Qaryshta, ǵaryshqa!

Senbi kúni Baıqońyrdan «QazSat-2» kók júzine kóterildi Jer kindigi – Baıqońyr. Kún senbi. Saǵat tańǵy besti soǵyp tur. Aldymen boıy báıterekteı bolǵan temir qursaý báısheshek sekildi ashyla bastady. Qaýyzyn jarǵan gúldeı jaıylyp shyǵa keldi. Álden ýaqytta jalyndaǵan ot kórindi. Sonan soń jer-dúnıeni silkindirip gúrs etken daýys shyq­ty. Tabanymyzdyń asty dirildep ketti. Joǵaryǵa qo­ıyl­ǵan radıoqabyl­daǵysh­tan: «QazSat-2» ǵaryshqa at­tan­­dy», degen daýys shyq­ty. Bul ýaqytta saǵat tili tańǵy 5.15-ti kórsetip tur edi.   Tumanbaı kókemniń (Molda­ǵa­lıev) óleńi bar ǵoı: «Kóktemdi qondyryp qanatyna, Qus qaıtyp oraldy Almatyma», dep keletin. Áni – jaryqtyq Nuraǵań, Nur­ǵısa Tilendıevtiki. Sol sııaqty, «Proton-M» zymyran­tasyǵyshy­nyń qanatyna qonǵan bizdiń «QazSat-2» men Amerıkanyń «OS-2» jer serikteri ǵaryshqa attandy. Toǵyz mınýtta atmos­fe­rany jaryp ótip, ózge orbıtany betke aldy. Osy sátte «QazSat­tyń» ushý barysyn baqylap ot­yrǵan maman Jer seriginiń qa­lyp­ty jaǵdaıda ushyrylǵanyn, bizdiń orbıtany tastap shyqqa­nyn habarlady. «QazSat-2» jer seri­giniń ushyrylýyn arnaıy tama­shalaýǵa kelgen Úkimet delega­sııa­synyń músheleri, «Qazǵa­rysh» ult­tyq agenttiginiń tóraǵa­sy Tal­ǵat Mu­sabaev, Qyzylorda ob­ly­synyń ákimi Bolatbek Qýan­dyqov pen Májilis depýtattary shyn kóńilden qýanyp, máre-sáre bolysyp, qol shapalaqtap, bir-birin quttyqtap jatty. Shynyn­da da qýanatyn jaǵdaı. Biz de tolqyp turmyz. «Jul­dyzdar iz tastap aǵady» demekshi, «QazSattyń» artynan qalǵan izine qarap mázbiz. Qasymyzda tur­ǵan Baıqońyrdaǵy Prezıdenttiń arnaıy ókili, oblys ákiminiń or­ynbasary Sábıt Qojametov: «Qa­zir aspanda jaryq janady», dedi. Ol ne qylǵan jaryq deımiz. Ras. Elektr shamy ispettes bolyp jaryq jandy. Másele bylaı eken. Zymyrantasyǵysh qanshama jyldamdyqpen aınalany qyzdy­ryp ushyp barady. Oǵan zymy­randy ushyryp bara jatqan otty qosyńyz. Al joǵarydaǵy aýa at­mosferasy sýyq. Jylý men sýyq aralasqanda endi shyǵyp kele jatqan kún sáýlesimen aspanda elektr shamy sııaqty jaryq paıda bolady eken. Tańǵalyp jáne tamsanyp turyp «QazSat-2» Jer serigin kózben shyǵaryp saldyq. Kúdigi men úmiti qatar júre­tin ómir ǵoı. 2006 jyly Qazaq­stan ǵaryshty meńgerýge shyndap kiristi. Sóıtip biz ózimizdiń tuń­ǵysh Jer serigimizdi ǵaryshqa jiberdik. Degenmen «QazSat-1» Jer serigi aspan áleminde adasyp ketti. Tappaı qaldyq. «Shegirtkeden qoryqqan egin ekpeıdi», deıtin qazaqtyń balasy emespiz be? Birinshi sátsizdik óz sabaǵyn berdi. Sonymen, «QazSat-2» jasaldy. Mine, búgin ony da ǵaryshqa shy­ǵaryp salyp turmyz. «QazSat-2» Jer seriginiń aman-esen ushqany­na qýanǵanymyzben, kókeıde bir suraq turdy. «Bul da «QazSat-1» sekildi ǵaryshta joǵalyp ketpeı me?» Dereý «Qazǵarysh» agenttiginen osy saýaldyń jaýabyn biletin adam izdedik. «Izdegenge suraǵan» degendeıin, «Qazǵarysh» ult­tyq agenttigine qarasty «Ǵa­rysh­pen baılanys respýblıka­lyq ortalyǵynyń» prezıdenti Vık­tor Lefterdi taptyq. Endigi mán-jaıdy sol kisiniń aýzynan estıik. – Bul turǵydan kóptegen sa­ýaldar boldy. Birshama aýqymdy jumystar jasaldy. Shyndy­ǵyn­da, bul kúndi biz tórt jarym jyl kúttik. Osy Jer seriginiń «Qaz­Sat-1»-den asa úlken aıyrmashylyǵy bar dep aıtýǵa bolmaıdy. Deı­tur­ǵanmen, birshama ózgeris bar. Máselen, «QazSat-1»-ge reseılik jabdyqtar salynsa, myna jer se­rigi fransýzdyń «EADS-Astri­um» kompanııasynyń qural-saı­man­darymen jabdyqtalǵan. So­ny­men qatar Jer serigin jasaý­shy jaqpen kelisim-shartqa da óz­ge­rister engizilgen. Birinshiden, reseılikter «QazSat-2» Jer se­ri­giniń qurylymyna kepil bola­dy. Eger ushý kezinde sátsizdikkke ushyrap jatsa, solar jaýap beredi. Ekinshiden, ǵaryshta adasyp ke­tip, ıa bolmasa, jumys bary­syn­da aqaý bolyp jatsa, taǵy da reseılikter jaýapty. Máseleniń basy ashyq. «Qaz­Sat-2» Jer seriginiń barlyq ju­mysyna Reseı tarapy jaýap beredi. Kelisim-shartqa ózgerister engizilip, solaı qol qoıylǵan. Ta­ǵy da qańǵyp ketip jatsa, shy­ǵyn bolmaıdy. О́teıtin tarap bar. Bul da jaqsy. Osy arada taǵy bir máseleni aıtýǵa tıispiz. «Qaz­Sat-1» jer serigi ushyryl­ǵan­da «Qazǵarysh» ulttyq agenttigi qu­rylmaǵan bolatyn. Qysqasy, jer serigine tikeleı jaýapty organ bol­ǵan joq. Biletinderdiń aı­týynsha, «QazSat-1»-diń adasyp ketýine, oǵan ketken shyǵynnyń ótelmeýine sol kezde jasalǵan kelisim-sharttyń olqylyǵy sebep bolǵan. Endi qazir «Qazǵarysh» ulttyq agenttigi jumys jasap jatyr. «QazSat-2» jer seriginiń jumysyna solar tikeleı jaýap­ty. Sondyqtan bolashaqta opyq jemeý úshin kelisim-shartty da ózimizge ońtaıly etip jasaǵan. «QazSat-2» 60 kún boıyna Reseıdiń baqylaýynda bolady. Ǵaryshqa shyǵyp, onyń jumysy qalypqa túskeninshe, óz ornyna bekigeninshe reseılikter baqylap otyrady. Sonan keıin baryp eki memlekettiń arasynda belgili bir kelisimder júrip, kerekti qujat­tary resimdelip baryp qana Qazaqstan jaǵyna ótedi. Endi jer seriginiń atqaratyn mi­n­detine keleıik. «QazSat-2» spýt­­nık-televızııalyq aqparat ta­ratýǵa arnalǵan. Bul endi biz óz­geniń aqparattyq basymdyǵynan arylamyz degen sóz. Qazaqstannyń ulan-baıtaq jerine sym tartyp, telearnalardy jetkizý qısapsyz shyǵyn men eńbekti talap etedi. Al «QazSat-2» arqyly elimizdiń ár túkpirine kedergisiz aqparat jetkizip, qıyndyqsyz habar berýge bo­lady. Sonymen qatar, uıaly baıla­nys salasyna da ońtaıly ári paı­daly jumys jasaıdy. Osy kúni Qazaqstan ózge eldiń uıaly baıla­nys operatorlaryna baılaýly. О́zi­mizdiń jer serigi iske qosyl­ǵannan keıin, uıaly baılanys sala­sy da arzandaı bastaıdy. Búginde árbir adamnyń serigine aınalǵan ınternet te arzandap, halyqtyń qaltasyna túspeıtin bolady. Degenmen munyń bári búgin-erteń bolatyn sharýa emes. Oǵan da belgili bir ýaqyt kerek. «QazSat-2»-niń jumysy júıelengennen keıin atal­ǵan sharýanyń barlyǵy sheshiledi. Sonymen qatar, jer serigi ar­qyly jerdi baqylap, jol qur­yly­syn qalaı salýǵa, qaı jerge qandaı da­qyl sebýge bolatynyn bilýge de bolady. Qysqasy, qyrýar sharýa­ny at­qarýǵa múmkindik bar. Aýyl sha­rýashylyǵyn damytýǵa da, qu­ry­lys salasyn  ilgeriletýge de, ta­ǵy basqa tolyp jatqan salalarǵa serpin berýge septigin tıgizedi spýtnık. – Táýelsizdiktiń 20 jyldy­ǵymen tuspa-tus «QazSat-2» jer serigi ǵaryshqa attandy. Bul el eko­nomıkasynyń túzelgeniniń, áleý­met­tik jaǵdaıynyń artqa­nynyń bel­­gisi. Ǵaryshty baǵyndyrý oıyn­­shyq emes. Oǵan táýekel etýge árbir memleket bel sheship kirise al­maıdy. Al azattyq alǵanyna 20 jyl bolǵan Qazaqstan ǵaryshqa qulash sermep otyr. Bul – elimiz­diń durys baǵytta damyp kele jatqanynyń, memlekettiń hal­qyna qamqorlyǵyn bildiretin birden bir berekeli is, – deıdi Májilis depýtaty Murat Ábenov. Árbir nárseniń óz ólshemi, ýaqyty bolady. Sol sekildi, «Qaz­Sat-2» jer seriginiń jumys isteý ýaqyty da shekteýli. Mamandardyń esepteýinshe, onyń jumys isteý ýaqyty 12,5 jyldy quraıdy eken. Tosynnan bolatyn qaýip-qaterden aman bolsa, «QazSat-2»-niń kúshi soǵan jetýi kerek. Taǵy bir jaqsy jańalyqty aıtaıyq. Osy jyldyń 20 maý­symy kúni «QazSat-3» jer serigin ja­saı­tyn ujymnyń aty belgili boldy. Ol akademık M.F. Re­shet­nev atyn­daǵy «Aqparattyq spýtnıktik jú­ıe­ler» AAQ. Búginde atalǵan mekeme jer seriginiń qu­rylysyn bastap ketti. Buıyrtsa, úshinshi jer serigi 15 jyl boıyna jumys jasaıdy dep kútilýde. Al onyń ǵaryshqa attanar ýaqyty qashan? «QazSat-3» jer seriginiń ushyrylýy 2013 jyldyń jel­toqsan aıyna belgilenip otyr. Oǵan deıin «QazSat-2»-niń de ıgiligin kórip qalarmyz. Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy, *Baıqońyr ǵarysh aılaǵy.