Teńge tegeýrindi bolsyn desek...

2015 jyly Qazaqstan dollardan bas tartýǵa basa kóńil bóldi. Dollarsyzdandyrý saıasatyn iske asyrýǵa baılanysty arnaıy jospar quryldy. Degenmen, iri eksporttaýshylar men ımporttaýshylarǵa dollardan bas tartý týraly aıtýǵa áli erterek. Dollarsyzdandyrý saıasaty keshendi túrde júrgizilýi úshin teńgeniń aqsha aınalymyndaǵy mańyzdylyǵy arta túsýi qajet. Ulttyq bank tóraǵasy D.Aqyshev 2015 jyldyń sońynda belgili bir jumystar júrgizbeıinshe nátıjege jete almaıtynymyzdy, naqty nátıjeler týraly bir jyldan soń aıtýǵa bolatynyn málimdegen. Ulttyq bank tóraǵasy sózinde turdy. 2016 jyly dollarsyzdandyrý isi bastaý alyp, teńgemen salynǵan depozıt kólemi, aldyn ala derekter boıynsha, 53,2%-ǵa deıin ósse, sheteldik valıýtadaǵy salymdar 10%-ǵa tómendepti. Nátıjesinde, depozıtti dollarsyzdandyrý deńgeıi 2016 jyldyń qańtar aıynan beri 70%-dan 56,7%-ǵa deıin jetken. Muny Danııar Aqyshev Ulttyq banktiń 2016 jylǵy jyl qorytyndysynda aıtty. Sóıtip, ótip bara jatqan 2016 jyl­dyń qarjy sektoryndaǵy bas­ty jańalyq – ishki naryqta shetel valıý­tasynyń yqpalynyń álsireı bas­taýy, qoǵamdyq sanada dollarǵa degen táýeldilik deńgeıiniń tómen­deýi. Ulttyq valıýtamyz – tól teń­ge­­miz­­diń eldegi ekonomıkalyq re­for­­­ma­­lardy qarjylandyrýǵa bet burýy da 2016 jyldyń enshisinde. Osy jyly qoǵamdyq sanada teń­ge aıyr­bas quraly retinde qabyl­dan­dy. Jyl basynan beri shet el valıý­­ta­­syn­­daǵy salym 84 paıyzdan 64 paıyzǵa deıin tómendedi. Bul óz­diginen bola salǵan qubylys emes. Úkimetke ulttyq valıýta men shetel valıý­tasynyń teke-tiresinde al­ǵash­qy­sy­na basymdyq berý úshin talaı ju­mystyń basyn qaıyrýǵa týra keldi. Dollardyń dáýreni ótip bara jatqanyn, bul ulttyq valıýtalar­dyń tynys alyp, kúsh jınap alýyna berilgen múmkindik ekenin halyq­aralyq sarapshylar da aıtýda. Keıbir ınvestorlar dollardan bas tarta basta­dy. Irgemizdegi alyp el – Qytaı qazir­gi kezde ishki naryqtaǵy AQSh dollary­nan «qutylý» operasııasyn júrgizip jatyr», deıdi mamandar. Jalǵyz Qytaı emes, Japonııa da dollarǵa táýeldilikten arylý úrdisin bastap ketti. Qytaıdyń 2015 jylǵy maýsymnyń 1-nen bastap saýda-sattyq pen qarjylyq alys-beriste tikeleı valıýta almasýǵa kóshetinin málimdeýi sonyń aıǵaǵy. Iаǵnı eko­no­mıkasy jaǵynan eń iri azııalyq eki el syrtqy saýdada dollarǵa emes, óz valıýtalaryna ıek artpaq. Bul – is júzin­de dollardy yǵystyrý. – «Qyr­ǵı-qabaq soǵystan» keıin álem­degi jetekshi ekonomıkaǵa aınalyp, endi eshkimmen baqtalastyrý­dyń qajeti joq bolǵandyqtan, amerıkalyq­tar damýshy elderdegi ımport pen eksport operasııalaryn keńeıtý úshin halyqara­lyq saýda kólemin ulǵaıtýǵa kiristi. Al damýshy elder sonyń jeteginde ketip, ishki damýǵa nemese ishki naryqtaǵy óndiriske mán berýdiń ornyna, ımporttyq-eks­porttyq operasııalarǵa basa den qoıdy. Bul ne úshin isteldi? Ol búkil álemniń dollarǵa táýeldiligin arttyryp, AQSh-tyń ústemdigin jalǵastyrý úshin jasaldy, deıdi sarapshy Dosym Sátpaev. Dollardan arylýǵa bet alǵan ulttyq valıýtamyzǵa qýat beretin kúsh ulttyq ekonomıka ekeni belgili. Ázirge AQSh dollaryna tyıym salýǵa áleýetimiz jetiń­kiremeıdi. Sarapshylar endigi jerde eldi ındýstrııalandyrýdyń jáne ishki ka­pıtaldy ıntegrasııa­laý­dyń jańa saıa­sa­ty qajet degen máse­leni tótesinen qoıý kerek degendi aıta­dy. Sebebi, AQSh dollary­nyń jaǵ­daıyn osydan bes-alty jyl burynǵy kezeńmen salystyrýǵa bolmaıdy. Kúsh-qýatynan aıyrylǵan AQSh valıýtasy aqparattyq naýqandar­dyń  kómegimen, lobbısterdiń dem berýi­men ǵana basym­dyqqa ıe bolyp otyr. Ulttyq ekonomıkamyzdy dol­­lar­ǵa táýeldilikten aryltýǵa baǵyt­­­tal­ǵan sheshim qabyldaıtyn kez keldi. Biz osy qadam arqyly ǵana ekono­­mı­­kamyzdyń offshor­lanýy­na jol bermeı, syrtqy qaryz­dyń qamyt­y­nan qutyla alar edik, deıdi maman­dar. Qarjyger Ilııas Isaev Qazaq­stan óziniń halyqara­lyq saýda opera­sııalarynda ulttyq teńgege kóshetin bolsa, onda amerıkalyq­tar Qazaqstandaǵy barlyq munaı aktıvterin ózderi-aq qazaqstan­dyq­tardyń qolyna ótkizip beredi. Sebebi, óndirilgen munaı úshin teńgemen tóleý kerek bolǵandyqtan, sheteldikter ony teńge baǵamyn belgileıtin osy eldiń ortalyq bankinen satyp alýǵa tıis bolady. Biz buǵan deıin valıýtany yryq­tandyramyz dep teńgeni qorǵaı almadyq. Ashyq ekonomıkaǵa umtyl­dyq. Endi sonyń zardabyn sezi­ne bastadyq. Úlken saýdada, son­daı-aq, avtokólik pen páter satý qol­ma-qol aqshaǵa emes, endi bank shottary arqyly jasalýy kerek. Bul – teńgeni nyǵaıtýǵa arnalǵan qadam. О́ıtkeni, buǵan deıin teńge tek qara bazarda, kommýnaldyq tólem, eńbekaqy, járdemaqy tóleý­ge, iship-jemge ǵana qyzmet etti. Úlken saýdadan yǵystyryldy. Osy­nyń barlyǵy teńgeniń álsireýi­ne aparyp soqtyrdy. Osy jaǵ­daı­­dy eskergen Elbasy Úkimet­tiń keńeı­­tilgen otyrysynda kompa­nııa­­­larǵa, kommersııalyq bankter­ge «valıýtalaryńdy naryqqa shy­ǵaryń­­dar» dedi. Elimizde kez kelgen saý­da-sattyq tek ulttyq valıýtamen ǵana júrgizilýi tıis. Jalpy, valıýta baǵamyna yqpal etetin úsh fak­tor bar. Birinshisi – irgeli faktor. Ekinshisi – alypsatar­lyq faktor. Úshinshisi – memleket qaırat­ker­­leri­niń, iri bıznes ókil­deriniń, álem­dik iri bankterdiń pikiri. Osy úsh faktor valıýtanyń baǵamyna qashan­da qatty áser etip keldi. Jáne solaı bola da beredi. Elbasynyń teńge jaıynda jyly pikir bildirýi ult­tyq valıýtamyzdyń bekýine, turaq­­­­tanýyna, kúsheıýine úlken pár­men bermek. Máselen, ótken ǵasyr­­dyń 70-jyldary japondar ult­­tyq aqshasy ıenanyń kúsheıýine óte úl­ken kóńil bóldi. Investısııalyq klımat jasady. Sonyń arqasynda Japonııa ozyq, irgeli elge aınaldy. Mundaı ınvestısııalyq klımat bizde de bar. Eger ınvestor elimizge kelip, zaýyt, kásiporyn salsa, onda koorporatıvtik salyqtan 10 jylǵa bosatylady, ekinshiden, jer salyǵynan 10 jylǵa bosatylady, úshinshiden, múlik salyǵynan 8 jylǵa bosatylady. Bul degen esh elde joq jeńildik. Eger Elbasynyń aıtqandaryn oryndaıtyn bolsaq, oılaǵan maqsatqa jetýge bolady. Ol úshin ekonomıkany irgeli faktorǵa beıimdeý qajet. Ulttyq valıýtaǵa aıryq­sha kóńil bólýge tıispiz. Endi­gisi Ulttyq banktiń júze­ge asyratyn sharalaryna tikeleı baılanysty, deıdi qarjyger-sarapshy Ilııas Isaev. Sonymen, Ulttyq bank tóraǵasy D.Aqyshevtiń sózimen aıtsaq, 2016 jyly dollarsyzdandyrý kezeńiniń alǵysharttary bastaldy. Eń bastysy, teńgemiz el ishinde de, halyqaralyq saýdada da aıyrbas quraly bola alady degen senim qalyptasty. Gúlbarshyn SABAEVA ALMATY