QAŃTARDAǴY QAR YRYS KО́ZI BOLA ALA MA?

Byltyrǵy jańa jyldy batysqazaqstandyqtar qara shańmen qarsy alǵany da umytyla qoıǵan joq. Al bıylǵy jaǵdaı odan ózgerek. Qysqy ylǵal shó­lirkep jatqan Shalqar kóline, jantalasyp jatqan Jaı­yqqa, sharq uryp jatqan Shaǵanǵa nár bolyp tamsa ıgi.

Batys Qazaqstan gıdrometeorologııa ortalyǵy­nyń málimdeýine qaraǵanda, qań­tar­dyń onynshy juldyzynda Oral qalasy ma­ńyn­da 22 mıllımetr qar jaýǵan. Bul orta esep­pen alǵanda bir aıda túsetin ylǵal mól­she­rimen deńgeıles. Meteorologııalyq jyl­nama derekterine súıensek, dál osy kezeńde Oralda qardyń osyndaı mólsherde mol túsý kórinisi uzaq jyldardan beri tirkelmegen. Aıtalyq, 1963 jylǵy qańtar aıynyń bir kúninde 19,2, al 1984 jylǵy 12 qańtar kúni 21,6 mıllımetr qar túsken. Bul aldaǵy yrys kózi bola ala ma? Oǵan birjaqty jaýap qaıtarý qıyn-aq. О́ıtkeni álginde aıtylǵandaı, mol qar mólsheri tek Oral qalasy mańynda ǵana túsken. Oblys aýdandarynda múldem qar jaýmaǵan. Sol 10 qańtar kúni biz oblys ortalyǵynan eki júz alpys shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Jańaqala aýdanynda issaparda júrgenbiz. Munda qardyń qyltanaǵy da bolǵan joq. Biz joǵarydaǵy saýaldy sý resýrstaryn paı­dalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Jaıyq-Kaspıı basseındik ınspeksııasy Batys Qazaqstan oblysy boıynsha bólimi­niń bastyǵy M.Úmbetııarovqa qoıdyq. – Meniń oıymsha, Oral qalasy mańyn­da túsken mol qar yrys kózi bolyp jaryta almaıdy. О́ıtkeni, ol nyǵyzdalmaǵan ulpa, óte jeńil qar. Kún jylynǵan kezde jerge tez sińip ketedi. Onyń ústine oblys aýma­ǵyn­da, sonyń ishinde Oral qalasy mańynda jer asty sýlary sońǵy jyldary tym tó­men­dep ketti. Iаǵnı, ylǵal mólsheri qalypty deńgeıden úsh-tórt ese tómen. О́tken jyly Aqjaıyq óńirinde qurǵaqshylyq oryn aldy. Bul jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirip jiberdi. Degenmen, qystyń ortasyna endi jetip otyrmyz. Alda áli ylǵal túsetin kún­der kútilýde. Sondyqtan túbegeıli baılam jasaýǵa áli erterek dep oılaımyn. Málik Maǵalymuly óz oıyn osylaı tu­jy­rymdady. Bul pikirge qosa aıtaıyn dege­ni­miz, osydan shyǵatyn taǵy bir mándi má­se­le bar. Egemendik alǵannan keıingi kezeńde biz kók­tem­de bolatyn tasqyn sýdyń mól­she­ri­ne de alań­daı­tyndy shyǵardyq. Bul tipti jyldan-jylǵa úlken saıası reń alyp bara jat­qandaı. Osy arada qaıtip, qalaı, nege degen saýaldar­dyń týyn­daýy da oryndy. Ne­ge­si sol, Reseı men Qa­zaqstan aýma­ǵyn­da­ǵy transsshekaralyq ózen­derde kóktem kezinde tasyǵan sý mólsheri eki memleketke 50 de 50 degen tepe-teńdik boıynsha bólinýi kerek. О́ıtkeni, 1992 jyly Reseı men Qazaqstan memleketteri arasynda bolǵan kelisimde osyndaı málimdeme jasalǵan. Odan keıingi jyldary ótkizilgen halyqaralyq ke­lisim­der­de de osy tujyrym alǵa tartylyp kele­di. Degenmen, búginde osy táýelsizdiktiń eleń-alańynda jasalǵan kelisimdi qaıtadan jań­ǵyrtý men naqtylaýdyń da ýaqyty jetken sekildi. О́ıtkeni, naqty iske kelgende bul kelisim oryndala bermeıtinine de dálelder jet­ki­lik­ti. Aıtalyq 1994 jyly Edil ózeniniń jo­ǵarǵy jaǵynan tasqyn sý mólsheri kútpegen jerden tym joıqyn túrde kelgendikten Qaz­talov aýdanyn sý basyp qaldy. Al keıingi jyldary buǵan kerisinshe kórinister oryn alýda. “Batyssýshar” MRK dırektorynyń orynbasary Muqan Seri­qa­lıev­tiń gazet tilshisine qaıtarǵan jaýabyna qaraǵanda Reseıdiń Saratov oblysy aýma­ǵyn­daǵy Aleksandrov Gaı, Pıterka, Novo­ozen kentteri mańynda myzǵymastaı pla­tı­na­lar men bógetter salynyp tastalǵan. Mun­daı jaǵdaıda elý de elý degen propor­sııa­nyń saqtalýy neǵaıbyl. Halyqaralyq kelisimder men normalar boıynsha qys aılarynda transsshekaralyq ózender mańynda tús­ken qar men ylǵal mól­sheri arnaıy stansalardyń kóme­gimen muqııat esepke alynyp otyrýǵa tıis. Qys maý­sy­my kezindegi mundaı sońǵy esep 1 naýryzda ja­sal­maq. Osy ylǵal mólsheri, joǵaryda aıtylǵandaı, Qazaq­stan men Reseıdiń kórshiles óńirlerine teń bólinýi kerek. Iаǵnı, qysqy qar, odan paıda bolatyn tasqyn sý – erteńgi yrys kózi. Basty maqsat ony zardapsyz, tıimdi paıdalana bilýde. Batys Qazaqstanda mundaı oń tájirıbeler men daǵdylar qalyptasyp úlgergen. Shyntýaıtyna kelgende sońǵy jyldary Aqjaıyq óńirinde qys kezinde qar jaýmaıtyn bolyp júr. Byltyrǵy jańa jyldy batysqazaqstandyqtar qara shańmen qarsy alǵany da umytyla qoıǵan joq. Al bıylǵy jaǵdaı odan ózgerek. Qysqy ylǵal shó­lirkep jatqan Shalqar kóline, jantalasyp jatqan Jaı­yqqa, sharq uryp jatqan Shaǵanǵa nár bolyp tamsa ıgi. Temir QUSAIYN, Oral.