Aýrýdyń aldyn alý joly. Arman Isınamen suhbat

El Úkimetiniń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasynyń negizgi baǵyttarynyń biri – aýrýdy basqarý baǵdarlamasy bolyp tabylady. 2013 jyldan bastap elimizdiń eki aımaǵynda qanatqaqty rejimde bas­taý alǵan bul baǵdarlamanyń ereksheligi nede? Bul týraly biz baǵdarlamanyń ulttyq úılestirýshisi Arman Isınamen áńgimelesken edik. – Arman Muratqyzy, aýrýdy basqarý baǵdarlamasy qazaqstandyqtarǵa keńinen tanymal dep aıta almaımyz. Sondyqtan onyń mánisi, en­gizilý sebebine toqtalyp ótseńiz. – Aýrýdy basqarý baǵdarlamasy álemniń kóptegen elderinde óziniń tıimdiligin dáleldegen. Onyń shamamen jartyǵasyrlyq tarıhy bar. Birinshi kezekte ınfeksııalyq emes, sozylmaly derttermen kúresýge, olardyń aldyn-alýǵa baǵyttalǵan. Búgingi tańda álem boıynsha sýsamyr, júrek, qan-tamyr aýrýlary ólim-jitimniń basym bóligin qurap otyr. Bul syrqattardyń paıda bolýy negizinen adamnyń ómir saltyna, durys tamaqtanýyna, deneshynyqtyrýmen aınalysýyna táýeldi. Máselen, 40 jastan keıin adamdar kem degende bir sozylmaly aýrýǵa dýshar bolady. Búginde Qazaqstanda 3 mıllıonǵa tarta adam dıspanserlik esepte turady eken. Olardyń 40 paıyzdan astamy joǵaryda aıtylǵan dertterge shaldyqqan. Aýrýdy basqarý baǵdarlamasy álemniń 40 elinde engizilip, óz nátıjesin berýde. Máselen, Kanadada osy baǵdarlamanyń engizilýi ólim-jitimdi 10 paıyzǵa azaıtýǵa múm­kindik berdi. Fınlıandııany alsaq, 1971 jyly osy eldiń Soltústik Karelııa provınsııasynda erlerdiń arasynda júrek aqaýynan ólim kórsetkishi óte joǵary bolǵan. Azamattarǵa salamatty ómir saltynyń artyq­shylyqtaryn túsindirý arqyly bul el de birtindep jaǵdaıyn jaq­sartty. Biz de osyndaı kórset­kishterge umtylýymyz kerek. – Qanatqaqty joba retinde bul baǵdarlama elimizdiń eki óńirinde engizilgeni málim. Ol qandaı nátıje berdi? – Baǵdarlama 2013 jyldan bastap Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystaryndaǵy 7 emhanada qolǵa alyndy. Oǵan qatysýǵa nıet bildirgen 2013 syrqat adammen arnaıy kelisimshart jasalyp, emdeýshi men emdelýshiniń mindetteri belgilendi. Baǵdar­lama boıynsha sozylmaly aýrýy bar naýqastarmen mýltı­dıssıplınarlyq komanda ju­mys isteıdi. Onyń quramyna terapevtpen qatar profıldi dáriger, meıirbıke, psıholog, salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý ortalyǵynyń mamany, áleýmettik qyzmetker kiredi. Maman­dar naýqaspen júıeli qa­rym-qatynas ornatyp, óz salasy boıynsha keńes beredi, onyń jaǵdaıyn baqylap otyrady. Ári naýqasqa onyń aýrýy týraly, qandaı saldary bolýy múmkin ekenin túsindiredi. Jaǵdaıyn asqyndyrmaýdyń amaldaryn úıretedi. Osylaısha, óz aýrýy týraly tolyq málimet alǵan naýqas ózin ózi qadaǵalap, ony arnaıy kúndelikke jazyp otyrady, ári der kezinde dárigerge qaralyp, tıisti tekserýlerden ótip turady. Bul adamnyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiligin arttyrady. Ázirge biz baǵdarlamany úsh nozologııa boıynsha engizip otyrmyz. Ol – sozylmaly júrek jetispeýshiligi, qant dıabeti jáne arterıaldy gıpertenzııa aýrýlary. – Qanatqaqty jobaǵa qa­tys­qan syrqat adamdar men dári­gerler bul baǵdarlamany qa­laı qabyldady? – Bastapqy kezde, árıne, dári­gerler tarapynan da, naý­qastar tarapynan da kúmán bolǵany ras. Degenmen, bul jumysqa biz jańalyqtan qashpaıtyn, qıyn­dyqtan qoryqpaıtyn mamandardy jumyldyrýǵa tyrystyq. Naýqastardyń belsendiligi de bir­qalypty bolady dep aıta almaımyz. Usynysqa selqos qara­ǵandary da boldy, kerisinshe, jobany qýanyshpen qabyldap, óz densaýlyǵyn túzeýge belsendi atsalysqandary da boldy. Degen­men, joba qorytyndysy bo­ıynsha júrgizilgen saýalnama nátıjesine súıensek, oǵan qatys­qandardyń 95 paıyzy óz dárigerine degen senimi art­qanyn málimdegen. Iаǵnı, aýrýdy asqyndyratyn temeki tartý, ishimdik ishý, tamaqty beı-bereket jeý sııaqty zııandy ádetterden arylyp, salamatty ómir saltyna bet buryp, durys tamaqtaný, deneshynyqtyrýmen aınalysa bastaǵan. Jobamen qamtylǵan emhanalarda «Densaýlyq mek­tepteri» ashylyp, mamandar naý­qastarǵa óz densaýlyǵyn qalaı baqylaý kerek ekenin, qalaısha kútim jasaý kerek ekenin úıretedi. Osynyń arqasynda qanatqaqty jobaǵa qatysqan naýqastardyń 75 paıyzynyń qan qysymy rettelgenin, sozylmaly júrek aýrýy bar naýqastardyń arasynda shuǵyl gospıtalızasııalaý oqıǵalary 2 ese azaıǵanyn, qant dıabetine shaldyqqandardyń 65 paıyzynyń jaǵdaıy jaqsar­ǵanyn baıqadyq. Iаǵnı, baǵdar­lama óziniń tıimdiligin dáleldep otyr deýge tolyq negiz bar. – Jobany júzege asyrýǵa kete­tin qarjylyq shyǵyn máse­lesi qalaı sheshilgen? – Jobany tájirıbege engizý úshin aıtarlyqtaı qarjylyq shyǵyn qajet emes. Bul jerde tek emhanada jumys isteıtin mamandar tobyn bir maqsatqa jumyldyryp, olardyń ju­mysyn jańa negizde qurý arqyly bas­ty maqsatqa qol jet­kizýge bolady. Al mamandardy daıarlaý jumysyna bıylǵa sha­mamen 27 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Bul qarjy negizinen óńirlerde daıyndyq semınarlaryn uıym­dastyrýǵa jumsalady. – Baǵdarlamanyń basty tıim­diligi nede? – Birinshi kezekte naýqastyń óz densaýlyǵyna degen jaýap­kershiligi artady. Ol óz jaǵ­daıyn baqylaý arqyly boıyn­daǵy aýrýdyń asqynýyna jol bermeýdi úırenedi. Mýltı­dıs­sıplınarlyq komandadaǵy mamandarmen júıeli baılanys ornatyp, olardyń aqyl-keńesine qulaq asa otyryp, ahýalyn jaqsarta alady. Bul joba bastapqy medısınalyq kómek júıesine, jedel járdemge, aýrýhanalarǵa túsetin júktemeni azaıtýǵa yqpal etedi. Eń bastysy – naýqastyń ómir sapasyn arttyrýǵa, ómir-jasyn uzartýǵa múmkindik beredi. Sozylmaly aýrýy bar naýqas úshin kútimniń mańyzy erekshe. О́z densaýlyǵyn kútip, zııandy ádetterden boıyn aýlaq ustaý arqyly, durys tamaq­taný, múmkindiginshe dene qımylymen aınalysý, psıho­logııalyq kúızelisterden saq­taný arqyly adamdar aýrýyn asqyndyrmaýǵa qol jetkizetini medısınalyq turǵyda dálel­dengen. Bizdiń maqsatymyz – osyny syrqat adamdardyń sanasyna jetkizip, olardyń óz ómirine degen kózqarasyn ózgertý. – Baǵdarlama budan ári qalaı jalǵasady? – Bıyldan bastap aýrýlardy basqarý baǵdarlamasy elimizdiń taǵy bes aımaǵyndaǵy 10 emhanada iske qosyldy. Qazirgi tańda oǵan joǵaryda atap ótken úsh aýrý túrimen naýqastanatyn 3 200 adam qatysýda. Bul Astana, Almaty qalalary, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystary. Kelesi jyldan bas­tap joba elimizdiń barlyq óńirlerin qamtymaq. Búginde biz­diń shetelde daıyndyqtan ótken jattyqtyrýshy-maman­darymyz jer­gilikti jerlerde jobany júr­gizetin mýltı­dıssıplınarlyq komanda ókil­derin jańa jumys ádisi­men tanystyrýda. Olar óz kez­eginde basqa da áriptesterimen táji­rıbe bólisip, baǵdarlamany eli­miz boıynsha jappaı engizýge muryn­dyq bolady dep oılaımyz. 2017 jyly baǵdarlama elimizdiń barlyq óńirlerinde engizilip, 2018 jyldan tolyqqandy jumys isteýi kerek. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»