Myrzataı JOLDASBEKOV: Din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı almasań qasiretiń

Bereke-birlikke, yntymaqty tirlikke, ja­ra­symdy jaqsylyqqa uıytatyn qasıetti Ramazan aıynda ózegin taza ustaýdy qajet etetin diń – dinimiz, altyn arqaýly san-salaly dástúrimiz týraly belgili qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı JOLDASBEKOVTI áńgimege tartqan edik. – Myrzaǵa, siz bir sózińizde «Qazaq qaıtse qalady qazaq bolyp» degen edińiz. Osy sózdiń astarynda úlken uǵym, ulttyń keleshegi men bolashaǵy jatqan sekildi. – Rasynda da qatty oılanatyn kez keldi. Qa­zaq bolyp tutaspasaq, ult bolyp uıyspasaq, myna alasapyran zamanda kóshke ilese almaı qalýymyz múmkin. Qazirgi bizdiń basty baı­ly­ǵy­myz – Táýelsizdik. Táýelsizdik aldymen qa­zaq­qa kerek. Qazaqtyń bolashaǵy – qazaqtyń qo­lynda. Qazaqtyń jeriniń de, tarıhynyń da, dástúriniń de ıesi – ózimiz. Árıne, ortaq múd­de­ge birikken kópultty memleket ekenimiz de ras. Degenmen, qazaq aldymen ózin-ózi tanýy kerek, mentalıtetin, kisiligin túsinýi qajet. Biz opyq jesek, alaýyzdyqtan opyq jegen halyq­pyz. Muny biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Son­dyq­tan da, eń aldy­men, bizge keregi – aǵaıyn­nyń yntymaq-birligi. Onsyz tarıh kóshine ilese almaı qalamyz. Uly babalarymyzdan qal­ǵan amanat osy. Shúkir, jıyrma jyldan beri ju­dyryqtaı jumylǵan sol birligimizdiń ar­qa­synda bıikke kóterildik, álemge tanyldyq. Endigi jerde ony ómirimizdiń mura­ty­na aınal­dy­rý, jalǵastyra berý úlkenimizge de, ki­shimizge de paryz. Bizge qazaq bolyp tutasa túsý, ult bolyp uıysa túsý qajet. Sóıtip, ózimiz syr­ty­­nan qyzyǵatyn elderdiń dárejesine jetýge tıistimiz. Ol úshin aldymen ózimizdi-ózimiz syı­laı, qadirleı bilýimiz kerek. О́zimizdiń jaqsy qasıeti­miz­di saqtap, tereń tamyrly tarıhy bar irgeli, ke­le­shekti el ekendigimizdi ózgelerge tanyta túsýi­miz kerek. Teris pıǵyl, jaramsyz ádetterden, keri tar­tatyn, eldiń shyrqyn buzatyn jaǵymsyz minezderden arylýymyz kerek. Solaı da bolyp jatyr. Táýelsizdik alǵan bas-aıaǵy jıyrma-aq jyl­dyń ózinde kóz aldymyzda adam aıtqysyz óz­ge­ris­ter boldy: zaman ózgerdi, qoǵam ózgerdi, adam ózgerdi. Uly Dala tósinde bútindeı jańa memleket orna­dy. Ony álem tanyp-moı­yn­dady, esiktegi basy­myz tórge shyqty, jer betindegi jurt bizben eseptese bastady. Astana qazaqtyń elordasy ǵana emes, álemniń yq­paldy qala­sy­na aınaldy. Qudaıǵa shúkir, yn­ty­maqty eli­miz­diń tuǵyry da bekidi, týy da asqaq­tap jelbireýde. Uzyna boıy tarıhynda Orda sal­maǵan qa­zaq­tyń Aqordasy da álem saıasatynyń beı­bit kindigine aınaldy. Táýelsizdikti baıandy et­ken, baıtaǵyn búkil dúnıege tanytyp, moıyn­dat­qan; Elordasyn da, Aqordasyn da salyp, el­di­gi­niń baıraǵyn kókke jelbiretken Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaevtyń ózi de álem­dik tul­ǵa­ǵa aınaldy. Osynshama dáý­letti, osyn­sha­ma sal­tanatty qazaq buǵan deıin basynan keshken joq. Endigi jerde munsha baqytty kóte­rip kete alatyn bizge qýat, sa­byr, aqyl, parasat kerek. Shú­kir, bul da bizdiń halqymyzda bar­shylyq. Aqordany asharda qazaqtyń ata saltymen Nursultan Ábishuly «Qazaqtyń kóshbasynda júrsizder» dep úsh kisini alyp, ústimizge shapan kıgizip, qataryna turǵyzǵan edi. Olar: Ábish Kekilbaıuly, Aqseleý Seıdimbek jáne men. Bul ata-salt, ulttyq dástúr jolymen atqaryl­ǵan is edi. Bárimiz de qatty tolqyǵan edik. Sol kúni Aqordanyń dastarqanynan alǵash dám tattyq. Sonda Mártebeli Nurekeńniń: – Shúkir, osyǵan da jettik. Jylqy minezdi halyqpyz ǵoı, tarıhta keshken shyrǵalańdar­dy, azapty, qasiretti umytyp ketpesek bolǵa­ny. Baǵymyz – Táýelsizdik, dinimiz – Islam, biraq biz ata jolynan, babalarymyzdyń aq jolynan taımaýymyz kerek, – degen edi tebirenip. Biz árqashan muny jadymyzdan shyǵar­maýǵa tıispiz. – Osy ıdeıa el táýelsizdigin jarııala­ǵan­nan beri temirqazyq baǵdar bolyp kele jatyr emes pe? – Solaı. Men aıtpasam da dinniń qasıetti ekenin osy kúni jurttyń bári biledi. Din – kisini parasattylyqqa, adamgershilikke, qaıyrym­dy­lyqqa, tózimdilikke, ustamdylyqqa, qadir­lesý­ge, syılasýǵa, el men eldiń arasyn jaqyndatýǵa, ta­bystyrýǵa qyzmet etetin úlken qudiretimiz. Qudirettiń qudirettiligin bile almasaq shatysamyz. Elbasynyń tizgin alǵan alǵashqy kúninen bergi tabandy júrgizip kele jatqan eldik saıasatyna rızamyn. Men ol kisiniń qasynda kóp júrgen adammyn. Elbasy ulttyq saıasat­tyń tuǵyry – ult taǵdyry bolý kerek, qazaq ultynyń keleshegi – ulttyq saıasatta dedi. Osynyń bárin aqyl-parasatynan ótkizip, ózi júrgizip otyrǵan memlekettik saıasattyń qula­maı­tyn tuǵyry etip aldy. Buǵan qosa, búkil qazaq elin mekendep otyrǵan ult pen etnos­tardyń yntymaq-birligin tý etip kóterdi. Jer betinde adam adam bolyp jaralǵaly, din din bolyp taralǵaly birde-bir patsha, birde-bir basshy dástúrli, álemdik din ókilderin bizdiń Elbasyndaı bir shańyraqtyń astyna jınaı alǵan joq. Nazarbaevtyń biz áli jetkizip aıta almaı júrgen bir qudireti, erekshe qasıeti osynda jatyr dep bilemin. Astanada úsh ret álemdik dinder sezi ótti. Din ókilderiniń basy birigip otyrsyn, aqyldasyp otyrsyn, bir-birimen kerispeı, kelisip, yntymaqta bolsyn dep Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn salyp berdi. Sol quthanada tórtkúl dúnıeniń azýyn aıǵa bilegen din basylary basqosyp, keleli keńes quryp keledi. Osy arqyly da bedelimiz artty, Memleket basshysynyń abyroıy asty. Adam bolyp jaralǵaly, din bolyp órken­degeli, kelistire almaı kele jatqan bir másele bar. Ol – Reseıdiń patrıarhyn, Rım papa­syn bir dastarqannyń basynda otyrǵyzý. Bul da kópten beri sóz bolyp keledi. Men osy másele de Nurekeńniń bas­taýy­men sheshimin tabady degen senimdemin. Bizdiń elimizdi tórtkúl dúnıe búginde dinderdiń de yntymaqty mekeni dep biletin boldy. Osy arada oıyma myna bir oqıǵa oralyp otyr. О́tken ǵasyrdaǵy bes jylǵa so­zylǵan surapyl soǵysta nemister Eýropanyń kóptegen memle­ketiniń oıranyn shyǵarǵany belgili. Biraq Shveısarııaǵa tıgen joq. Sebebi, búkil álemniń qarjysy sonda jınaqtalǵan edi. Men oılaı­myn, jaman aıtpaı jaqsy joq, bir qıyn qys­taý kezeń bola qalsa, bizdiń Astana­myzdy álem­dik dinderdiń ortalyǵy dep kıe tutatyn­dar da tabylady. Astanaǵa eshkim qolyn kótere almaıdy. Men Prezıdenttiń osyndaı alystan oılaıtyn tereń oıyna árkez qaıranmyn. Bizdi ustap kele jatqan da Elbasynyń osyndaı ómir­sheń saıasaty. Neshe túrli páleden qutqara­tyn da osy saıasat dep bilemin. Jurtqa belgili, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda biz sııaqty eldigin alǵan memleketter ózara qaq­ty­ǵysyp jatty. Joqty izdeımiz dep júrip bary­nan aıyrylyp qaldy. Til-kózden saqtasyn, bizdiń halqymyzdyń sol kezde tabany taıǵan joq, elimiz ábirjigen joq, dúrlikken joq, berik yn­tymaǵyn saqtap qaldy. Bul jerde mıllıon­dar­dy uıytqan dinniń de róli az emes dep oılaımyn. – «Din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı alma­sań – qasiretiń» deısiz. Shynynda, qa­sıetti qasiretke aınaldyrýdan saqtasyn. Bul týraly siz áńgimelerińizde de, maqa­lalaryńyzda da jıi aıtyp júrsiz. – Iá, shyny da solaı. Din – ustaı alsań qa­sıetiń, ustaı almasań qasiretiń bolady. Qasıe­tin qadirleı almaǵan el qasiretke ushyraıdy. Muny tarıhtan jaqsy bilemiz. Din – bile bilgenge rýhanı azyq, bilmegenge – ot, ottan órt shyǵady. Biz keshe totalıtarlyq zamannyń sumdyqtaryn kórdik, basymyzdan keshtik. Qazaqpyn dep te aıta almadyq. Ana tilim – qazaq tili deýden  jasqandyq. Qazir tilimiz týraly da, elimiz jaıly da erkin aıta alamyz. Jańa zaman keldi. Osyndaı kúnge jetemiz dep oıladyq pa? Tileýimiz oń, táleıimiz zor boldy ma, Táýelsizdiktiń arqasynda osyn­daı baqytqa bólenýdemiz. Osy kúndi Alash arystary qanshama ańsady. Osy kúndi ádebıe­timizdiń uly tulǵasy Muhtar Áýezov, akademık Álkeı Marǵulan da, qazaq ǵylymynyń atasy Qanysh Sátbaev ta kóre almady. Táýbemizden jańylmaıyq. Joǵaryda da aıttym, jylqy minezdi halyqpyz ǵoı. Tez ózgere qalatyn da minezimiz bar. Sodan qudaı saqtasyn. Alǵash Táýelsizdik alyp, erkin el bolǵanda jurttyń bári qýandy. Qoryqqan da, qýanǵan da bir degendeı, qýanyshtan jurttyń esi shyǵyp ketti. Neshe túrli qozǵalystar paıda boldy, she­rýler ótti, ár túrli dinshilder de shyǵa bas­ta­dy, artyq-kem sóz de aıtylyp jatty. Din órt­teı qaýlady. О́zdi-ózi bylaı tursyn, jigitter nesibesinen qur qalǵandaı, jappaı balala­ryn da dinge baýlı bastady. Ony aıtasyz, kúni keshe úlken qyzmette bolǵan keı baýyrlary­myz da din týraly aqyl aıtatyn boldy. Men Iran Islam memleketinde biraz jyl elshi bolǵan adammyn. Álgi maǵan ýaǵyz aıtqan azamattar sol Iran elindegi ashýra týraly sóz qoz­ǵaıdy, sonda osy ashýranyń maǵynasy qa­laı desem, árkimnen estigenin alǵa tartady. «Ashýra» Muhammed paıǵambardyń balasy Ázi­reti Áliniń balasy Hýseınniń azapty ólimine arnalǵan ǵoı. Sondaı sátte meniń oıy­ma atam qazaqtan qalǵan «musylman bolý áste-áste, kápir bolý bir páste» degen sóz oralady. Keıde áste-áste júrip jeteıik demeımiz, birden qoparyp tastaımyn, birden dúnıeni ózgertip jiberemin nemese birden joıamyn deıtinimiz bar. Bul damýdyń joly emes, tóńkeristiń joly. Qazir úlkender bylaı tursyn, talpyna bastaǵan balanyń ba­syna taqııa kıgizetindi shyǵardyq. Ony qajy­nyń taqııasy deımiz. Bir azamat ulynyń basyna shúberekten tikken aq taqııany kıgizipti, «Shy­raǵym, atyń kim?» dedim. Atyn aıtty. «Mynaý ne?» dedim, balanyń basyndaǵy shúberek taqııa­ny kórsetip. «Aǵa, Allaǵa shúkir, ıslam bizdiń sanamyzǵa keldi, armanymyz edi, armanymyzǵa jettik» dedi ákesi. Quptadym. «Biraq balany 18 jasqa kelgenge deıin erkinen aıyrmasań qaıtedi, bala bala bolyp ósý kerek qoı» dep edim, qasyndaǵy jary meniń sózimdi qoldap, eriniń ese bermeı júrgenin aıtyp shyryldap sala berdi. «Shyraǵym, bul beıkúná bala, óz jolyn erteń ózi tabady, el ilgerileıdi, sen balany qazirden noqtalama. Erkinen aıyrma. Taqııany basy kóteredi ǵoı, biraq bul taqııanyń salmaǵy óte aýyr» dep edim, álgi azamat birden kelisti. Men álgi jigitti joldan taıdyraıyn degenim joq, balanyń aqyly to­lyp, esi jetilgen soń óz baǵytyn ózi tańdasyn, soǵan múmkindik bereıik degim keldi. Alla dindi adam úshin jaratty. Dindi qasterleıtin de, qadir-qasıetin qashyratyn da, berekesin ketiretin de – adam. «Estimegen elde kóp», «júre berseń, kóre be­resiń» degendeı, osy kúnderi jasyna jetpeı ata saqaly beline túsetinderdi de, jap-jas basymen ýaǵyz aıtatyndardy da kórip júrmiz. Tipti, áıelder de elge ýaǵyz aıta bastady. «Úl­ken otyryp, kishi sóılegennen bez» deıdi qazaq. Men ózim osy ýaqytqa deıin úlkenniń aldynda bala-shaǵanyń, áıel zatynyń ýaǵyz aıtqanyn estigen emes edim. Muny da kórýge týra keldi. Qaıda barsań da ýaǵyz aıtatyndardyń ólim týraly zarlap jatqanyn kóresiń. Túbinde óletinin árkim-aq biledi ǵoı, sonshama elge úreı týdyrýdyń keregi ne? Sonda biz jas urpaqty «sen ólesiń» dep tárbıeleýimiz kerek pe? Baqytty, maǵynaly ómir súr, elińniń aıtýly azamaty bol, jaqsy kisi bol deýimiz kerek emes pe? Es kire bastaǵanynan balaǵa «ólesiń» dep otyrsaq, oǵan ómirdiń ne keregi bar? Aqyry óledi ekenmin ǵoı dep ol bala ajalynan buryn pálege ushyraýy múmkin. Osy kúnderi ákeli-balaly ekeýi otyryp bir úıde, bir dastarqannan dám tatpaıtyndar da shyǵyp jatqan kórinedi. Din áke men balany óıtip bólmese kerek edi. Kóp­tegen otbasy din­nen zar ılep, zapyran qusyp otyr. Is­lamnyń joly bul emes edi ǵoı. Osynyń bárin ekshep aqylǵa salmaı bolmaıdy. Paıǵambarymyzdyń ózi de bir hadısinde: «Dinge shekten tys beril­meńder» degen eken ǵoı. Qasıetti Paıǵam­bary­myzdyń aqylyna den qoıaıyq. Abaı bolaıyq, aǵaıyn! – Qazaq ıslam dinin ejelden ustap kele jatqany belgili. Oǵan adaldyǵyna esh shúbá kel­tire almasa kerek. О́zińiz Hantáńirge bala­ǵan Muqaǵalı Maqataev: «Satpaımyn, satqan emen dinimdi men, О́lmeıtin, óshpeı­tuǵyn kúnin bilem. Tappaıtyn kúnde ty­nym, túnde tynym, Musylman Muhammed­tiń úmmetimin» deýi de sodan bolsa kerek. – Iá, Muqaǵalı aqyn Allanyń qazaqqa bergen syıy ǵoı. Ol óziń mysalǵa keltirgen óleńiniń sońyn bylaısha túıindeıdi. «Din – ǵylymnyń anasy, Din – ǵylymnyń ákesi, Ǵylym – dinniń balasy, Din – ǵylymnyń kókesi» deıdi. Islamdy bizdiń halyq baıaǵydan-aq baǵalaǵan. Shynynda, keıde saıasattyń adas­tyr­ǵany bolmasa, Islam dinin joǵary baǵala­ǵan jurtpyz. Biz keshe túgel ıslam dinin usta­ǵan zamandy kórdik. Bes ýaqyt namazyn, 30 kún orazasyn qaza qylmaǵan atalarymyzdy, áke­le­rimizdi, ájelerimizdi bilemiz. Din bizge bir kúnde kelip, birden darı qoıǵan joq. Islam qazaq shyǵarǵan din emes. Halqymyz ıslamnan da buryn dindi ustanǵan. Baıaǵyda úlken kisiler: «Iá, Táńirim, qoldaı gór, jarylqaı gór!» dep otyratyn. Iá, olar Táńir dinine sıynǵan edi. Islam Otandy súıýge, týǵan halqyn qadir­leý­ge, ata saltyn áspetteýge, ata-anasyn syı­laý­ǵa, ardaqtaýǵa úndeıdi. Osy joldan aınýǵa bolmaıdy. – Qazir Otanymyzda ıslam dinin nasıhattaý máselesi jeke adamdardyń arasynda kórinis taba bastaǵan sııaqty. Siz buǵan ne der edińiz? – Men joǵaryda Elbasynyń din týraly baılam-paıymdaryn aıttym. Osy taıaý kúnderi «Egemen Qazaqstan» gazetinde Prezıdenttiń Jarlyǵymen qurylǵan Din isteri jónindegi agenttik tóraǵasy, bilimdi de bilikti azamat Qaırat Lama Sháriptiń suhbatyn oqyp shyq­tym. Onda dinniń arǵy-bergi tarıhy da, búgingi hal-ahýaly da júıeli sóz bolǵan eken. Islam dini birlikti, beıbitshilikti, qaıyrymdylyqty qalaıtynyn basa aıtypty. Bul dindi biz VIII ǵasyrdan beri ustanyp kelemiz. Ony ata-babalarymyz óz saltymen, óz dástúrimen, óz órnegimen, óz mazmun-maǵyna­symen ustaǵan. Biz de osydan aýytqymaýymyz kerek. Suraqta aıtylǵan nasıhat máselesine kelsek, meniń qorqatynym – dindi ustanǵan kóptegen jastardyń aýzynan Otan, ult degen sóz shyqpaıdy. Tek ıslam deıdi, kerek bolsa osy dindi de damytqan adamdar emes pe? Endeshe, dindi óziniń zamanyna qaraı yńǵaılaýdyń esh artyqtyǵy joq. Oıyma myna bir sát túsip otyr. 1995 jyly Iran Islam Respýblı­kasy­nyń Prezıdenti A.H.Rafsanjanı keldi. Men ol kezde Iranda elshi edim. Eki memleket basshy­larynyń jeke kezdesýi ótti. Ol kezdesýge eki elshi qatystyq. Ońasha áńgime ústinde Nursul­tan Ábishuly áriptesine Almatyda Isa paıǵam­bardy nasıhattaýshylardyń kóbeıip otyrǵa­nyn aıtyp, sizder ıslam memleketisizder, nege ıslam dinin nasıhattamaısyzdar dep ózge din nasıhatshylarynyń órip júrgenin aıtty. H.Rafsanjanı: «Islam nasıhatty qajet etpeıdi. Ol tasty jaryp shyǵyp jatqan móldir bulaq. Ár adamnyń júregine joldy ózi tabady. Islamǵa nasıhat júrmeıdi» dedi. Qazir ıslam dinin aqyndar, óner adamdary, ózgeler de nasıhat kózine aınaldyryp jiberdi. Munyń ar jaǵynda saıasat tur. Dindi saıasatqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Bizdiń elimizde dinge mol múmkindik berilgen. Sony sheginen asyryp jibermeýge tıistimiz. Qajet deseńiz, dinge baı­la­nysty mereke ulttyq mereke qataryna qosyldy. Bul óte durys boldy. Jaqynda Prezıdent din ahýalyna baılanysty úlken keńes ótkizdi. Sonda ol kisi ıslamǵa, ózge dinge qarsy emes ekenin, alaıda, ekstremızmmen kelispeıtinin atap aıtty. Dindi nasıhattap júrgender osyny árkez este ustasa eken deımiz. Ony aı­ta­syz, qazaq jerine dindi ákelgen adamdardyń ózi dindi orynsyz, jónsiz nasıhattamaǵan. Má­se­len, Ulbıkemen aıtysqan Maılyqoja, Kú­deriqoja aýzynan tikeleı dindi na­sı­hat­taǵan sózdi tappaısyń. Olar óleń men óner­di dindi nasıhattaıtyn qural degen joq, ónerdi ólmeıtin altyn tuǵyr dep baǵalaıdy. Iá, ónerdiń joly bir basqa, dinniń joly bir basqa. – Osy biz keıde din men dástúrdi shatystyryp alyp júrgen joqpyz ba? – Sózińniń jany bar. Dástúr halyqpen birge týady, birge qalyptasady, birge damıdy. Ulttyń dástúri ultpen birge jasasady. Dás­túr­diń de ozyǵy bar, tozyǵy bar. Ol zamanyna qaraı jasaryp, jańaryp otyrady. Oǵan dinniń de jasampazdyǵy áser etpeı qoımaıdy. Qazir bizdiń keıbir aǵaıyndar din men dástúrdi shatastyra bastaǵan sekildi. Kisi ólse denesin sýytpaı jer qoınyna bere salý kerek deıdi. Al bizdiń ata-saltymyzda óliktiń de rýhyn qa­dir­legen, qasterlegen. Alys-jaqyn, el-jurty jınalyp, arýlap jer qoınyna bergen. Ol – tirilerdiń dúnıeden ótkenderge jasaıtyn eń sońǵy paryzy. Osynyń ózinde úlken mán-maǵy­na jatyr, úlgi-ónege jatyr. Táýbańa kel, sen de osy dúnıege kelgen bir qonaqsyń degen uǵym bar. Adamnan asqan qudiret bar ma? Al sol qudiret ómirden ótkende óleksedeı kóme sal deý sanańa syıa ma? Syımaıdy. Ol az de­seń, sol ólgen kisiniń «jetisin, qyrqyn, asyn berme» degender de shyǵyp júr. Bul ne sonda? Bul dinniń isi emes qoı. Bul ulttyń salt-dástúri emes pe? Baıaǵy zamannan beri kele jatqan ádet-ǵurpymyzǵa qııanat bolyp eseptelmeı me? Osylaı kete bersek, saltymyzdan adasyp, qalpymyzdan jańylyp qalmaımyz ba? Bul – halyqtyń dástúri, onyń dinge qatysy joq. Túrk dáýiri, túrk qaǵanaty – bul qazaq qaǵa­naty degen sóz. Túrk qaǵanatynyń irgeta­syn qalaǵan, ony qurǵan negizgi rýlar men taıpalar keıin qazaq halqyn qurady. Sodan beri jalǵasyp kele jatqan ata-saltymyzdan bir mysal keltire keteıin. Keıingige sabaq bolsyn. VIII ǵasyrda Kúltegin batyr dúnıeden ótkende basyna erliginiń kýásindeı eskertkish ornata­dy. Batyrdyń erligin óshpesteı etip tasqa qa­shap jazady. Babalar ańyr tasqa oıyp jazyp ketken sózderge nazar salyńyz: «Kúlteginniń asynda onyń tórt myń jylqysyn, iri qara malyn, altyn-kúmisin, dúnıe-múlkin tuıǵyn­dar elge taratty» dep jazylǵan. Bul dinniń isi emes, halyqtyq saltymyz ǵoı. Endeshe, halyqtyq saltymyzdy dinmen shatystyryp, qalyń qaýymdy adastyrmaıyq. Osy arada meniń kókeıimnen ketpeıtin bir suraq bar. Nege ekenin qaıdam, ıslam mem­le­ket­teriniń aýyzbirshiligi kóp jaǵdaıda baıqala bermeıdi. Áne bir jyly ústem kúshtiń Irakqa basyp kirgenin teledıdardan kórdik. Árıne, ishinde bolǵanymyz joq. Sol kezde Irak as­tanasy Baǵdad qańyrap bos turdy. Keıin qa­ra­sam, sol qalada jurt kóshege syımaı júrdi. О́zderi de qıratyp jatty, ózgeleri de opyryp jatty. Baǵdad keshegi ómir tarıhy ańyzǵa aı­nalǵan Mysyrmen qatar atalatyn musylman áleminiń qasıetti qalasy emes pe edi? Sol Baǵdadty tas-talqan etip jatqanda, qalǵan arab memleketteri nege úndemedi? Eshqaısysy bas kótergen joq. Islam memleketi deımiz, ıslam dini deımiz. Endeshe, nege arab álemi sol ıslam dininiń aınalasyna toptasyp, birine-biri qorǵan bolmaıdy. Arab álemi birigip bir ádet, aıbat kórsetti, kúsh kórsetti degendi bilmeımin. Árıne, beıbit dindi ustaıtyn memleketter solaı bolýy da kerek shyǵar. Áıtse de, rýhanı qundylyqty qıratyp jatqanda bul qalaı deýdiń orny bar tárizdi. Iá, bireýge doq bolý­dyń keregi joq. Biraq sen el ekenińdi, seni us­tap turǵan diniń ıslam ekenin ózgege moıyn­datý da kerek. Islam – eń sońǵy, taza din. О́zge dinniń bar qasıetin boıyna sińirgen din ekenin ómir dá­leldedi. Bul din – birliktiń dini. Osy birliktiń dinin biz de áspetteýimiz kerek. Ony eldiń birligine jaratyp, ala-qulalyqtan arylýymyz qajet. Ol úshin dindi tereń túsinýge tıistimiz. Din degen ne? Ǵylym. Nanym. Mádenıet. Ony halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúri­nen, bilim-biliginen, oı-sanasynan, mádenıeti­nen, ǵylymynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Islamdy nasıhattap júrgen keıbir azamattar osy jaǵyna mán berse eken deımin. О́zgeniń yqpalyna emes, ózimizdiń ulttyq úlgimizge júgingenimiz jón. Bir mysal aıtaıyn, aıtys óneri qazaqtyń qanyna sińgen, jan-dúnıesine jaqyn óner ǵoı. Bostandyq kelgennen keıin osy úlgi órledi, órkendedi, zamanǵa saı damydy. Jasyratyny joq, keıingi kezde osy ónerdi de din jaılap barady. Dindar bolý úshin de bilim kerek. Sol dindi bizdiń aqyndarymyz qanshalyqty meńgerdi? Qaı dárejede biledi? Ol jaǵy belgisiz. Bir sátte dinshil bolyp shyǵa kelý kóńilge kúdik keltiredi. Dinniń saıasatqa aınala bastaǵanynyń bir mysaly osy. Dindi qoljaýlyqqa aınaldyrýdyń esh jóni joq. Saqal qoıǵannyń bárin molda dep, oraza ustap, bes ýaqyt namaz oqyǵannyń, dindi nasıhattap júrgenniń bárin dindar dep aıta al­maı­myn. Dindi bala jastan, uzaq jyldar úı­rený, ıgerý kerek. Din sanaǵa, qanǵa, súıekke sińý kerek. Dindi nasıhatqa aınaldyryp júrgen­der­diń kóbi Qurandy oqı almaıdy, buzyp oqıdy. Elikteýshiler, urynýshylar sondaıdan shyǵa­dy. Olardy kórip keńes dáýi­rindegi shala saýat­ty úgitshiler esińe túsedi. Qurandy Qurannyń óz tilinde oqý kerek. Allamen árkim qasıetti Quran tilinde tildesýi kerek. Qurannyń qazaq tilindegi aýdarmalary áli de syn kótermeıdi. Din saıasaty da zamanyna qaraı yńǵaı­la­nýy, ońtaılanýy kerek. Orta ǵasyrlardaǵy dinı uǵymmen búginde ómir súrý, eldiń saıasatyn júrgizý múmkin emes. Din isteri jónindegi agent­tiktiń de, Mýftııattyń da, jer-jerdegi ımamdardyń da halyq aldyndaǵy, din jónin­degi jaýapkershiligi arta bastady. Muny olar du­rys uǵynýlary kerek. О́ıtkeni, dinniń túp-tórkinin bilmeıtindik, tereń júrekpen sezinbeý, dinge jappaı kózsiz qulaý eldi saıası­landyrýǵa aparady. – Din máselesinde sol dinniń jetekshisi ózińiz aıtqan ıamamdar ekeni belgili. Al olar­dyń saýatty bolýy el isi men dindi qa­tar ustap, jurtty tarazy basynda teńdeı bilýi de, ýaqytqa qaraı ózin ózi túzeýi de úl­ken ról atqarsa kerek. Osy arada qajy­lyq, ýaǵyz aıtý týraly da oı baıla­my­ńyzdy bilsek dep edik. – Men qaı dáýirde de Allany aýzymnan tastamadym desem, artyq aıtqandyq bolmas. О́ıtkeni, dindi oı-sanasynan bir sát te shy­ǵarmaǵan úlkenderdiń kózin kórdik. О́negesin de alyp óstik. Kún saıyn meshitke barmasam da beısenbi, jumada quthanamda Alladan aǵynan tilep otyramyn. Adam ıslamdy ómir boıy ıgerý kerek. Zaman túzeldi, biz de sol zamanǵa qaraı tú­ze­lýimiz kerek. Qazir ne kóp, molda kóp. Elge ýaǵyz aıtyp júrgen moldalar bilimimen ta­nylýy tıis. Bá­ri­miz molda bolyp ketýimiz mindet emes shyǵar. Keýdemizden Allanyń aqıqatyn shyǵarmasaq bolǵany. Qazir ár alýan áńgimege arqaý bolyp júrgen teris pıǵyl, teris pikirlerdiń oryn alýy, ıslamnyń el ishinde toqsan taraýǵa aınalǵany bilimsizdigimizden. Bir jarym mıllıard halqy bar Qytaıda 4 dinı konfessııa bar eken. Al 16 mıllıon halyq mekendep jatqan Qazaq elinde 4 myń­nan asa dinı birlestik tirkelipti. Bul qaı-qaısymyzdy da oılandyrýy tıis. Qazir barlyq jerde meshit salynyp jatyr deımiz. Durys-aq. Biraq sonda júrgen moldalar osy týraly oıla­nyp kórdi me eken? Eldi mekenderdegi ala-qula­lyqqa olar nege kóz jumyp júr? Eldiń birligi, memlekettiń máńgiligi bárimizge ortaq emes pe? Qajylyq týraly suradyń. Iranda biraz jyl elshilik qyzmet atqardym. Sonda baı­qaǵanym, qajyǵa jyl saıyn 5-7 mıllıonǵa deıin adam baryp, bes paryzdyń birin ótep qaı­ta­dy. Sol ırandardyń basyna taqııa kıip, men qajymyn dep kelgenin kórmeppin. Sóz sóı­le­gen­de men pálen degen qajymyn degenin estimeppin. Al bizdiń elde qajy kóbeıip barady. Kim olarǵa qajysyń dep kýálik bergen? Qa­jylyq – musylmandyqtyń bes paryzynyń biri. О́tep qaıtypsyń, qa­byl bolsyn. Burynǵy zamanda qajy­lyqqa barǵan atalarymyz pálen jyl ózin oǵan daıyndaǵan, uzaq sapar shekken. Qajylyqqa nebir qıyndyqtan ótip jetken. Qazir qajyǵa barý ońaılap ketti. Ushyp ba­rady, ushyp keledi. Sodan keıin men qajymyn dep shirenedi. Qajylyqqa nıet qylǵannyń bárin qa­jy deýge bol­maıdy. Halyqtyń uǵy­myndaǵy Qunanbaı qajy, Shákárim qajy deıtin qasıetti uǵymdar joǵalyp barady. Qaptaǵan qajylardan el qajı bastady. Ýaǵyz aıtý – úlgilik ónegesi. Bizdiń ata-babalarymyz arysy ǵun, berisi keshegi túrik dáýirinde saltanat qurǵan dinderdi dástúrmen ushtastyra damytqan. Ony móldir bulaqqa teńegen. Tereń uqqan, altyn tuǵyrynan aýytqymaý jolynda bolǵan. Olar da jınalǵan jerde ýaǵyz aıtatyn bolǵan. Basqa jerdi qaıdam, bala kezimizde ýaǵyzdy bilimi myqty, biligi zor adam ǵana aıtýshy edi. Sondaı adam men biletin ǵulama Ábdirásil molda edi. Ákem ómirden ótkende basynda quran oqydy. Onyń oqyǵan qurany súıegimdi balqytyp, janyma daryp, qanyma sińgeni sonsha, ákemniń ólgenin sol kezde ǵana sezingen edim. Ábdirásil molda­ny ózgeler uıyp tyńdap otyratyn. Ýaǵyzyn el tirligimen, salt-dástúrmen, ádep-ádetimen ushtastyryp otyratyn. Qazir basyna aq oramal, aq kóılek kıgen áıel, taqııa kıgen bala da ýaǵyz aıta beretin boldy. Burynǵylar ata-saltqa súıenip, Paıǵambar jasyna jetpegen erkek ýaǵyz aıtpaıdy deýshi edi. Ýaǵyz aıtý aqyl aıtý degen sóz. Ǵıbratty sóz aıtý. Aqyl aıtatyn adam ómirdi kórgen jasamys, bilimi bólek bolsa kerek edi. Oı órisi de bıik bolýy qajet qoı. Anasynyń qursaǵynan shyqpaı jatyp ýaǵyz, aqyl aıtatyndar kóbeıip ketti. Munyń ózi ýaǵyz aıtýdyń bedelin túsirip jibergendeı kórinedi. Áıel, erkek demeı, ekiniń biri erteli-kesh sarnaı berse, ýaǵyzdyń qasıeti ketedi. Bir-birimizge ýaǵyz aıtyp júrgende mıssıonerlerdi kózden tasa qylyp almaıyq. Olardyń ishinde eldi alataıdaı búldiretinder, búlikshiler az emes. Bárin de aqylǵa salýymyz kerek. Qaı iste de memleketimizdiń baıandylyǵyn, táýelsizdigi­miz­diń ornyqty bolýyn oılaýymyz kerek. Eldik iste Elbasynyń qasynan tabylyp, ótken urpaqtyń jetpegen bıigine jetkenimizdi qadir­leıik. Keıingige úlgi-ónege kórseteıik. Sonyń bárinde qazaq ekenimizdi, qazaq ultynyń ulany ekenimizdi umytpaıyq. О́zgeniń jyltyraǵyna sanamyzdy ýlatyp, ulttyq ádet-ǵurpymyzdan aıyrylyp qalmaıyq. Men bir maqalamda: «Ádep­ten ozbaǵan, bosqa qulashty sozbaǵan, qa­rap júrip tozbaǵan jaqsy. Dáýletsiz baq bol­maıdy, qadirsiz taq bolmaıdy, jańylmaıtyn jaq bolmaıdy. Alladan surap, abaılap basyp, anyq sóılep júreıik. Týralyqtyń týyn ustap, kisiliktiń jolynan taımaıyq, ulttyq qa­sıetimizden, kisilik kelbetimizden aınymaıyq; keleshektiń úmitin aqtaıyq, eldigimizdi saqtaıyq» degen edim. Qazaq halqynyń ardaqty perzenti Din­mu­hamed Ahmetuly Qonaev aǵamyz aıtatyndaı, aspaı-saspaı, jaman jerdi baspaı júreıik. Úlkenimiz – úlkendiktiń, kishimiz kishi­lik­tiń jolyn bileıik. Bekzattyqtan aı­ny­maıyq, aǵaıyn! – Sabaq alar salıqaly áńgi­meńizge rahmet. Áńgimelesken  Súleımen MÁMET, Sýretti salǵan Aǵymsaly DÚZELHANOV.