Jyldyń qarjylyq qorytyndysy qandaı?

Qazirgi álemdik jaǵdaıda daǵdarys kúızelisi áli de saqtalyp otyrǵandyqtan, bizdiń óz jetistikterimiz úshin maqtanýymyzǵa ábden bolady. Árıne, qazaq ekonomıkasynyń ǵalamdyq kóshke ileskenine endi ǵana 25 jyl tolǵanyn da eskerýimiz kerek. Munyń syrtynda shıkizattyq, onyń ishinde munaı tabysyna negizdelgen ekonomıkalyq saıasattan birtindep bas tartý arqyly ishki óndiristi damytýdy qolǵa alǵanymyzǵa da sanaýly ýaqyt ótti. Osy qysqa merzim ishinde qarjy aınalymyndaǵy naqty aqsha da otandyq ónimdi satyp alýǵa baǵyttalyp, qazaqstandyq taýar óndirýshilerge qatysty senim qalyptas­ty. Basqasha aıtqanda, 2016 jyl turǵyndardyń ekonomıkalyq belsendiligi men shynaıy patrıottyq ustanymdaryn da aıǵaqtap, árbir tutynýshynyń ishki qarjy naryǵyna kishkentaı ınvestor retinde qatysýyna jol ashqan kezeń retinde erekshelenýi tıis. Jalpy, turǵyndardyń ekonomıkalyq bel­sendiligi men shynaıy patrıottyq usta­nym­dary degende biz neni meńzep otyrmyz? Árıne, ulttyq ekonomıkadaǵy dollarsyzdaný úrdisiniń jyldam ári saýatty túrde júrip jatqandyǵyn aıtamyz. 2016 jyldyń 11 aıyn aralyǵynda turǵyndar 1,0 mlrd. AQSh dollaryn satyp alǵan. Bul arǵy jylmen salystyrǵanda 6,8 ese tómen kór­set­kish. Jalpy, bıylǵy jyldaǵydaı shetel valıý­ta­syna suranystyń kemýi sońǵy 15 jyl ishinde alǵash ret oryn aldy. Demek, ult­tyq valıýtanyń ishki naryqtaǵy tólem quraly retindegi qoldanys aıasynyń artýy teńgeniń turaqtanýy men suranysqa ıe bolýyna jol ashty. Bul rette elimizdiń Ult­tyq banki aıtarlyqtaı jumystar júr­gizdi. Valıýta naryǵyndaǵy saýda-sattyq dálizderin resmı turǵyda retteý arqyly otan­dyq tutynýshylardyń teńge­ge degen sura­ny­syn qamtamasyz etip qana qoımaı, dol­larǵa shaqqandaǵy ulttyq valıýta baǵamy­nyń quldyraýyna jol berilmedi. Naqty mysal retinde, teńgeniń AQSh dollaryna shaqqandaǵy baǵamy elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret munaı baǵasynyń quldy­raýy jaǵdaıynda da joǵary deńgeıde saqtal­dy. Iаǵnı, barrel baǵasy 50 dollardan tómen bolǵanda da dollar baǵamynyń ulttyq valıýtaǵa shaqqandaǵy aýytqýy 3-5 teńge aralyǵynda kórinis tapty. Ekonomıkadaǵy oń ózgerister degende biz turǵyndardyń satyp alý qabiletin de eskerýimiz kerek. Aldymen qarjy naryǵy men saýda-sattyq aınalymyndaǵy alǵyshart retinde naqty tabys pen ınflıasııany qarastyramyz. 2016 jyly Úkimet tarapynan qolǵa alynǵan áleýmettik qorǵaý jumystary men jalaqy mólsheriniń paıyzdyq ósýi aıtarlyqtaı kórinis tapty. Al ótken 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizdegi ınflıasııa deńgeıi 1,20 paıyz mólsherinde anyqtaldy. Bul 2015 jyldyń esepti kezeńimen salystyr­ǵanda 2,5 esege tómen. Iаǵnı, jyl basynan bergi ınflıasııa kórsetkishi 7,33 paıyz deń­geıinde anyqtalyp otyr. Sondaı-aq, dál osy anyqtamalyq kórsetkishter boıynsha álem elderiniń arasynda Qazaqstan ınflıasııany aýyzdyqtaý boıynsha 16-orynnan kórindi. Otandyq qarjy naryǵyn saraptaýdyń taǵy bir mysalyn qor bırjasyndaǵy jaǵ­daı­dan da keltirýge bolady. Bul baǵytta da aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn jetistik bar. Máselen, ótken 9 aı aralyǵynda Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýda-sattyq arǵy jylmen salystyrǵanda 10 paıyzǵa ósip, 73,2 trln teńgeni qurady. Aksııalar naryǵyn kapıtaldandyrý operasııalary 7,1 paıyzǵa ósken. Jalpy, KASE ındeksi de 9 aı ishinde 38,7 paıyzǵa ósip, jyldyq mólsherdiń 51,5 paıyzy oryndaldy. Sondaı-aq, qor bır­ja­syna aksııalaryn shyǵarýshylar sany rekord­tyq deńgeıge jetken. Osy merzim aralyǵynda bırjaǵa 119 ataýmen aksııa salýǵa ótinim bergen 100 emıtenttiń suranysy qanaǵattandyrylypty. Taǵy bir jaǵymdy jańalyq, ortalyq depozıtarıı júıesi boıynsha jeke tulǵalardyń atyna ashylǵan esep-shottar sany ósip, 104 447 adam tirkelgen. Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»