koıl–KZ» atty birqatar bıolo­gııalyq pre­parattardy engizý arqyly dá­leldep otyr. Avtorlardyń uzaq jyldar bo­ıy tynymsyz ǵylymı izdenisi nátı­je­sinde topyraqty azotpen baıytatyn «Rızovıt-AKS» bıopre­parattary ja­saldy. Qazaqstandyq ǵylymnyń ón­diristegi iri jetistigine balanatyn bul preparattarǵa búginde suranys kóp. О́ıtkeni, jańa preparattar qal­dyqsyz tehnologııa retinde de ma­ńyzǵa ıe. Burshaq tuqymdas daqyl­dardyń óni­min arttyrýǵa arnalǵan «Rızo­vıt-AKS» bıopreparatyn Al­maty oblysynyń Sarqan, Alakól aý­dan­daryndaǵy jeke sharýashy­lyq­tary tájirıbege engizdi. Bul preparatty qoldaný óte yń­ǵaıly. Burshaq tuqymdas daqyl­dar­dyń (soıa, jońyshqa, túıe jo­ńyshqa, burshaq jáne taǵy basqa) dánderin seber aldynda preparatpen óńdep baryp sepken jaǵdaıda jylyna ár gektarynan 5-6 sentner qosymsha ónim alynady. Sonymen qatar, egistik alqaptardyń topy­raǵynda 200-300 kılo taza bıo­logııalyq azot to­py­raqta jına­la­dy. Demek, burshaq tuqymdas daqyldardan keıin aýys­pa­ly egistikte óndiretin daqyldardyń azotqa degen qajettiligin keminde 2-3 jylǵa deıin qanaǵattan­dy­ra­dy. Iаǵ­nı, mıneraldyq azot ty­ń­aıt­qysh­­ta­ryn paıdalanbaı-aq jo­ǵary ónim alýǵa múmkindik beredi. Mal azyǵynyń sapasyn artty­ra­tyn «Kazbıosıl» preparaty Qa­zaq­stan­nyń barlyq óńirlerinde keńinen paıdalanylýda. Úkimet júktegen mal sharýashylyǵyn da­mytý ári jetildirý tapsyrmasyn júzege asyrý úshin sapasy, qo­rek­tiligi joǵary mal azy­ǵy qajet. Jyldan jylǵa jaıy­lym­dar men shabyndyqtardyń jetispeýshiliginen mal azyǵyn daıyndaý qı­yn­ǵa soǵyp otyr. Amankeldi Sadanov bastaǵan ǵalym-avtorlar bul má­seleniń de sheshimin taýyp, mal azy­ǵyn súrleıtin tıimdiligi óte joǵary jańa otandyq «Kazbıosıl» prepa­ra­tyn óndiriske keńinen engizdi. Bul preparattyń tıimdiligi, birinshiden, bir tonna ósimdikke bar-joǵy 1,5 – 3 gramm qajet; ekin­shiden – súrlengen azyqtyń qajettiligi artyp, tórt tú­lik onyń 98 paıyzǵa deıingi mólshe­rin paıdalanady; úshinshiden – ós­im­dik quramyndaǵy barlyq qorektik zat­tar 85-90 paıyzǵa deıin to­lyqtaı saqtalady. Al keptirilgen shópte qo­rektik zattar mólsheri 40 paı­yz­ǵa deıin joǵalyp ketedi. Sonymen qatar, súrlengen azyqpen qorek­tengen mal­dardyń ónimi de artady, sút saý­y­ly­myna 0,5 lıtr qosylyp, maılylyǵy 0,1 paıyzǵa deıin kó­beıedi. Jasyratyny joq, qorshaǵan or­ta­ny qorǵaý, ekologııalyq qaýip-qater Qazaqstandaǵy búgingi tań­daǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Soǵan baı­lanysty, avtorlar to­pyraqtyń mu­naı­men lastanýynyń bıoremı­dıa­sııa­sy jáne bıoın­dı­ka­sııasy másele­lerine aıryqsha kóńil bólip otyr. Munaı óndiretin ónerkásipterdiń ba­sym bóligi Batys Qazaqstan aıma­ǵyn­da orna­lasqandyqtan, osy aı­maqtyń tabı­ǵı-klımattyq jaǵdaıy­na beıimdelgen munaıdy totyqty­ratyn bak­terııalarynyń negizinde ja­salǵan «Bakoıl – KZ» otandyq bıo­preparattaryn Qosshaǵyl, Ja­ńa­­talap, Baıshonas ken orynda­ryndaǵy munaımen lastanǵan jerlerdi jáne West Dala jeke seriktestikke qarasty polıgonynda da­la­lyq synaqtardan ótkizip, nátıje­sinde topyraqtaǵy mu­naı quramy­nyń 90 paıyzdan 98 paı­yzǵa deıin tómendetkenin kórsetti. Atalǵan bıopreparatty qolda­nys­qa engizýi ekologııalyq saýyq­ty­rýǵa paıdalanylyp kelgen sheteldik, reseılik tehnologııany naryq­tan tyq­­syryp, otandyq bıopre­parattyń alǵa shyǵýyna jol ashty. Atyraý men Mańǵystaýdaǵy topy­raqtyń qu­nar­lylyǵyn arttyrý úshin buryn Reseı men Belorýssııa­nyń tehnologı­ıa­sy paıdalanyla­tyn. Amankeldi Sa­da­novtyń bas­shy­lyǵymen shyǵaryl­ǵan jańa tehnologııalardyń mańyz­dy­ly­ǵy – túkke jaramsyz bolyp qal­ǵan jer­lerdiń qunarlylyǵyn qaı­ta qal­pyna keltirýmen qatar, qor­shaǵan or­tanyń salamattylyǵyn artty­rýǵa da úlken múmkindik týdy­ryp otyr­ǵa­nyn­da. Atyraý obly­synyń ózinde mu­naı­men lastanǵan 200 myń gektar aýmaq bar. Atalǵan preparattar arqyly osy aýmaqty tógilgen mu­naı­dan tazartyp, qaıta gúlden­dirip, jazıra mekenge aınal­dyrýǵa múm­kindik mol. Otandyq mıkrobtyq preparat­tar­dyń óndiriske keń aýqymda engi­zilýi – elimizdiń ımport almast­y­rýy­na múm­kindik beredi, respýblı­kanyń eks­port­tyq áleýetin joǵar­y­latady, mal sharýashylyǵynyń jem bazasy­nyń birqalypty damýyna jáne aý­yl­sha­rýashylyq ónimi óndi­risiniń ósýi­ne sebepshi bolady, son­daı-aq, ta­bıǵı or­tanyń saýyǵýyna múmkindik týǵy­za­dy. Aýyl sharýa­shylyǵy jáne qorsha­ǵan ortany qorǵaýǵa arnalǵan qazaq­standyq ǵa­lymdardyń bıolo­gııa­lyq preparat­tary – bizdiń res­pýb­lıka­myzdyń birden-bir jetistigi, al avtorlar ujy­my Ǵylym men tehnıka sa­la­syn­daǵy Qazaqstan Respýb­lıkas­y­nyń Memlekettik syılyǵyna laıyq. Dılıara AIǴOZINA, «Býdan» aýylsharýashylyq ónerkásiptik kooperatıvi ǵylymı-seleksııalyq tobynyń jetekshisi, Shoqan MÚKEEV, «Adal» aýylsharýashylyq óndiristik kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń ósimdik sharýashylyǵynyń bastyǵy, Málik SADYQOV, «AzıK» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory. Almaty.