Táýelsizdik deklarasııasy – taǵylym alar tarıhymyz

Egemendiktiń jemisi, Elbasynyń jeńisi

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan Deklarasııa mazmuny jaǵynan teńdessiz tolyqqandy qujat bolyp shyqqan. Onda elimizdiń júrip ótken kezeńderi aıqyn kórinis tapqan. Oqyǵanyńdy kóńilge toqyǵanda, boıyńdy bir maqtanysh sezimi bıleıdi. Osynyń barlyǵy Elbasy N. Nazarbaevtyń salıqaly da salmaqty saıasatynyń nátıjesi desek artyq aıtqandyq bola qoımas. Qazir shırek­ǵasyrlyq joldy artqa tastap, erteńgi kúnge batyl qadamdar jasap otyrǵan Qazaq­stannyń bolashaǵy budan da eńseli bolaryna senim mol. Qazaqstan óz bıligi óz qolyna tıgen boıda-aq, adamzatqa ajal aranyn ashqan ıadrolyq qarýdan bas tartty. Halqynyń qasiretine aınalǵan Semeı ıadrolyq synaq alańyn japty. Munyń bári Elbasyna ońaı tústi dep eshkim de aıta almaıdy. Beıbitqatar ómir súrýge umtylǵan eliniń múddesin oılaǵan Nursultan Ábishuly osylaı bolýy qajet ekenin bek túsindi. Nátıje aıtarlyqtaı, Qazaqstandy beıbitshiliksúıgish el retinde álem tanydy. Odan keıin tatýlyq pen ortaq kelisimde ómir súrýge baǵyttalǵan talaı álemdik jáne halyqaralyq deńgeıdegi bastamalardyń dúnıege kelýiniń bastaýynda bizdiń eldiń turýynda da Nursultan Ábishulynyń ulyq ustanymy jatqany belgili. Jalpy, Deklarasııany oqyp otyrǵanda, Elbasynyń sara saıasatynyń sabaqtastyǵy kóz aldyńa kele qalady. Ekonomıkalyq damý joldary da jyl ótken saıyn ilgerileýdiń ilkimdi izdenisterimen tolyǵa túsedi. Bul degeniń Elbasynyń ár qadamdy aldyn ala ańǵaryp basatyn, ár isti «jeti ólshep, bir pishetin» kóregendiginiń belgisi bolsa kerek. Ekonomıkada 50 eldiń qataryna enemiz dep edik, ol maqsat oryndaldy. Endi otyzdyqqa enýdiń enshiles izdenisteri jasalýda. Deklarasııada Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń sózdiń emes, istiń adamy ekeni júıelene baıandalǵan. Budan buryn birde-bir eldiń batyly barmaǵan aýqymdy sharýalar tyndyryldy. Táýelsizdik jyldary myńdaǵan shaqyrym temir jol salyndy. Ǵasyr jobasy atalǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi paıdalanýǵa berildi. Qazaqstan kóptegen tyń isterdiń irgesin bekitti, ilgeri kúnderge ózindik jolmen barýdyń baǵyttaryn aıqyndady. Buǵan Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy, «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty jáne «100 naqty qadam» – Ult jospary naqty dálel. Bul tarıhı baǵdarlamalar bizdi burynǵydan góri bıik belesterge kótereri sózsiz. Deklarasııada Qazaqstannyń saıasattaǵy sátti qadam­dary baıandalǵan. Elimizdiń EQYU men IYU-ǵa tabysty tóraǵalyq etýi, EAEO, ShYU, AО́SShK Qazaqstannyń jalpy álemdik jáne aımaqtyq máselelerdi sheshýdegi mańyzdy úlesi bolyp tabylatynyna eshkimniń talasy bolmaýy tıis. Tipti, árige barmaı-aq, aldaǵy jyly Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ózi Qazaqstandy álem moıyndaǵanynyń naqty mysaly der edim. Bizde osy táýelsizdik jyldary alys-jaqyn shetelderge abyrjymaı kórsetýge turarlyq dúnıeler qazirdiń ózinde jeterlik. Arqanyń tósinde Astanany turǵyzǵan Elbasynyń qaı isin alsań da, halqymyzdyń bolashaǵyna qyzmet etýdiń ónegesin kóresiń. Táýelsizdiktiń 25 jyly tolaǵaı tabystarǵa toly boldy. Myńdaǵan jańa mektepter men aýrýhanalar boı kóterdi. Qazir qazaqstandyqtardyń turmysy adam tanymastaı ózgerdi. Alys aýyldarǵa da qatty jamylǵyly joldar men gaz qubyrlary jetkizilýde. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 72 jasqa jetti, eńbekaqy men zeınetaqy, shákirtaqy jyl saıyn kóterilýde. Mádenıet pen bilim salasyndaǵy ilgerileý óz aldyna. Tarıhymyzdy túgendeýdiń jarqyn jolyna tústik. Mine, osynyń barlyǵy Táýelsizdiktiń jemisi, Elbasynyń jeńisi deý oryndy bolmaq. Dáýlet ÁBENOV, Qazaq-orys halyqaralyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aqtóbe  

Táýelsizdiktiń bir tartýy – «Nurly jol»

Elimiz egemendikke qol jetkizgennen keıin jańa ekonomıkalyq qarym-qatynastardy ornyqtyrý qajettiligi týyndady. Bul úshin birinshi kezekte osyn­daı baǵyttaǵy umtylystarǵa jan bitiretin, ári ony qamtamasyz etýge múmkindik beretin baǵdar­lama­lardy júzege asyrý kerektigi aıqyn kórindi. Kóp keshikpeı táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynan órkenıetti elder kóshine ilesýge jaǵdaı jasaıtyn memlekettik baǵ­dar­lamalar qabyldanyp, ony iske asyrý tetigi paıdalanyla bastady. Osy arqyly egemen eldiń úılesimdi túrde damýyna sep­ti­gin tıgizetin kóptegen mańyzdy ınfra­qury­­lym­dyq júıeler jasaqtaldy. Ári bul jobalar tek joba kúıinde qalyp qoımaı, qazaqstandyqtardyń sapaly ómir súrý deńgeıi kóterilýine jol ashty. Solardyń biri ári biregeıi – «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy. Mine, memleketke de, el-jurtqa da óte qajet baǵdarlama – táýelsizdik jyl­dary­nyń bir jeńisi ekeni Deklarasııada kórsetilipti. Endi osyǵan qatysty eki-úsh aýyz pikirimdi ortaǵa sala ketken­di jón kóremin. О́rkenıettiliktiń eń basty ólshemderiniń biri – taq­taıdaı tegis, eni men arnasy keń, sándi de sáýletti avto­mobıl jol­dary bolyp tabylady. Sondyqtan da egemendik jyldary kezinde strategııalyq jobalardyń qatarynan oryn alatyn osy is joǵaryda atalǵan «Nurly jol» baǵdarlamasy arqy­ly júzege asa bastady. Sóıtip, elimizdiń ekonomıkalyq áleýe­tin kóterýge taǵy bir qadam jasaldy. Sózim jalań ári qurǵaq bolmaýy úshin joǵaryda aıtylǵan oı-tujyrymdaryma Aqjaıyq aımaǵynan birer mysal keltire ketkendi jón kórip otyrmyn. Eger sheginis jasar bolsaq, táýel­sizdik tańy atqan kezde respýblı­kamyz­daǵy jol ınfraquryly­my eń artta qalyp qoıǵan óńirlerdiń biri – Batys Qazaqstan oblysy desem, qate­lespeıtin shyǵarmyn. Tipti munda ótpeli kezeń men táýelsizdiktiń budan keıin­gi jyl­darynda da avtomobıl joldary sala­synda uzaq ýaqyttan beri qor­dalanyp qalǵan problemalar seńi sógil­meı tiresip jatty. Qazirgi kúnge deıin oblys­ta jergilikti jáne respýblıkalyq ma­ńyzy bar joldardyń tek 26 paıyzy ǵana qanaǵa­ttanar­lyq jaǵdaıda ekeni osy pikirimniń basty bir dáleli. Osy eń tómen kórsetkishti kóterýge memlekettik «Nurly jol» baǵdarlamasynyń shapaǵaty tıgenin qalaısha aıtpaı tura alamyz. Al táýelsizdiktiń 25 jyldyq torqaly toıy atalyp ótetin bıylǵy merekeli jyly óńirde avtojoldarǵa kúrdeli jóndeýler júrgizý men ony paıdalaný isine 16 mıllıard tengeden astam qarajat jumsalypty. Elimizdiń batystaǵy qaqpasy Oral Reseıdiń bes birdeı oblysymen shektesetinin buǵan deıin aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Shekaralas óńirler ózderiniń geoekonomıkalyq saıasatyn oılastyrǵan kezde taıaý sheteldermen túıisetin tustaryndaǵy avtomobıl joldarynyń jaı-kúıin jaqsartýǵa kóńil aýdarmasa, munyń ózi eldigimiz úshin de, egemendigimiz úshin de úlken syn. О́tpeli kezeńde muny retteýdiń múmkindigi bola bermegenin de jasyryp qalǵymyz kelmeıdi. Degenmen, keıingi kezeńde mundaı mereıli sáttiń kelgeni táýelsizdiktiń sońǵy on jylyndaǵy qarjylyq áleýetimizdiń molaıa bastaǵanyn kórsetedi. Sonyń nátıjesinde Reseıdiń Saratov, Volgograd, Samara jáne Astrahan gýbernııalarymen shektesetin avtomobıl joldaryn jóndeýge múmkindik týdy. Bul iske de «Nurly jol» baǵdarlamasynyń úlken kómegi tıgenin basa aıtý paryz. Búgingi kúni táýelsizdiktiń ákelgen tartýlary men jemisteri az emes ekendigine barsha qazaqstandyqtar kýá. Sonyń ishinde elimizdegi avtomobıl joldary salasyn­da eńbek etip júrgen azamattar úshin «Nurly jol» baǵdar­la­masynyń orny bólek dep bilemiz. Onyń el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan Deklarasııasynan oıyp turyp oryn alǵany da osy tujyrymnyń basty aıǵaǵy. Marat QÝANShALIEV, Batys Qazaqstan oblysynyń jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary  basqarmasynyń basshysy Batys Qazaqstan oblysy  

Jasampaz jyldar jetistigine kóńil tolady

Parlamenttiń qos pala­ta­synyń birlesken otyry­synda qabyldanǵan Deklara­sııa Táýelsiz elimizde sanaý­ly ýaqytta atqarylǵan ushan-teńiz jumystardy aıshyq­taı­tyn tarıhı qujat retinde barshanyń rızashylyq sezimin týǵyzdy dep oılaımyn. Ǵasyrlar boıyna ańsaǵan, ulttyń uly tulǵalary murat etken Táýelsizdik bizdiń qoly­myzǵa qonyp, azat el retinde álemge tanylǵanymyzǵa shı­rek ǵasyr toldy. Keńes Odaǵy­nan bólinip shyq­qan jas memleket osy ara­lyq­ta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshy­lyǵymen asa zor jetistikterge jetti. Halyq qashanda tatý­lyqty, beıbit zamandy murat etken Elbasy mańyna toptasty. «Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi» degen qaǵıdany tutyndy. Al Elbasy el senimin alǵa súırep, memleketti damytý isinde esh aıanyp qalmady. Egemendigin endi alyp, shańyraǵyn jańa kótergen Qazaqstannyń adamzatty jappaı qyrǵynǵa ushyratatyn atom qarýynan óz erkimen bas tartýy dúnıe júzin selt etkizgen sony jańalyq edi. Elbasymyzdyń pármenimen jabylǵan Semeı ıadrolyq polıgony mıllıondaǵan jannyń keýdesine úmit otyn jaqty. Bizdiń elimizde «Qoǵamnyń basty baı­lyǵy – adam» degen buljymas qaǵıda qalyp­tasty. Sonyń negizinde qabyldanǵan túrli memlekettik baǵdarlamalar jemisin berýde. Jan jadyratatyn kórinisterdi respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen, sonyń ishinde Syr óńirinen de kóptep kezdestiresiz. Súısiner­ligi sol – mundaı ıgilik­ti qadamdar tek iri qala, ob­lys ortalyqtarynda ǵana emes, alys aýdandar, shalǵaı aýyl­­darda da júzege asýda. Bul turǵyda el-jurtynyń j­o­ǵyn joqtap, baryn paıym­­da­ǵan Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń sińir­gen eńbegi ólsheýsiz ekeni daýsyz. Egemen elimizdiń eldigin kórsetetin mańyzdy qujatta jas memleketimizdiń qalyp­tasý jáne qol jetkizgen jetis­tik­teri tolyq qamtylǵan. Árıne, bul kezeń­derde Elba­sy­nyń syndarly saıa­saty arqa­synda Qazaq­stan ekonomıkasy qar­qyndy damy­ǵan, tabysqa jetýdiń biregeı tájirıbesi bar saıası turaqty memleket retinde qalyp­tasty. Memleket basshysy Qazaq­stan halqy birligin nyǵaıtýdyń konstıtýsııalyq mártebesi bar aıryqsha ınstıtýt – Qazaq­stan halqy Assambleıasyn qurdy. El­imiz­de beıbitshilik pen kelisim barsha jurtshy­lyqtyń adamgershilik jáne ádep normasyna aınaldy desek bolady. Sonymen qatar, «Máńgilik El» qundy­lyqtary qazaqstandyqtardyń Táýelsizdikti nyǵaıtýǵa ortaq maqsatyn, ortaq múddeleri men bolashaǵyn biriktirdi. Bul qujat bizdiń jarqyn bolashaq jolynda birligimiz men yntymaǵymyzdy kórsetken taǵy bir mańyz­dy oqıǵa boldy. Álıma ÁBDIHALYQOVA, Mánshúk Mámetova atyndaǵy Qyzylorda gýmanıtarlyq kolledjiniń dırektory   ALMATY