Maǵjannyń áni

Ǵumyr boıy jazýdan basqa tirshiligiń bolmasa da, jas ulǵaı­ǵan kezde endigi shekteýli ýaqy­tyń­dy meılinshe utymdy paıda­lan­ǵyń keledi, óziń mándirek sana­ǵan taqyryptardy tóńirek­tep, kól­deneńge alańdamaýǵa ty­rysa­syń. Áıtkenmen, keıbir rette bul qaǵıda buzylady eken. Áldebir derek, áldenedeı túıindi másele ózimmen birge ketpesin deı­siń. Aıtý, arylý – paryz sııaqty. Onyń ústine, kúmánsiz aqıqat jaǵdaı bolsa... Keıinde burmalanyp, basqa bir arnaǵa túsip ketken sondaı bir anyq – Maǵjan esimimen baılanysty syrly án edi. “Býrabaı” atalatyn. Álde “Abylaı” nemese “Kenesary”. Sirá, áýelgisi. Bul ǵajaıyp ándi alǵash ret on bir jasymda estippin. Men aýyldyq mektepte 4-klasty bitirgende úı-ishindik shaǵyn toı boldy. 1951 jyl. Sol araq-sharap­syz, án-jyr, áńgime-keńesti otyrysta Ilııas Dákebaev degen aqsaqal dombyraǵa qosyp, tolqytyp aıtqan edi. Aqsaqal dep otyrmyn, ol kezde qyryqqa jańa kelgen. Negizi Qarqaralydan, biraq bizdiń Shubartaý aýda­nyn­da jas kezi, 30-jyl­dardan bastap, orta dárejeli, ár­qı­ly qyzmette bolyp, turaqtap qalǵan. Er minezdi, seri kisi. Ańshy, mergendigi bar. Bizdiń qartpen aıryq­sha syılas. Áýeli “Kókjen­detti” aıtty. Aqan seri. Sodan soń “Býrabaı”. Odan ári basqa qonaqtar, basqa bir án-kúıler. Men jurt taraǵan soń aǵadan (muǵalim ákem Muqannan) surap edim. “Maǵjan, – dedi. – Sondaı bir aqyn bolǵan. Aıdalyp, atylyp ketken...” Erjettik. Arada on bes-jıyrma jyl ótsin. Árqı­ly jaǵdaıda, ońasha qonaqta, jasy úlken zııalylar bas qosqanda baıaǵy “Býrabaı” aıtylyp qalatyn. Únemi emes, ara-tura, ózara senisken, tilektes aǵaıyn arasynda. Qaıda, qashan, túgel eske túsirý múmkin emes. Tek bir jolǵysy ǵana jadymda qalypty. Shamasy 60-jyldardyń ekinshi jarymy. Maǵjan esimi qaıta kóterilip, bul tarapta Qazaq ýnıversıteti, onyń ishinde tatar tekti, qazaq tildi, orystyń ǵylym-bilimine jáne jetik professor Haırolla Mahmudov bastaǵan oqymys­ty-pedagogtar Maǵjandy aqtap alýǵa úlken áreket jasap, qalamger qaýymmen birlesken jıyn-kesh­ter ótkizip, ǵylymı jýrnalda arnaıy maqalalar jarııalap jatqan kez. Meniń izgi ustazym professor Beısenbaı Kenje­baev­tyń shańyraǵynda úl­ken-kishili shákirtteri bas qosa qalyppyz. Sonda, Meńjamal jeńgemizdiń mol dastarqany, ártarap beıbit áńgime ústinde Temirbek Qojakeev dombyra shertip otyryp, Maǵjannyń atyn atap turyp, áıgili ándi aıtyp edi. Temkeńniń jasy bizden kóp úlken, Beı­se­kem­niń áýel bastan-aq saıasyna alyp, kóp qoldaý ja­saǵan shákirtteriniń biri, keıinde doktor, professor, týmysy Arqadan emes, ońtús­tikten, muny aıtyp otyr­ǵanym, Maǵjan ániniń tyıym zamannyń ózinde qa­zaq zııalylary ara­sy­na keńinen taraýy. Maǵjan áni. Maǵjan sózi. Eshkim eshqandaı kúmán keltirgen emes. Jalpy jurtqa jetpese, efırge, sahnaǵa shyq­pa­sa – ol Maǵjan­nyń atyna deıin jabyq jatýy. Aqy­ry, KGB, Úkimet pen Partııa tarabynan múlde shy­ǵa­rýǵa bolmaıdy degen toqtam jasaldy. Ma­ǵ­jandy aq­ta­maq áreketindegi zııalylar, basy Haırolla Mah­mudov bo­lyp sógis estidi, jasqaldy, qaralandy, áı­teýir birshama tynysh zaman, eshkim aıdaýǵa, túrmege túspedi. Osydan az ǵana buryn Sáken, Ilııas, Beıimbetter jarııa ádebıet tarıhyna qaıtyp oralǵan, shyǵarmalary áýelde birtindep, keıinde túgelimen basylyp, tom-tom bolyp shyǵyp jatqan. Sákenniń aqyndyǵy ǵana emes, sazger ánshiligi de málim boldy. Máselen, “Taý ishinde”. Alaıda... Sákenniń “Kókshetaý” (nemese “Býrabaı”) degen áni bar dep eshkim de aıtqan joq. Aqyry, qanshama zaman ótip, 80-jyldardyń basy bolsa kerek, ózi de Kókshetaýdan shyqqan ádemi ánshi qyzymyz Qapash Qulysheva baıaǵy, bizge, bizden burynǵy úlkender­ge ábden maǵlum “Býrabaıdyń” án-áýezin Sákenniń “Kókshetaý” poemasynyń alǵashqy shýmaqtaryna qosyp, sahnadan aıta bastady. Árıne, birden-aq halyqtyń qulaǵyna jaǵyp, kópke tarady. Túp tórkinin biletin jurttyń ózi Maǵjan jabyq, basqa sózben bolsa da áni halqyna jete bersin dep baıyptasa kerek. Biz de solaı shamalappyz. Aqyry, Maǵjannyń da kózi ashyldy. Julma­la­saq ta jaryqqa shyǵara bastadyq. Bar baǵasyn tanymasaq ta, úlken tulǵa ekenin moıyndadyq. Eń bastysy – uly aqynnyń bizge jetken bar murasy tyıymnan aryldy, halqymen qaıta tabysty. Endi áni de ózine oralar dep oılap edik. Joq. Sol beti Sákenge telinip ketipti. Osy taıaýda ǵana (14.VII.2011) buǵan anyq kózim jetti. “Kaspıonet” degen telearna bar, sheteldik jurt­shylyqqa arnalǵan. Sapasy men mánisine boı­la­maı-aq qoıaıyn. Biz tarapqa el ishinen erkin jetip jatqan jalǵyz aqparat kózi bolǵan soń ara-tura teledıdardyń tetigin burap qalasyń. Sáken murasy tóńireginde áńgime-suhbat júrip jatyr eken. Bizge oı salǵan, osy shaǵyn maqalany jazýǵa túrtki bolǵan – sol habarda árkimder tarabynan áldeneshe ret qaıtalanǵan bir lepes, “Sákenniń “Kókshetaý” áni” degen sóz. Jóppeldeme tekseristep qarasam, osy ja­qynda ǵana qurastyrylyp shyqqan “Qazaqtyń dás­túr­li 1000 áni” atalatyn mýzykalyq ǵalamat antologııada da Sáken atymen júr. (Bul jolǵy oryndaýshy – Ramazan Stam­ǵazıev eken.) Iаǵnı, Maǵjan áni resmı túrde Sáken esimimen bar tarıhqa kóshti degen sóz... Biz bul arada Sáken qalaı, Maǵjan qalaı dep salystyr­maımyz. Meniń uǵy­mym­da Maǵ­jan – qaı turǵydan alǵanda da baqytty adam. О́nerde óz qa­laýy­men júrdi, qa­la­myn irikpedi, kókirektegi bar za­ryn shyǵa­ryp úl­gerdi. El-jur­ty aldyn­daǵy, arýaq, qudaı aldyn­daǵy bar pa­ryzyn arty­ǵymen óte­di. Al Sá­ken, qalaı aıt­sańyz da, trage­dııa­lyq tulǵa, úlken da­ryn­dy, ózgeshe minezdi bola tura, bul­ta­laǵy men bulǵa­laǵyn aıtpaıyq, erkin ǵu­myr keshken múmkindik sheginde, bo­ıyn­­daǵy ba­ryn sarqa paıda­la­nyp, ońymen jetkize al­ma­dy. Másele bul kisilerdiń ózin­dik ereksheligi, ara sal­maǵyna qatys­syz, árkim­niń ózine tıesili muraǵa ıeligi týrasynda. Maǵjan – kompozıtor emes. Sáken de kompozıtor emes. Bizdiń keıingi aqyn, jazý­shylar­dyń ishinde de án, kúı shyǵarǵandary bar. Qazaqtyń sóz ónerin ustaǵan tulǵalarǵa tán, ejelden kele jatqan bir erekshelik. “Býrabaıdan” aıryl­ǵanymen, Maǵjan azaımaıdy. “Kókshetaýdy” teligenmen, Sáken kóbeımeıdi. Bular­dyń negizgi murasy – án-kúı emes. Biraq az ba, kóp pe, árkimniń óz dúnıesi óz atynda bolǵany jón. Biz estigen, bala kezimizden jadymyzǵa túıgen “Býrabaıdyń” án mátini bylaı keletin:   “Arqada jer jetpeıdi Býrabaıǵa, Ejelden qonys bolǵan Abylaıǵa. Ishinde seksen kóldiń Býrabaı bar, Uqsaıdy dóp-dóńgelek týǵan aıǵa.   Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi, Eshbir jer kóńildi ondaı terbetpeıdi, Arqada Býrabaıǵa jer jetpese, Qazaqta Kenekeme er jetpeıdi!”   Biz estimegen, bilmegen tolyǵyraq, basqasha bir nusqasy bolýy da ǵajap emes. Qaıtkende de, aýyzsha, onda da jabyq-jasyryn taraǵan sóz ǵoı. Keıingi bir oraıda án mátinin Maǵjannyń belgili shyǵarmalarymen salǵastyra qaraǵanymyz bar. Naq­pa-naq nusqasy joq eken. Terip qurastyrylǵan. Bál­kim, áýelden-aq Maǵjannyń ózi. Zady, keıingi bir tilektes aǵaıyndar tarabynan. Umytpastyq úshin je­ńil­detip. Mine, “ Batyr Baıannyń” úıles bir shýmaǵy:   “Arqada jer jetpeıdi Býrabaıǵa, Bólengen buıra sypsyń qaraǵaıǵa, Bult qushqan máńgi zeń-zeń Kókshetaýǵa Bólektaý: “Oı, baýyrym!” – der anadaıda. Oqjetpes naıza-qııa – qyranǵa uıa, Qarasań jannyń sheri tarqamaı ma. Solardyń ortasynda Býrabaı kól, Móp-móldir, dóp-dóńgelek uqsaıdy aıǵa. Býrabaı – arqaraly jer erkesi, Ertede qonys bolǵan Abylaıǵa.”   Endi “Oqjetpestiń qııasynda”:   «Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi, Basqa jer oıdy ondaı terbetpeıdi, Býrabaı kóli menen Kókshetaýdy Kórmeseń, kókirekten sher ketpeıdi. Qııasymen bult qushqan Oqjetpesteı Basqa taý oıdy aspanǵa órletpeıdi. Arqada Býrabaıǵa jer jetpese, Qazaqta Kenekeme er jetpeıdi. Kókshede kúńirengen Kenem qaıda, Darıǵa, júregimdi dert órteıdi!..”   Maǵjan shyǵarmalary zań júzinde jabyq bol­ǵanymen, qoljazba kitap túrinde qazaq zııaly­lary arasynda keńinen taraǵany belgili. Meniń ózimde bolǵan joq, biraq alǵash ret 1965 jyly aqyn Qapan aǵa Satybaldınniń qolynan kórip edim. Má­shińkege latynsha basylyp, ádepki kitap kóleminde kesilip, muqabalanyp, túptelgen qalyń bir tom. Sirá, óziniki emes, ejettes aǵaıyndardyń birinen oqýǵa alǵan. Meni qyzyqtyrdy da, qolyma, úıge bermeı qoıdy. Keıinde, Maǵjan halqyna qaıtyp oralǵannan soń, Ǵylym akademııasynyń qatarda­ǵy qyzmetkeri Zikirııa Ilııasov degen azamat, tabaq-qaǵaz kóleminde, kırıll-qazaqsha máshińkege túsi­ri­lip, jaqsylap túp­telgen ketpekteı kitabyn men basqaryp otyrǵan “Jul­dyz” jýrnalyna ákelip, uly aqynnyń biraz shyǵarma­lary­nyń burmasyz, kemis-ketiksiz jańa bir basylymyna septesken edi. Bul kezde bizge Maǵjan atyna qatysty basqa da eskili-jańaly kóshirmeler kelip tústi. Qatar­las júrgen, jurtshylyq kóńilinde qasterlep saqtal­ǵan, “Býrabaı” atalatyn muńdy, syrly áýen de Maǵ­jan­ǵa degen halyq saǵynyshy­nyń bir kórinisi bola­tyn. Uly aqynnyń aty óshken­nen soń qyryq jyl boıy qaz-qalpynda jurtshylyq kókeıinde júripti. Bálkim, bolashaqtan úmit joq ker zamanda basqa bir, jarııa esimge kóshirilýi de sol ıgi murat, máńgige amanat talaby shyǵar. Qaıtkende de án ólmesin degen. “Býrabaıdy” – “Kókshetaýǵa” kó­shi­­rip, sahnaǵa alǵash shyǵarǵan Qapash qaryn­dasym bul ózgeshe sarynnyń túp tórkinin naqtylap aıta alar edi. Sondaı-aq, men qatarly jáne jasy bizden de úlkenirek, kózi tiri bilimdar aqsaqaldar, onyń ishinde Sákendi zertteý­shilerdiń ózi, Maǵjan esimin qostap shyǵary anyq. Kim qalaı tartsa da, kóńilde túıtkil qalmasyn dep ar­naıy sóz qyldyq. Mana aıtqanymyzdaı, mindet, pa­ryz sanaǵannan. Áıtpese, Maǵjannyń tereńine kim jetken... Muhtar MAǴAÝIN,  jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Praga.