Kitap – rýhanı jańǵyrý quraly

Álemniń eń damyǵan otyz eliniń sanatyna qosylý shar­ty­nyń biri – «Jahandaǵy zamanaý­ı mádenıet» jobasyn» iske asyrý bolyp tabylady. Mádenı ónim­de­rimiz rýhanı qural – aldymen ki­tap túrinde órkendeýi abzal. Bul sala boı­ynsha biz qazir joıdasyz artta qalyp otyrǵanymyz jasyryn emes. Ásirese Batys elderinen. Máselenkı, Izraılde jan basyna shaqqanda jylyna jeti kitap, Japonııada on bir kitap shyǵarylady. Keńes Odaǵy kezinde bul kórsetkish on eki kitap bolsa, naryq zamanynda erepeısiz quldyrady. Reseıińniń ózi qazir jan basyna shaqqanda úsh-aq kitap shyǵarady. Kórkem ádebıet 2,5 ese azaıǵan! Bizde kitap mádenıetiniń jaıy budan da sóket. Tırajy, shiregende, 2000 danadan aspaıtyn boldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Kitap nege barlyǵy eki-aq myń ǵana danamen taraýy tıis? Bizdiń respýblıka sııaqty kitappen sýsyndap qalǵan baıtaq elge, álbette, bul azdyq etedi» dep, bul aýyr ahýaldy túbirinen ózgertýge mindettep otyr.  Búginde Qazaqstanda 17 mıllıonnan asa ha­lyq turady. Olardyń basym bóligi, atap aı­tqanda, 12 mıllıony – qazaq jurty. Shet elderdegi qandastarymyzben qosqanda 15 mıllıon quraıtyn qazaqqa eki myń dana kitapty kózdiń dárisi etip tamyzsań da jetpeıdi ǵoı!  Kitap jáne kitap isiniń quldyraýy, aınalyp kelgende, jazýshylardyń ál-aýqatyna keri áserin tıgizýde. Jýyrda Májilis depýtattarynyń: respýblıkamyzdaǵy kitap sórelerinde qazaq ádebıeti týyndylary ne sebepti az degen saýalyna Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly:  − Kemshilik sebebin tabý ońaıdyń ońa­ıy − avtorlarǵa qalamaqy jarytyp tólenbeıdi. Baspalar avtorǵa kitap shy­ǵa­rý­ǵa jumsalatyn somanyń on paıyzyn bó­le­di, bul − shamasy 300-400 myń teńge. Kitap ja­zýǵa 5-6 jyl ýaqyt ketetinin eskersek, on­daı azyn-aýlaq qalamaqy qalamgerge juq ta bolmaıdy. Jastar qazir kitap jazýdy qoı­ǵan, − dep jaýap qaıtardy.      Qazirgi qalamger ataýlynyń báriniń ti­li­niń ushyndaǵy shyndyq sózdi esti­gen saıyn ja­­zýshylardyń keshegi Keńes kezindegi kúı-ja­ıy eske túspeı qoımaıdy. Ultymyzdyń uly sýretkeri Muhtar Áýezovtiń «Abaı jo­ly» roman-epopeıasy jýyrda álemniń ádebı kar­tasyna engizildi. Al, sol zańǵar jazýshy ke­zinde joǵary qalamaqy alyp turmasa, dúnıe júzi moıyndaǵan dańqty shyǵarma jazylar ma edi, jazylmas pa edi? Muhań, Muhtar Omarhanuly Áýezov materıal jınaýy, irikteýi, oılaný, tebirenýi, jazý-syzýy bar, bárin jınap túgendegende roman-epopeıany týdyrýǵa ondaǵan jyl ýaqytyn sarp etti. Almatydaǵy Muqan Tólebaev atyndaǵy kósheniń Abaı dańǵylynan sál tómenirek tusynan otbasy qonysy − eki qabat ádemi úı saldyrtty. Osy ıgiliktiń kózin – sonshama qyrýar qarajatty ol kisi qaı­dan tapty deıtin emes. Negizinen jazǵan týyn­dylary úshin joǵary qalamaqy alyp tur­ǵandyǵynyń arqasynda. «Alyp anadan týady» deıdi atam qazaq. Dúnıege talaı jas óskin talanttar kelip ja­tady. Sondaı bozdaqtardy shómishten qysyp, jolyn kespeý úshin ne isteýge kerek?  «Aqyldy meshkeı qazannyń astyna qaraıdy, aqylsyz meshkeı qazannyń ústine qaraıdy» demekshi, bar kesepat – kitap óniminiń ózindik qunynyń bizde tym joǵary ekendiginde. Qaǵaz jáne boıaý óndirisi atymen joqtyǵy sebepti, baspahana, ofset jáne gazet qaǵazdaryn kúni búginge deıin erepeısiz qymbat baǵamen shet elderden satyp alýǵa májbúrmiz. Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy kitap óndi­ri­sine qajetti shıkizatqa táýeldilikten qashan qutylmaq? Qudaı-aý, Astana shahary ispetti kórýge kóz kerek qalany ápsette boı kótertken el úshin qaǵaz jáne boıaý óndiretin kásiporyn salý sonshama ala almas qamal emes qoı...  Qazir bizde sany kóp, sapasy joq eki júzden astam jeke menshik baspa isteıdi. Bári de taıly-taıaǵy qalmaı bıýdjet emshegin emedi. Memleket bıýdjetinen bólingen tender úshin talasyp, jan alyp, jan berip jatqany. Jeńip shyqqandary tam-tum kitap bastyrady. Jeńilgenderi qurdymǵa ketedi. Qaısybir avtor jazǵan týyndysyn óz qarajaty esebinen shyǵaryp júr. Jolyn baǵdarlamaǵan adasady. Kitap salasyndaǵy tyǵyryqtan shyǵýdyn amalyn qarastyrý – qazirgi ýaqytta eń ózekti, eń zamanaýı másele. Bizdińshe, avtorǵa qomaqty qalamaqy tóleı alatyn, bıýdjetke mólımeýi bylaı tursyn, óz kúnin ózi kóretin, tipti, kerek deseńiz, memleket bıýdjetine qomaqty úles qosatyn, paıda beretin kitap já­ne kitap isin uıymdastyrýǵa qazir de áb­den bolady. Ol úshin eń áýeli osy asa ma­ńyz­dy ıdeologııalyq hám óndiristik − eko­no­mıkalyq salany basqaratyn, zárýli prob­le­malardy úkimet pen Parlament aldyna qoıý­ǵa múmkindigi bar arnaıy mınıstrlik ne­mese agenttik qurý mindet.  Bolashaq Baspa mınıstrligi ne agenttigi eń aldy qaǵaz jáne boıaý óndiretin kásioryndar ashýy, kitap saýdasyn retteýi, kitaphanalar sanyn kóbeıtýi qajet.  Kórkem sózdiń has sheberi, ómiriniń sońǵy jyldary biryńǵaı jazýshylyq jumyspen shuǵyldanyp, negizinen qalamaqy esebinen kún kórgen Ǵabıt Músirepov budan ǵasyrǵa jýyq buryn, 1928 jyly «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde ja­rııa­lanǵan maqalasynda:«Qarańǵylyǵy qa­lyń kezde, túgine túsinbese de, kitap alatyn elge az da bolsa qara tanıtyn kezinde kitap tarata almaı otyrmyz. Taratpasaq, kitap basyp keregi ne?» dep jazypty.  Ǵabeń ol kezde «Qazaqstan» baspasynyń dırektory-tuǵyn. «Otqa jaqynnyń qoly kúıedi» degen sekildi, shyǵarǵan kitaptaryn ótkizetin oryn taba almaı qınalǵan soń úndeý ispetti maqala jazady. Kitap satatyn magazınderdi eldiń ortasyna aparý kerek. «Oıyl qalasynda kitap magazıni joq eken! Bul sumdyq emes pe. Bul ár jerde tolyp jat­qan sumdyqtyń biri ǵoı...». Kitap saý­dasyn basqaratyn bir mekeme bo­lýǵa kerek... − dep salıqaly usynys jasaıdy. Keńes kezinde Ǵabeń kóksegen ondaı mekemeler «Kazknıgotorg», «Kaz­pot­reb­soıýz» dep atalatyn. Ne shara, mynaý na­ryq keldi de, kitap saýdasymen aınalysatyn osy mekemelerdi qurtyp tyndy. Nátıjesinde, kitap dúkenderi, kitaphanalar kúrt azaıdy. Ǵabeń synaǵan sol Oıyl aýdanynda ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary 26 kitaphana istegen eken. Sodan bergi jıyrma jyl shamasy ýaqyt ishinde Oıyl óńiri materıaldyq jaǵynan damyǵanymen, rýhanı salada, Qudaıdyń qudireti, daǵdarysqa ushyrapty. Mysaly, jarty ǵasyrdan burynǵy 26 kitaphana kemı-kemı 16-ǵa túsken...  Bıýdjetten tıisti qarajat tek kitap­ha­nalarǵa bólinse, kitap tırajyn ájeptáýir artty­rýǵa septeser edi. Qazir Qazaqstanda kóp­shilikke qyzmet etetin 11423 kitaphana jumys isteıdi. Árqaısysy shyǵyp jatqan kitaptardyń bir-bir danasyn alatyn bolsa, ár basylym taralymy 2000 dana emes, birden 10 myńnan asa kóbeıedi ǵoı.  Búginde tam-tum tırajdy kitap baǵa­sy ýdaı qymbattyǵynan azyn-aýlaq kitap­ha­nalardyń ózderine jetpeı jatady. Oń­tústik Qazaqstan oblystyq «Otyrar» ǵylymı-ámbebap kitaphanasynyń dırektory Kúlııa Aıdarbekova: «Kitaphanaǵa jylyna bıýdjetten kitap satyp alýǵa 5 mıllıon teńge qarajat bólinedi. ózderińiz bilesizder, qazir kitap qymbat. Bireýiniń ózi kem degende úsh myń teńge turady. Árıne, biz olaı kitap qoryn tolyqtyra almaımyz» dep shaǵynady. Taralym, kitap baǵamy, avtorlyq qalam­aqy − bir-birine táýeldi faktorlar. Tırajy mar­dymsyz kitap qymbat. Al, tırajy kóp kitaptyń baǵasy arzan. Basylym burynǵy Keńes kezindegideı ondaǵan myń dana taralymmen shyǵarylsa, baǵasy da aıtarlyqtaı tómendep, avtorǵa laıyqty qalamaqy tólener edi.  Bir ǵana mysal. Oljas Súleımenovtiń atyshýly «Az ı Iа» kitabynyń (1975) ár baspa tabaǵyna 400 rýblden tólendi. Ol kezde rýbl dollaryńnan da qundyraq bolatyn. Tırajy – 60 myń dana. Esepteı berińiz... Al, sol dańqty aqyn, jazýshymyzdyń 2002 jyly shyqqan «Tıýrkı v doıstorıı» kitabynyń taralymy 1000 dana ǵana. Avtorynyń osy eńbegi úshin kók tıyn qalamaqy almaǵanyn bylaı qoıǵanda.  Atap kórsetý kerek, qazirgi ýaqytta bizde kóp tırajdy, arzan baǵaly kitap ónimin qamtamasyz etýge kerekti qaǵaz ben boıaýdan basqa quraldar, tolyq. Des bergende, respýblıkamyzdyń polıgrafııalyq óndirisi aıtarlyqtaı jolǵa qoıylǵan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap 15 jyldyń kóleminde Almaty, Selınograd (búgingi Astana), Qaraǵandy qalalarynda iri polıgrafkombınattar salyndy, basqa oblystardyń bárinde jańa tıptik joba boıynsha oblystyq, kóptegen qalalyq jáne aýdandyq baspahanalar turǵyzyldy. Sol polıgrafııalyq kásiporyndarda stanok, mashına, kompıýterlerdiń qulaǵynda oınaıtyn mamandar da jetkilikti. Almatydaǵy kitap qalashyǵynda ornalasqan polıgrafııalyq ýchılıshe baýlyp ósirgen mamandar sany on myńnan asty. Endi Almaty polıgrafııalyq kolledji dep atalatyn bul oqý orny ujymy jaqynda óziniń qurylýynyń 40 jyldyǵyn atap ótti.  Mol tırajdy, arzan baǵaly kitap shyǵarýdyń jáne bir sharty – oqyrman sanynyń jetkilikti bolýy. Keńes kezinde res- pýblıkamyzda 700 qazaq mektebi jabylǵan kúnniń ózinde de kóp taralymdy, arzan baǵaly kitap basylyp turdy. Endi myna táýelsizdik dáýirinde ana tilimizde kitap oqıtyndardyń sany, Qudaı til-kózden saqtasyn, bolyp kórmegen dárejede ulǵaıýda. Sońǵy shırek ǵasyrda respýblıkamyzda salynǵan jańa mektepterdiń deni – qazaq mektepteri. Bir ǵana Almatyda qazir 65 ta­za qazaq mektebi bar. Osy mektepterde 36 myń­nan astam ózge ult ókilderiniń balalary bilim alýda. Sóıtip, qazaq tildi kitap oqyr­mandarynyń sany sońǵy jyldary ústi-ústine kóbeıýde. Mádenıet jáne sport mı­nıstrliginiń deregi boıynsha, elimizde memlekettik tildi meńgergender 82 paıyzǵa jetti.  Alaıda oqyrman sany eleýli túrde artqanymen, jeke menshik baspalardyń kóbi osy múmkindikterdi tıimdi paıdalana almaı otyr. Onyń ber jaǵynda olardyń kóbisi shyǵarǵan basylymdardyń sapasy máz emes. Búgingi kitapta stılıstıkalyq aǵattyqtar jıi ushyrasady. Emle qateleri órip júredi. Sebep: apparatynda redaktor, korrektor kadrlary jetimsiz. Tipti ózi dırektor, ózi redaktor, ózi korrektor ámbebaptar kezigetin jeke menshik baspalar da joq emes.  Kitap jáne kitap isindegi oryn tepken kemshilikterdi joıýdyń amaly aıta berse tolyp jatyr. Kitap jáne kitap isin damytý maqsatynda jeke menshik jáne memlekettik baspalarǵa Eýropalyq odaq elderindegi sııaqty salyqtyq jeńildikter berý jaǵyn da oılastyrý kerek.  Bizdińshe, bolashaq Baspa mınıstrligi ne agenttigi respýblıkamyzda, aıtalyq, Astana men Almaty qalalarynda memlekettik baspalar ashýy qajet. Ondaı praktıka búginde kezdespeıdi emes. Máselen, Reseı Federasııasynyń Saha (Iаkýtııa) respýblıkasynda «Bıchık» atty ulttyq baspa áleýmettik mańyzy zor ádebıet úlgilerin shyǵarýda.  Qazirgi kitap óndirisindegi eń basty mindet – ıdeıalyq-kórkemdik dárejesi joǵary kitap shyǵarý, týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıyryqsha ińkárlikpen atsalysatyn, ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýyn jańa satyǵa kóterýge kómektesetin týyndylardy kóbeıtken ústine kóbeıtý. 

Sherıazdan ELEÝKENOV, «Keńes Odaǵy úzdik baspageri» belgisiniń ıegeri