Antııadrolyq qozǵalys hám azamattyq qoǵam

Bıylǵy jyldyń basynda Vashıngtonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt qazaqstandyqtardyń beıbitshilik bastamasyna baı syndarly saıasatyn jahan jurtyna taǵy pash etti. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde adamzat qoǵamy yqtımal syn-qaterler aldynda turǵanyn, bul qaýipten atomdy beıbit maqsatta paıdalaný arqyly jol tabýǵa bolatynyn naqty dáıektemelermen sóz etti. Biz osy oraıda elimizdegi ajal arany bolǵan atomǵa qarsy kúres pen azamattyq qoǵamnyń qatar dúnıege kelgenin aıtýǵa tıispiz. Jalpy, antııadrolyq qozǵalys – Qazaqstandaǵy azamattyq sektordy qurýdaǵy alǵashqy qadam. «Nevada-Semeı» qozǵalysy qara­paıym eńbekshiler men mem­leket­tiń birinshi tulǵalaryn birik­tire otyryp, elimizdiń ta­rıhy­n­daǵy tuńǵysh úkimettik emes uıym retinde tirkeldi. Nátı­je: qazir memleketimizde atom qýaty beıbit maqsatta paıdala­nylýy tıis degendi berik ustan­ǵan jańa býyn qalyptasty. Iаǵnı, ulttyq qasiret pen senim kele­shekte mıllıondaǵan qa­zaq­­stan­dyqtardyń júregin biriktirdi. Semeı polıgonynan týǵan qaıǵy-kesapat sol kezdegi keńe­stik Qazaqstannyń ózinde aza­mattyq sektordyń qurylýyna jáne tuńǵysh azamattyq basta­ma­lardyń paıda bolýyna ser­pin berdi. «Nevada-Semeı» antı­ıadrolyq qozǵalysy ura­nymen jarylystardan zardap shekken turǵyndar ıadrolyq qarýdyń genetıkalyq mýtasııaǵa alyp keletinin aıtyp, halyqtyń kózin ashýǵa jáne polıgondy jaýyp, zardap shekken halyqqa kómek kórsetý týraly zań qa­byl­daýǵa jetýdi aldaryna aıqyn maqsat etip qoıǵan edi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen oǵan 1991 jyly 29 tamyzda qol jetkizdik. Dál osy kún ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni bolyp jarııalandy. Osylaısha, qazaq halqy azamattyq silkinis jasap maqsatyna jetti jáne jahandyq sheshim qabyldaý arqyly erkin qoǵamǵa alǵashqy qadamyn jasady. Aıta ketelik, polıgonnan zardap shekken aýmaq alańy 304 myń sharshy shaqyrymǵa teń. Onyń synaq jyldarynda qaldyrǵan genetıkalyq jáne ekologııalyq zardabyn qalaı baǵalaýǵa bolady? Polıgon jarylystary kezinde jerústi jarylystary men gazdy fraksııalary arqyly áýege 55 radıoaktıvti bult jáne 169 jerasty synaqtary júr­gizildi. Osy 224 jarylys Qazaq­stannyń shyǵys bóligindegi aýmaǵyn túgelimen radıasııalyq ýly qaldyqtarmen lastady. Álemdegi ıadrolyq eıforııany áshkerelegen eń qaýipti kezeńderdiń biri Chernobyl atom elektr stansasyndaǵy apat boldy. Men apatty joıýǵa qaty­sýshy retinde sol kezde sanamda úlken betburys bolǵanyn sezdim. Bul jaǵdaı basqa adamdar sııaqty meni de ózgertti. Chernobyl qasireti de azamattyq qoǵamdy damytýǵa túrtki boldy. Osy kezeńde óz ómirimiz ben keleshek urpaqtyń ómiri aldyndaǵy azamattyq jaýapkershilik sezi­min túsindik. Sondyqtan, sol ýaqyt­ta azamattyq paryz aıasynda eko­lo­gııalyq qozǵalystar men qoǵamdyq uıymdar ashyla bastady. Shyǵys Qazaqstanda da azamattyq belsendiliktiń ushqyn­dary paıda boldy. Búkil el boıynsha azamattyq belsendiler ekolo­gııa­lyq qaýipsizdikke, halyq densaýlyǵyna jáne qorshaǵan orta qaýipsizdigine, azamattar quqyn qorǵaýǵa alańdaýshylyq bildirdi. Qazaqstannyń bastan ótker­gen tarıhy antııadrolyq stra­tegııanyń kóshbasshysy bolý quqyn syılady. Búginde Mem­leket basshysy men elimizdiń saıasaty ekologııalyq qaýip­siz­­dikke, beıbit atomǵa jáne ás­­kerı maqsattaǵy ıadrolyq jo­balardy paıdalanýdan bas tartýǵa baǵyttalǵan. Elbasymyz usynǵan antııadrolyq bastamalar kóptegen elderdi qam­ty­dy. Al Qazaqstan álemdik qo­ǵam­dastyqqa ózin senimdi áriptes retinde tanytty. Qazir lańkestik shabýyldardan quty qashqan álemdik qoǵamdastyq Qazaqstannyń, Elbasynyń bul máse­ledegi josparlarynyń suń­ǵy­lalyǵyn aıqyn sezinip, qur­metpen qaraıtyn boldy. Mem­leket basshysynyń manıfesinde ıadrolyq joıqyn qarýlardyń jekelegen toptardyń qolyna túsýi qaýpi taǵy da saralandy. Sondyqtan, atomdy beıbit maqsatta paıdalanýdyń ózektiligi óse tústi. HHI ǵasyrdyń kúrdeli máseleleriniń biri ıadrolyq terrorızm, sondaı-aq, ıadrolyq jáne radıoaktıvti materıaldardyń zańsyz aınalymy bolýy múmkin. «Soǵysty joıý – adamzattyń kúrdeli órkenıettik mindeti. Biraq onyń balamasy joq», – dep málimdegen bolatyn qanquıly ıadrolyq saldarlarsyz álemge taǵy da tabandylyqpen umtylǵan Nursultan Nazarbaev. Qazaqstanǵa degen joǵary deńgeıdegi senim MAGATE jobasyn júzege asyrýda da baıqaldy. Ashyq baıqaýdyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstan óz aýmaǵynda bankti ornalastyrýǵa úmitker birden-bir el atandy. 2012 jyly mamyr aıynda MAGATE delegasııasy Astana men О́skemen qalalaryna keldi. Delegasııa músheleri Ýran bankin ornalastyrýǵa arnap usynylǵan alańdarmen tanys­qannan keıin Úlbi metallýr­gııalyq zaýytyn tańdady. MAGATE-niń tómen baıytylǵan ýran banki tujyrymdamasy erekshe jaǵ­daılarda ǵana paıdalanýǵa bola­tyn qosymsha qor qurýǵa negiz­delgen. Iаǵnı, MAGATE múshesi – belgili bir memleket saıa­sı sebep-saldarlarmen dástúrli tasy­mal­daýshydan otyn alýǵa qol jetkize almaǵan jaǵdaıda atalǵan qor iske qosylady. Kez kelgen jańa bastamalar sııaqty, bul ıdeıa da birqatar sybys pen joramalǵa arqaý boldy. Atalǵan máseleni bel­sendi túrde talqylaýǵa úkimet­tik emes uıymdar da atsalys­ty. Osy baǵytta júrgizilgen jeke zertteýler nátıjesinde, azamattyq sektordyń bul jobany qoǵamnyń qabyldaýyn saýatty negizde qalyptastyrýǵa úles qosqanyn aıtqym keledi. Oleg ChERNYShOV, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha Azamattyq alıanstyń tóraǵasy О́SKEMEN