Elimizdegi mańyzy zor jalpyulttyq mereke – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda jas memleketimizdiń damý barysyn, tabysy men jetistigin baǵalaý qajet ári ǵıbratty. Shırek ǵasyrlyq mereıtoıdyń ereksheligi sol, qoǵam da osy ótken tarıhı kezeńde qol jetken jetistikterdi saralap, saýaldarǵa júıeli jaýap izdeıtini, oryn alǵan ózgeristerdi sarapqa salatyny haq.
Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy ekonomıkamyz úshin kúrdeli jyl bolyp otyr. Álem ekonomıkasyndaǵy qıynshylyq, geosaıası qarbalas, kórshilerimizde oryn alǵan resessııa men ósimniń báseńdeýi, osynyń barlyǵy qazaqstandyq ekonomıkanyń damý yrǵaǵyna da áser etýde.
Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda qabyldanyp jatqan sharalardyń jetkiliksizdigin aıtatyn, sebepterin kórsetetin jáne óziniń pikirin usynatyn sarapshylar qashanda tabylady.
Degenmen, bul usynystardyń paıdaly ekendigin eskere otyryp, betpe-bet kelip otyrǵan barlyq qıynshylyqtarǵa qaramastan Qazaqstan ekonomıkasy kezekti ret damýda, meıli, ol azdap bolsyn, báribir damý ústinde ekenine nazar aýdarý óte mańyzdy. Qazan aıynyń qorytyndysyna qaraǵanda, baǵalaý boıynsha ósim jyldyq jospardan 0,5 paıyzǵa artty jáne búgingi tańda 0,6 paıyzdy qurady.
Qazaqstannyń ekonomıkasy aı saıyn ósý ústinde, taýarlar men qyzmetter óndirisi ulǵaıyp, jumys oryndary qurylýda jáne saqtalýda, jańa ınvestısııa úshin tartymdylyq saqtalyp, salyq túsimderi artýda.
Osy damý úrdisin Qazaqstannyń ekonomıkasy 1999 jyldan bastap 17 jyl boıy úzdiksiz pash etýde, ıaǵnı bizdiń táýelsizdik tarıhymyzdyń edáýir bóliginde ekonomıkanyń quldyraýy oryn alǵan emes.
Elimiz 17 jyl boıy únemi ekonomıkalyq damý ústinde! Bul degenińiz Qazaqstannyń 25 jyldyq tarıhyndaǵy eń zor jetistikti – turaqtylyqty kórsetedi. Al bul eń joǵary jetistik emes pe!
Bul tabys óz-ózinen bolǵan joq, aıaq astynan paıda bola ketken kezdeısoq baqyttyń belgisi emes nemese resýrstarǵa baǵanyń ósýinen de emes. Bul bizdiń Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń senimdi strategııalyq baǵyty men eren eńbeginiń nátıjesi, onyń osy jyldar ishinde júrgizip kele jatqan dáıekti ekonomıkalyq saıasatynyń jemisi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap-aq Prezıdent N.Á.Nazarbaev tabystyń negizgi formýlasy bolyp otyrǵan qazaqstandyq ekonomıkany qurýdyń negizgi ustanymdaryn naqty aıqyndap berdi.
Ol erkin básekelestikke qurylǵan, jeke kásipkerliktiń damýyna den qoıǵan, sheteldik ınvestısııalar men jańa tehnologııalar aǵynyna baǵyttalǵan ashyq ekonomıkany qura bastady.
О́z kóshbasshysynyń uzaq merzimdi josparyna saı, elimiz dúnıege jarqyn júzben qarap, kórshilerimizben nıettestikte damı bastady, saýdadaǵy bógetterdi eńsere jáne básekelestikti óristete otyryp, álemniń barlyq artyqshylyǵy men ıgiligine keń esik asha bildi.
Dál osy strategııalyq uzaq merzimdi maqsattyń arqasynda Prezıdent elde básekege qabiletti, masyl bolýdan aýlaq, tipti eń bir qıyn jyldardan da qaıyspaı shyqqan kúshti jáne arqaýly kásipkerlik tap qalyptastyrdy.
Osy jyldar ishinde Qazaqstan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshti, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirdi, EýrAzEQ qatysýshysyna aınaldy, munyń barlyǵy bizdiń kásipkerlerimiz úshin múmkindikter týǵyzdy, naryq úshin kúreske de túsirdi, degenmen, qazaqstandyq bıznes óz ustanymyna berik bola júrip, bilim alýdan, beıimdelýden jáne damýdan jańylmady.
Tek sońǵy alty jylda ǵana qazaqstandyq bıznes 34,8 trln teńge ınvestısııa saldy, 3,2 mln adamdy jumyspen qamtydy.
Bul Prezıdent tańdaǵan ekonomıkany qurý ustanymdarynyń durys bolǵandyǵyn jáne biregeı nátıje – 17 jyl boıy úzdiksiz ekonomıkalyq damýdy pash etedi.
Aǵylshyn tilinde kóbinese «oralymdy, ıilimdi» degen maǵyna beretin «resilient» degen sóz bar. Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde syrtqy ortaǵa ıkemdi, damýda turaqty, bizdiń jas memleketimizdiń qurylýy men jańa erkin ulttyń qalyptasýyna senimdi negiz bola alǵan ekonomıka quryldy.
Memleket basshysy árdaıym sheteldik ınvestısııany elge ákelýge aıryqsha nazar aýdaryp otyrdy. Ásirese, táýelsiz elimiz jańadan damý jolyna túsken kezde qarjy asa qat edi, Prezıdenttiń jeke kúsh salýynyń arqasynda elimizge ónerkásipke, qyzmetterge, aýyl sharýashylyǵyna jáne basqa da salalarǵa qajetti ınvestısııalar ákelindi.
Qazaqstan álemniń kóptegen alpaýyt kompanııalary bıznes júrgizý úshin tańdaǵan tartymdy mekenge aınaldy. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanǵa 265 mlrd AQSh dollarynan astam tikeleı sheteldik ınvestısııa salynǵan eken.
1993 jyly ulttyq valıýtamyz – teńge engizilgen kúnnen bastap, tikeleı sheteldik taza ınvestısııalar aǵynynda jaǵymsyz jaǵdaı oryn alǵan bir de bir jyl bolǵan emes.
Qazaqstanǵa 23 jyl boıy tikeleı sheteldik taza ınvestısııalar quıylyp turdy. Bul senim – Memleket basshysy júrgizgen ekonomıkalyq saıasattyń ekinshi jeńisi.
Osy ýaqyt ishinde álemdik ekonomıka ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıyndyqty birneshe márte bastan keshirdi. Kóbi, onyń ishinde, damyǵan ekonomıkasy bar elder de kapıtaldyń keri ketýine tap keldi. 1997 jylǵy Azııadaǵy daǵdarysty, 1998 jylǵy Reseı defoltyn, 2008-2009 jyldardaǵy álemdik qarjy daǵdarysyn eske alsaq ta jetkilikti.
Biraq álemde ınvestorlar qandaı jaǵdaıǵa tap kelse de ózderiniń uzaq merzimdi ınvestısııalyq salymdary arqyly Qazaqstanǵa senim artty. Kóbine, osynyń arqasynda, respýblıka ekonomıkasynyń naqty kólemi 2,2 ese ósti.
Investısııalar ónerkásipke jańa tynys berdi, 1991 jylmen salystyrǵanda 2015 jylǵy ónim óndirý kólemi 127,5%-ǵa artty.
Metallýrgııa, mashına jasaý jáne qural-jabdyq, munaı, gaz óndirý salasy edáýir ósti. 1998 jyldan bastap ónerkásiptegi eńbek ónimdiligi 20 esege artqan!
Osyndaı jetistikter aýyl sharýashylyǵynda da oryn aldy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa sońǵy 12 jyl ishinde (2003-2015) 3,7 ese ósti jáne 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha 163,9 mlrd teńgeni qurady.
Jyl saıyn aýylsharýashylyq daqyldarynyń egin alqaby keńeıe túsýde: tek sońǵy 5 jyl ishinde 16,2 mln. ga-dan 21,0 mln ga-ǵa artty. Qazaqstan astyq eksporty boıynsha jetekshi oryndy ıelenedi jáne eksporttaýshy elderdiń ondyǵyna kiredi.
Qurylys salasynda da jaǵymdy dınamıka baıqalady. Osy jyldar ishinde respýblıkada 115,1 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, osynyń nátıjesinde 1 mln-nan astam otbasy baspanaǵa ıe boldy.
Osy merzim ishinde 2,3 myń shaqyrym temir jol jáne 7,4 myń shaqyrym avtokólik joly salyndy.
Bul Memleket basshysynyń elimizge jańa ınvestısııa tartýǵa kúsh salýynyń arqasynda múmkin bolǵan ekonomıkalyq tabystardyń tolyq tizimi emes. Investorlar da Qazaqstannyń uzaq merzimdi, tabysty damýyna, onyń Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń senimdi strategııalyq baǵdaryna senim artýda.
Degenmen, osynaý 25 jyl ishindegi el Prezıdentiniń ekonomıkalyq saıasatynyń mańyzdy jetistigi ekonomıkalyq tabystardy halyqtyń ál-aýqatyn shynaıy arttyrýǵa baǵyttaýy bolyp tabylady.
Ol tek turaqty ekonomıkany ǵana quryp qoıǵan joq, áleýmettik mindetterdi sheshe alatyn ekonomıkany da qura bildi.
Bul halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýdiń negizine aınaldy jáne Dúnıejúzilik banktiń saralaýyna sáıkes, Qazaqstannyń tabysy orta deńgeıden joǵary elder sanatyna kirýine múmkindik berdi.
2016 jyldyń basynda mańyzdy kórsetkish – halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 10,5 myń AQSh dollaryna jetip, 15 ese artty.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, ótken jyldar ishinde barlyq kúsh-jiger halyqtyń ómir súrý deńgeıin aıqyndaıtyn negizgi kórsetkishterdi jaqsartýǵa jumsaldy.
Osynyń arqasynda, naqty tabys 4 ese ósti. 1 mln-nan astam adam jumyspen qamtyldy, jumyssyzdyq deńgeıi 2 eseden astamǵa tómendedi.
Kedeıshilik deńgeıi aıtarlyqtaı qysqardy, eger 90-jyldardyń basynda elimizdegi árbir úshinshi adam kedeıshilik sheginde ómir súrse, búginde ol úsh paıyzdan da aspaıdy.
Bıýdjettiń qosymsha tabysy elimizdegi zamanaýı medısınanyń damýy men básekege qabiletti bilim berýge baǵyttaldy: 1995 jyldan bastap densaýlyq saqtaý salasyna jumsalǵan shyǵyn 29 ese, al bilimge jumsalǵan shyǵyn 30 ese artty.
Elimizde 25 jyl ishinde 1300 zamanaýı aýrýhana men emhana, 600-den astam mektepke deıingi mekeme salyndy. Olardaǵy qyzmet kórsetý sapasynyń artýynyń arqasynda ana ólimi alty esege, sábı ólimi úsh esege jýyq tómendedi.
Týý birjarym ese ósti, al bul azamattardyń erteńgi kúnge degen seniminiń kórsetkishi bolyp tabylady.
Osy jáne kóptegen basqa da sharalardyń arqasynda 25 jyl ishinde qazaqstandyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy 68 jastan 72 jasqa uzardy.
Qazaqstannyń halyqaralyq seriktesteri men ınvestorlardyń senimine ıe bolǵan turaqty ekonomıka, azamattardyń ál-aýqatynyń naqty ósimi – bul elimiz maqtanýǵa ábden laıyq mańyzdy jetistikter.
Degenmen, Qazaqstannyń Táýelsizdik kúni mereıtoıy – bul bizdiń 25 jyldyq jas tarıhymyzdyń belesteriniń biri ǵana.
Aldymyzda Prezıdent qoıyp otyrǵan jańa maqsattar men mindetter bar, ol – Qazaqstannyń álemniń 30 damyǵan eliniń qataryna enýi.
Bul damyǵan elder klýbyna joǵary ıntellektýaldyq kadrlarsyz, kásibı mamandarsyz, zaman tynysyna saı keń aýqymda oılaıtyn adamdarsyz ený múmkin emes.
Bul máselege de Memleket basshysy árdaıym aıryqsha nazar aýdaryp keldi jáne aýdara da beredi.
Qazaqstandyqtardyń aldyńǵy qatarly jańa urpaǵyn tárbıeleý, Qazaqstannyń bolashaqtaǵy damýyn básekege qabiletti adam kapıtalymen qamtamasyz etý, Memleket basshysy alǵa qoıyp otyrǵan strategııalyq mindetterdiń biri, mine, osylar.
Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde bul baǵytta kóptegen is tyndyryldy: 2000 jańa bilim berý nysany salyndy, jańalary salyný ústinde. Búginde elimizde 7 myńnan astam kúndizgi bilim beretin mektep bar, olarda 2,7 mln oqýshy bilim alýda. Qazaqstannyń barlyq jerinde Nazarbaev ıntellektýaldyq mektepteri ashylǵan, olarǵa oqý men tárbıeniń jańa da ozyq úderisi engizilgen.
2017 jyldan bastap Prezıdenttiń tapsyrmasymen «Barshaǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý» jańa jobasy júzege asyrylady, bul birinshi jumysshy mamandyǵyn tegin alýǵa jol ashpaq.
Joǵary bilimdi kadr daıyndaýdyń úsh satyly modeline kóshý iske asyryldy: bakalavrıat – magıstratýra – doktorantýra. Al bizdiń joǵary oqý oryndarynyń álemdik jetekshi ýnıversıtetterdiń reıtıngine enýi eldegi bilim berýdiń básekege qabilettiligin bildiredi. Búgingi kúni elimizdegi bilim beretin 131 joǵary oqý orny 25 jyl ishinde 2,7 mln kadr daıyndap shyǵardy.
Bizdiń elimizdiń bolashaq ıntellektýaldyq elıtasyn qalyptastyrý úshin qurylǵan halyqaralyq deńgeıdegi aıtýly joǵary oqý orny – Nazarbaev Ýnıversıtetten búgingi kúni 3000 jas bilim alýda.
Táýelsizdiktiń aq tańynda qarjylyq qıyndyqtar barynsha beleń alǵan kezeńde el Prezıdenti taǵaıyndaǵan «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy álemdik jetekshi oqý oryndarynda bilim alǵan maman daıyndaýdaǵy naǵyz serpindi qadam boldy. Baǵdarlama jumys istegen merzim ishinde «Bolashaq» stıpendııasyna 12 myńnan astam qazaqstandyq ıe boldy, olar álemniń 33 elindegi 200 úzdik joǵary oqý ornynda memleket esebinen bilim aldy jáne bilim alýdy jalǵastyrýda. Jalpy alǵanda, kóptegen jastar Qazaqstannan tys jerlerde bilim aldy.
Bilim alýdaǵy barlyq jetistik jáne salynǵan ınvestısııa bilimdi adamdardyń jańa turaqty tabyn, qazaqstandyqtardyń jańa urpaǵyn qalyptastyrdy.
Osynyń barlyǵy Memleket basshysynyń qazaqstandyq ıntellektýaldyq ultty qalyptastyrýdaǵy kóregendiginiń is júzine asýy bolyp tabylady.
Búginde biz álem ekonomıkasyndaǵy túbegeıli ózgerister kezeńinde ómir súrýdemiz, táýelsiz Qazaqstan da onyń ajyramas bir bóligi bolyp tabylady. Bizdiń táýelsiz memleketimizdiń Kóshbasshysy, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev belgilegen damý úlgisiniń arqasynda biz kóptegen jetistikterge jettik jáne damý ústindegi beıbit elde ómir súrýdemiz!
Qazaqstan jańa jetistikter men asýlarǵa umtylýda, al qazaqstandyqtar óz elimen maqtanady, óz bolashaǵyna senedi, óz Kóshbasshysy – Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa senedi!
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni qutty bolsyn!
Qýandyq BIShIMBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstri, «Bolashaq» qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy