Áskerı oqý oryndary memlekettik bilim baǵdarlamasy aıasynda jumys isteıdi

Prezıdent Nursultan Nazarbaev ha­lyqqa bı­ylǵy Joldaýynda: «О́mir boıy bilim alý árbir qazaqstandyqtyń jeke kredosyna aınalýy tıis» dep atap ótkeni málim. Shynynda, úzdiksiz bilim alý táýelsiz eldiń árbir azamatynyń bas­ty paryzy bolsa kerek. «Bilimdi myńdy jy­ǵady» degen ataly sóz de tegin aıtylmaǵan ǵoı. Osy turǵydan kelgende, eldigimizdi alyp, eńsemizdi tiktegen kúnnen bastap Elbasy áskerı bilim berý isin de aldyńǵy orynǵa qoıyp, sonyń arqasynda Otanymyzdyń qarýly kúshteri bilimdi de bilikti sarbazdarmen tolyǵyp otyr. Qazirgi tańda Qorǵanys mınıstrligine bes joǵary, bir tehnıka­lyq jáne kásiptik oqý orny men jalpy bilim beretin bir orta mektep qarasa, bulardyń bári táýel­siz­dik alǵan kúnnen bastap áskerı bilim berý júıesinde ózindik qoltań­basyn qalyptastyrdy. Tek qana óz Otanymyzda ǵana emes, shetelderge de tanylyp úlgerdi. Buryn-sońdy mundaı oqý mekemeleri bolmaǵan memleketimizdegi áskerı oqý oryn­da­rynyń ózindik tarıhy qalypta­syp, damý kezeńderi bekemdenip keledi. Men gazet oqyrmandaryna osy oqý oryndaryn taratyp aıta ketsem deımin. Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti Prezı­dent­tiń 2002 jylǵy 27 aqpandaǵy №815 Jarlyǵymen Qarýly Kúshter Áskerı akade­mııasy bolyp jarııalandy. Bir jyldan keıin, ıaǵnı 2003 jylǵy 21 tamyzdaǵy Memleket basshysynyń Jarlyǵymen el Qarýly Kúshteriniń Áskerı akademııasy «Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti» memlekettik mekemesi bolyp qaıta quryldy. Bul bilim or­dasy Qazaq eli Qarýly Kúshteri, basqa ás­kerler men áskerı qurylymdaryna joǵary kásibı bilim berý baǵdarlamasy negizinde 6 mamandyq boıynsha kadrlar daıyndaıdy. Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýty­nyń negizi 1970 jyly qurylǵan Almaty jo­ǵa­ry jalpy áskerı komandalyq ýchılısheden bastaý alady. Bul irgeli bilim uıasy 1997 jy­ly Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen Respýblıka Qarýly Kúshteriniń Áskerı aka­de­mııa­sy bolyp boı tiktegen bolsa, keıin osy aka­de­mııanyń quramynan Qazaqstan Res­pýblı­ka­sy Qarýly Kúshteriniń Almaty jo­ǵary ás­kerı ýchılıshesi bolyp bólindi. Al Úkimettiń 2003 jylǵy 31 qazandaǵy № 1080 qaýly­sy­men QR QK Almaty joǵary áskerı ýchılıshesi Qurlyq áskerleriniń Áskerı ıns­tıtýty bo­lyp jasaqtaldy. Bul ınstıtýt jo­ǵary ás­kerı kásibı bilim berý baǵdarlamasy boıy­n­sha 11 mamandyqtan kadrlar daıyndaıdy. 8 mamandyq boıynsha kadr daıyndaıtyn eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúsh­teriniń Áskerı ınstıtýty alǵashynda Aq­tóbe joǵary azamattyq avıasııasynyń ush­qyshtar ýchılıshesi bolǵany belgili. Munymen qatar, 2001 jyldan beri 5 mamandyqqa saı áskerı mamandar daıyndap kele jatqan Radıoelektronıka jáne baı­lanys áskerı-ınjenerlik jáne Otanymyzda buryn ázirlenbeıtin tyń mamandardy daı­yndaıtyn Áskerı-teńiz ınstıtýttarynyń jóni bólek. Qorǵanys mınıstrliginiń Kadet korpýsy bastapqy áskerı bilim baǵdarlamasy boıyn­sha otandyq Qarýly Kúshterge serjanttyq quramdy jasaqtaý boıynsha mamandyqtar daıyndasa, Armııa generaly Saǵadat Nur­ma­ǵambetov atyndaǵy «Jas ulan» respýblı­kalyq mektebi memlekettik jáne shetel tilderin, áskerı pánderdi tereń oqytýmen jáne kúsheıtilgen dene daıarlyǵymen jalpy orta bilim berýmen aınalysady. Osy arada bul mekteptiń bir ereksheligin aıta ketkenimiz jón sekildi. Ol osy atalmysh bilim uıasyna ótken jyldan beri 7-synyptan bastap oqý­shy qabyldaý edi. Áskerı bilim berý jáne kadrlardy daıarlaý áleýetin nyǵaıtý Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Qarýly Kúshteriniń basym baǵyt­ta­rynyń biri bolyp tabylady. Bul baǵytta mınıstrlikke baǵynysty joǵarydaǵy oqý oryndary «ásker men bilim» atty uǵymdy qatar ushtastyryp keledi. Ujymdyq qaýip­siz­dik týraly shart uıymyna qosylǵan mem­leketterdiń Qarýly Kúshterine joǵary oqý ornynan keıingi kásiptik bilim baǵdarlamasy boıynsha da júıeli jumystar júrgizilýde. Sonyń qatarynda áskerı kadrlardy birlesip daıyndaý da bar. Sondaı oqý oryndarynyń tizbesine joǵaryda taratyp aıtqan Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti, Qurlyq áskerleriniń Áskerı ınstıtýty jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń Áskerı ınstıtýttarynyń engizilýi úlken jetistik deýge turarlyq. Áskerı oqý oryndaryndaǵy bilim berý isin zaman talabyna saı júrgizý isinde Prezıdent bekitken 2011-2020 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik bilim baǵdarlamasynyń or­ny erekshe dep bilemin. Bul baǵdarlama Qa­zaqstandaǵy bilim berý júıesin jańa áleý­mettik-ekonomıkalyq ortaǵa beıimdeýde ma­ńyz­dy ról atqaratyny belgili. Biz bul jerde áskerı oqý oryndarynda bolyp jatqan óz­gerister týraly bir-eki pikir bildire ketsek deımiz. Baǵdarlamada «Joǵary oqý oryndaryn kadrlarmen qamtamasyz etýde keri úrdis oryn alǵan: professor-oqytýshy quramyn júıeli daıarlaý joq, qosa jumys atqarý keńinen taralǵan», – dep atap kórsetken. Bul barlyq joo-ǵa tán qubylys. Bizdińshe, bul keri úrdisti boldyrmaý úshin, mysaly, Qa­zaq­­stan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Qarýly Kúshterge baǵynysty oqý oryndaryn attestattaýda nemese lısenzııalaýda ózindik erekshelikterin eskerip, aza­mat­tyq joo-ǵa qoıylatyn talaptarmen qa­tar qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn nazarda usta­ǵa­ny jón sekildi. О́ıtkeni, ǵylym doktory ne kandıdaty ataǵy joq, biraq ol áskerı akademııany bitirgen, ne arnaıy kýrstan ót­ken tájirıbesi mol polkovnıkti nemese sport sheberin qaı topqa jatqyzýǵa bolady? Keleshekte lısenzııalaý zańyna ózgerister engizilip jatsa, Qarýly Kúshterge baǵy­nys­ty árbir oqý oryndarynyń ózindik beıinin eskerip, olardyń kadrlarmen qamtamasyz eti­lýine, ǵylymı áleýetin jaqsartýyna yq­pal etip, joǵaryda atalǵan keri úrdistiń odan ári oryn almaýyna járdemdeseri haq degen oıdamyz. Respýblıkalyq bilim berý júıesinde oqý deńgeıiniń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etetin memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryna jáne bilim beretin oqý baǵdarlamalaryna negizdelgeni barshaǵa belgili. Sondyqtan da qazirgi tańda respýb­lıkanyń azamattyq joo-da kredıttik oqytý júıesi engizilýi arqyly ınklıýzıvti bilim berý úrdisi qalyptasý ústinde. Bul turǵydan kelgende, Qarýly Kúshterge baǵynysty oqý oryndary júıesinde burynnan ınklıýzıvti bilim berýdiń úrdisi az da bolsa bar ekenin aıta ketkim keledi. Mysaly, Qorǵanys mınıstrligine baǵynysty áskerı oqý orynda­ryn (ÁOO) ýaqyt talabyna qaraı qajetti mamandyqtar bolashaq sarbazdarǵa ınklıýzıvti bilim berýdiń elementteri arqyly jú­zege asyrylady. Budan, ÁOO baǵdarlama­syn­da ınklıýzıvti bilim berý júıesi tolyq qoldanysta degen uǵym-túsinik týmasa kerek. Osy baǵytta mindetti (lıneınoe) bilim berý jáne kredıttik oqytý tehnologııasyn zerdeleı kelgende, qazirgi zaman talabyna saı kredıttik oqytý júıesiniń artyqshy­lyǵyn ýaqyt kórsetip otyr. Osy oraıda, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2007 jylǵy 22 qarashadaǵy № 566 buıryǵymen bekitilgen «Kredıttik oqytý tehnologııasy jónin­degi oqý prosesin uıymdastyrý erejesine» sáıkes ÁOO-da eksperıment retinde kredıttik oqytý júıesin engizý máselesi jan-jaqty talqylanýda. Osy jerde eskeretin nárse, kredıttik oqý úrdisi kezeńindegi baǵalaýdy bir ǵana Qa­rýly Kúshterine baǵynysty oqý oryndaryn­da­ǵy kúndelikti oqý-jattyǵý barysyn baǵa­laýmen qatar qoıýǵa bolmaıdy. Bolashaqta Qarýly Kúshterge baǵynysty oqý oryndary úshin kredıttik oqytý júıesi engizilgen jaǵdaıda, onyń baǵalaý úrdisine de ózge­rister engizýdi qajet etedi. Sondyqtan da Bilim jáne ǵylym mınıstrligi kredıttik oqytý tehnologııasyna baılanysty áskerı oqý oryndarymen birlesip jumys jasaǵanda oń nátıje beredi degen oıdamyz. Bilim berý júıesindegi «jalpy orta jáne joǵary bilim mazmunynyń birigýi, jo­ǵary bilim men ǵylymnyń yqpaldasýynyń joqtyǵy» degen máselelerdiń oń sheshimin tabýdaǵy birden-bir jol – ÁOO-da kredıttik oqytý júıesin mindetti (lıneınoe) bilim berý júıesimen qatar qoldansa durys bolar edi. Bul oqý baǵdarlamalaryndaǵy jalpy orta jáne joǵary bilim mazmunynyń birigýinde jáne joǵary bilim men ǵylymnyń yqpaldasýynda bolatyn kedergilerdi joıýǵa, sondaı-aq azamattyq joo men áskerı oqý oryndary arasynda da ózara baılanysty jaqyndastyrýǵa járdemdespek. Osy oraıda, Qorǵanys mınıstrligi áske­rı oqý oryndary úshin Qazaqstan Respýblı­kasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­masyn iske asyrý jónindegi áskerı bilim berý jáne áskerı kadrlardy daıarlaý júıesin damytýda basym baǵyttardyń biri retinde stra­tegııalyq bilim berýdiń memlekettik baǵ­darlamasynyń 2011-2015 jyldarǵa arna­l­ǵan is-sharalar josparynyń birinshi kezeńi qolǵa alynýda. Sóz sońynda, jańa baǵdarlama strategııa­lyq bilim berýdiń tııanaqty is-sharasyn aıqyndep berip otyr. Muny áskerı oqý oryndary da qoldaýda. Buǵan qosa osy sala­daǵy bilim berý jáne áskerı kadrlardy daıarlaý júıesin damytýda Bolon prosesi ta­laptaryna saı eýropalyq bilim berý keńis­tigine birte-birte jaqyndasýǵa múmkindiktiń jasalýy da jaqsy úrdis dep bilemiz. Dáýren KENJEBAEV, polkovnık.