Jaqsydan jaqsyny izdeý

Orynbor atyn estigen qazaq balasy bir eleńdep qalady... Alǵashqy asta­na­myz bolǵany úshin ǵana emes, árıne. Or­ynbor sońǵy birer júzjyldyq bo­ıy qazaq mádenıeti men óneri toǵys­qan, bir kezderi bilimqumar jastar jı­­nalyp, ıgi jaqsylar tabysqan, ardager býynnyń rýhy sińgen, arystardyń basqan izi men alaqan taby qalǵan jer. «Áıt, shý, qara nar, Orynborǵa ala bar!» – degen eki aýyz sózdiń zamannan zamanǵa ótip umy­tyl­­­maı kele jatqany tegin bolmasa kerek. Ol kezeńde Orynborǵa barý, Orynborda bolý, Orynborda oqý ór­kenıetke qaraı ótetin bilim baspal­da­ǵy sııaqty edi. Búgingi býyn bilińkire­me­se de, aǵa urpaq Orynbordyń qazaq júreginde qalǵan bul qasıetin jaqsy sezinedi. Qazaqtyń arǵy-bergi tarı­hy­nyń belgisiz betterin ashýǵa nıettengen adamnyń Orynbor muraǵat­ta­ryna, qala qujathanalarynyń qoına­ýy­na bir súńgimeı ótpeıtini sırek. Kóne shahardyń kez kelgen kóshesi, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetken, syry ketse de, syny ketpegen baıyrǵy úıleri qazaq ómi­riniń qıly kezeńderiniń kýási. Oryn­bor – qazaqtyń ótken ǵasyrlar­­daǵy mılláttik (ulttyq) maqsattaǵy óreli oılary toǵysqan ortalyq. Tarıhı sanadaǵy bul jańǵyryq, ál­bette, Orynbordyń 1920-1925 jyl­da­ry Qazaqstannyń bas qalasy – asta­nasy bolǵandyǵynan bastalady. Mine, mynaý Jaıyq ózeniniń jaǵasynda tur­ǵan eńse­li úıde 1920-1925 jyldary Qyrǵyz (Qazaq) ASSR-iniń Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıs­sarlary Keńesi jumys istedi. Búginde Sovet kóshesi ekinshi úı degen meken-jaıda turǵan osy ǵımarat qabyr­ǵa­syndaǵy keńestik zamanda qoıylǵan eskertkish taqta sonyń aıǵaǵy. Al Sovet kóshesindegi jetinshi úı – Orynbordyń baıaǵy shekaralyq komıssııa ornalasqan, qyrǵyz (qazaq) mektebi jumys istegen ǵımarat. Qazir ol – №3 jalpy bilim beretin mekteptiń mekeni. Sondaı-aq osy kóshe boıyndaǵy 17-úı HIH ǵasyrda Qoǵamdyq jına­­­lys­tyń ǵımaraty bolǵan, keıinirek «Mu­ǵalimder úıi» dep atalǵan. Qazir Rostropovıchter atyndaǵy Or­yn­bor óner ıns­tıtýtynyń oqý korpý­sy orna­­­lasqan osy úıde 1920 jyly Qyrǵyz (Qazaq) ASSR-iniń birinshi qu­ryltaı sıezi ótti. Bul jaıynda da ǵı­marat qaptalyndaǵy eskertkish taqta eske salyp tur. Orynbordyń bir kóshesi belgili saıası qaıratker Álibı Jangeldınniń atyn­­­­­­da. Budan basqa shahardyń tórt tarabyna taraı ornalasqan Qazaq, Al­maty, Aq­tóbe, Qaraǵandy, Túrkistan, Qarǵaly, Dambar kósheleri bar. Úlken bir kóshe 1982 jyldan beri kórnekti aǵartýshy, ǵalym, ustaz, ja­zý­­­shy Ybyraı Altynsarınniń esimine ıe. Ybyraı 1857 jyly Orynbor shek­ara­­­­­lyq komıssııasy janyndaǵy qazaq bala­laryna arnalǵan mektepti bitirgen. Aǵar­týshy Altynsarınniń ózi ómir súr­gen ǵasyrdaǵy zaıyrly bilim jolyn kózdep, halyqtyń saýatyn ashý, jastardy oqý-ilim jolyna úndeý, jer-jerde qazaqtyń ul-qyzdaryna arnap mektepter ashý, oqý oshaqtaryn basqa­ryp, dáris úıretip, qazaq balasy úshin orys qarpi negizinde qazaqsha mátindi oqýlyqtar shyǵarý, ta­nym­dyq-tárbıe­lik mańyzy zor kórkem shy­ǵarmalar ja­zyp, orys qalamger­­­le­ri­niń týyndy­la­r­yn tárjimeleý syndy teń­dessiz eńbegi tarıhta qaldy. Oryn­bor­daǵy Altynsarın kóshesi – Qazaq­stan men Reseı syndy eki irgeli mem­le­kettiń ózara tarıhı qarym-qatynasta­ry­nyń bir bastaýy Ybyraıdaı babanyń «taza bu­­­laqtaı» aǵartýshylyq saparyn­da jatqa­­­nyn jaqsy bilip, tereń sezingendikten tý­­ǵan sheshim, soǵan oraı kór­setilgen qurmet. Alaıda keńestik kezeńde HH ǵa­syr­da­­­­ǵy qazaq etnosynyń Orynbormen baı­la­­­nysty aıshyqtalatyn qyzyqty hám qıly tarıhynyń aınymas birshama oqı­ǵa-qu­­­bylystary, eger Álıhan Bókeı­ha­nov­tyń sózimen jazar bolsaq, «búkte­mede qaldy». Ashylmaı kelgen osyndaı «búkte­me­niń» biri – «Qazaqtyń eńkeıgen kári, eń­bektegen jasyna túgelimen oı tú­sirip, ólim uıqysynan oıatyp, jansyz denesine qan júgirtip, kúzgi tańnyń salqyn jelindeı shıryqtyrǵan, etek-jeńin jıǵyz­ǵan» (Muhtar Áýezov) «Qazaq» gazetiniń – 1913-1918 jyl­da­ry Orynborda shy­ǵyp turǵan qazaq­tyń birinshi jalpy­ult­tyq merzimdik basylymynyń qyzyl tóń­keristiń daý­yldy tolqynyna túsip, jetpis jyl bo­ıy jabyq ta jumbaq jatqan taǵ­dyr-tarıhy edi. Ahmet Baıtursy­nov­tyń «Elý-alpys balaǵa ǵana arnap bergen sabaqtan alty mıllıon qazaq­ty alalamaı, istep otyrǵan isimdi ar­tyǵyraq kóremin», deıtini osy kezeń. «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi joǵa­la­dy», deı otyryp, dáýirdiń dabylkeshi bolǵan arystar «Qazaq» gazetin shy­ǵa­rý arqyly buǵan deıin «kırgız» degen jalpy ataýmen tómenshiktep júrgen ultymyzdyń shyn atyn qaıtarýǵa jol salǵanyn da umytpaǵanymyz jón. Orynborda 1917 jyly I jáne II jalpyqazaq sıezderi ótkeni de – ult tarıhynyń qasterli deregi. 2-8 sáýir­de­gi basqosý Torǵaı oblysy qaza­ǵy­nyń sıezi turǵysynda ótse, 21-26 shildedegi sıez shyn máninde jalpyqa­zaq­tyq tuńǵysh sıez boldy. Bul sıezderde qaralǵan má­selelerdi bir aýyz sózben alǵash ret derbes memleket bolýdyń saıası-quqyqtyq negizderi jasalyp, qazaq halqynyń tuń­ǵysh saıası par­tııa­sy bolýyn maquldady dep túıindeýge bolady. О́kinishke qaraı, Qazaq eli 1991 jyl­ǵy 16 jeltoqsanda shyn mánindegi memlekettik táýelsizdigine qol jetkizgenshe, halyq ómirine qatysty osyn­daı orasan mańyzy bar dáýirlik derekter tarıhı-saıa­sı, ǵylymı-ádebı aına­lymǵa qosyl­­­ǵan joq. Tutas urpaqtar Alash qozǵalysy qa­tarynda qazdaı tizilgen tańǵajaıyp tul­­­ǵalardyń bol­ǵa­nyn, halyqtyń ózekti oqı­­­ǵalardy bastan keshirgenin bilmeı ósti. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tap­syr­ma­syna sáıkes, ótken jyldyń so­ńyna taman Qazaqstan Úkimeti Oryn­bor qa­la­syndaǵy qazaq sıezderi ótken ǵıma­rat­qa jáne «Qazaq» gazetiniń bas­qar­masy orna­lasqan úıge eskertkish taqta ornatyp, óte mańyzdy is-shara ótkizdi. Osy saltanatty rásimde Or­yn­bor obly­sy­nyń birinshi vıse-gýber­na­tory, Oryn­bor oblysy úki­meti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Valerıı Rogojkınniń «me­mo­rıaldyq sım­­­­voldardyń ornatylýy bizdiń ótken zamannyń oqıǵalaryn, qa­zaqtyń ke­meń­ger qaıratkerlerin jáne kóptegen túrki halyqtarynyń taǵdyry sheshilgen tóńke­ris ýaqytyn tarıhı jady­­myz­dy ustaý­y­myzǵa múmkindik beredi» degeni esimizde. Al Orynbor obly­sy­nyń mádenıet jáne syrtqy baıla­nys­tar mınıstri Vıktor Shorıkov eki eldegi aǵa býynnyń tatý kórshilik, bir birine degen ózara qurmet rýhynda tár­bıelengenin aıta kelip, osy dástúrdi jas urpaqtyń boıyna sińirýge, Reseı men Qazaqstandy baılanysty­ratyn dostyq taraýlaryn jetildire túsý jolynda eskertkish taqtalar eleýli yq­pal etetindigine toqtalyp edi. Ortaq tarıh, ortaq taǵdyr qazaqty eshýaqytta Orynbor ólkesinen alys­tata almaıdy. Onyń ústine Reseıdi mekendeıtin qandas aǵaıynnyń eń kóp shoǵyr­­lanǵan jeriniń biri – Orynbor. Sońǵy málimetter boıynsha Or boıyn jaı­la­ǵan otandastar sany 125 myńnan asady. Qu­daı kópsinbesin, Orynbor qazaǵy Reseıde Astrahan oblysynan keıin ekinshi oryn­da tur. Osy halyq­tyń 27 myńnan astamy qalalarda tu­ra­dy, al 98 myńy eki eldiń shekarasyn boılaı aýyldyq jerlerdi mekendeıdi. Árqaısysynda on myńdaı qazaq tur­a­tyn Orynbor, Orsk qa­lalaryn qosa alǵanda, qandas baýyr­lar oblystyń on bir aýdanynda orna­las­qan. Adamov, Sol-Ilesk (Tuztóbe) aý­dan­daryndaǵy aǵaıyndar aýqymy 10 myń­nan assa, al Dambar, Orynbor, Aqbu­laq aýdan­da­ryn­daǵy qazaq sany da osy mólsherge taıaý. Jalpy sany jaǵynan qazaqtar Or­ynbor oblysynda orystar men tatarlardan keıingi úshinshi orynda, bul – oblys turǵyndarynyń 5,8 paıyzyna teń. 2002 jylǵy sanaqta qazaq etno­sy­nyń sany 1989 jylǵy deńgeıden 12,6 paıyzǵa óskeni baıqaldy, al qo­ǵamdyq uıymdar áli pysyqtalyp bol­ma­ǵan 2010 jylǵy sońǵy sanaq máli­metteri de belgili bir ósim beretinine beıil. 2004 jyly Orynbor gýbernatory «Ult­tyq derevnıa» qurý týraly qarar qa­byldady. Bul Orynbor óńirin mekendeıtin kóptegen ulttardyń máde­nıeti men­ ha­lyqtyq dástúrlerin kór­se­týge múm­kindik týdyrdy. Ashyq aspan astyndaǵy tarıhı-et­nografııalyq murajaı úlgisimen sa­lyn­ǵan bul derevnıa ártúrli etnostardyń mádenıetin nasıhattap, tanystyrý ar­qyly óńir­degi to­le­rant­ty­lyq deńgeıin kóterý maqsatyn kózdeıdi. Qa­zir derevnıada kópshilik sandy on etnos­tyń: orys­tyń, tatardyń, qazaq­tyń, ýkra­ın­nyń, bashqurttyń, mordva­nyń, armıan­nyń, nemis­­­tiń, chývashtyń, be­lorýstyń «sha­­ńyraǵy» (podvore) kóte­rildi. Ár «sha­ńyraqtyń» tarıhı-etno­gra­fııalyq mu­­­ra­­jaıy, kitapha­nasy, ulttyq asha­nasy bar. Árqaısysy sol ulttyń sáýlet erekshelikterin eskerip, dástúrli oıý-áshe­keılermen salynǵan. Qazaq «shańyraǵy» halqymyzdyń keshegi jáne búgingi turmysyn ush­tas­ty­rady. Shyǵystyq mánerde boı tú­zegen bıik ǵımaratqa japsarlas birneshe kıiz úı «tigilgen». Osyndaı úıdiń biri – qa­zaq mádenıeti men turmy­sy­nyń mura­jaıy. Murajaıǵa ulttyq kıim úlgileri, eski qarý-jaraqtar, mý­zy­kalyq aspaptar, kún­­­­­delikti turmystyq buıymdar qoı­yl­ǵan. Onyń ondaǵan eks­ponattary jeke adamdardyń mura­jaıǵa bergen tar­týy, birqatary – Aq­tóbeniń oblystyq ólke­taný mura­ja­ıy­nyń syıy. Ekinshi kıiz úı – jazǵy kafe mindetin atqarady. Qazaq «shańyraǵynyń» kóp kisilik meıramhanasynyń dızaı­ny, ásem áshe­keı­leri, kilem-tósenish­teri, jı­hazy men ydys-aıaqtary, taǵam túrleri tú­gel­deı ult­­­­tyq dástúrge saı. Qazaqsha asyl­ǵan et, qý­­­yr­daq, qazy-shujyq, jal-jaıa, baýyrsaq, t.b. taǵam­darǵa qosa qysy-jazy qymyzy úzil­­meı­di. Aýla ishinde altybaqan qurýly tur. Orynbordyń qazaq ulty ómirindegi ornyn aıqyndaı túsý maqsatynda soń­ǵy ýaqytta pysyqtalyp jatqan ju­mys­tyń biri – Dostyq saıabaǵyn qurý týrasynda. Bul Orynbor qalasy men Astana qalasy ákimdikteriniń birlesken jobasy bol­maq­shy. Bolashaq saıa­baq­ta qazaqtyń belgili saıası jáne qo­ǵam qaıratkerleriniń mú­si­nin ornatý kózdelýde. Atalǵan usy­nys Qa­zaqstan elshisi Zaýytbek Turys­be­kov­tiń Or­yn­bor qalasynyń basshysy Iýrıı Mı­she­rıakovpen áńgimelesýinde alǵash ret ortaǵa túsip edi. Elshiniń pikirinshe, Dos­tyq saıabaǵy eki eldiń tarıhı baıla­ny­sy­nyń, urpaqtar sabaqtas­ty­ǵynyń, Qazaq­stan­nyń alǵashqy jáne qazirgi astana­lary arasyndaǵy birlik­tiń sımvoly bo­lýǵa tıis. Bul mádenı-gýmanıtarlyq jo­ba­ny Orynbor qala­synyń basshylyǵy da oń qabyldap, bolashaq saıabaqtyń dúnıege kelýin Astanada Orynbor kóshesiniń bo­lýymen baılanystyrady (Orynbor qala­sy­­nyń meri Iýrıı Mesherıakov – túbi qa­zaqstandyq, Qaraǵandy óńiriniń tý­masy, «Orynbor óńirindegi qazaqstan­dyq­tar qaýymdastyǵynyń» qurmetti prezıdenti). Jalpy, táýelsiz elimizdiń sońǵy jı­yrma jyldaǵy qazaq etnosynyń taýar­ıh-tarıhyn jarııaly jańǵyrtýǵa qatys­ty árbir qadamy anyǵynda bu­ryn-sońdy bol­­maǵan jańa ıgilikti is bolyp keledi. Or­ynbor syndy orta­lyq shahardyń 1917 jyl­ǵy qazan tóń­kerisine deıingi jáne odan keıingi qa­zaq­tyq keńistiktikke oraı­lasatyn or­nyn osy zamanǵa saı paı­ymdaý da atalmysh aýqymdy is-qı­myl­dyń maz­mu­nyn baıytatyn baǵyt bo­latyny sózsiz. О́tken jyly Oryn­bor­daǵy eskertkish taq­talardyń ashylý rá­si­mine qatysyp, Alash arystary jóninde jú­rekjardy lebizin bildirgen Parlament Májilisiniń depý­taty, akademık Ken­­jeǵalı Saǵadıevtiń keıinnen Úki­met­ke depýtattyq saýal joldap, alǵash­qy as­tanamyzdaǵy qazaq tarıhymen qatys­ty eski ǵımarattardyń birin el menshigine satyp alyp, ony otandyq tarı­hy­myzdyń mańyzdy kezeńderin beıneleıtin mura­jaıǵa aınaldyrý týraly usyny­sy­nyń búgingini emes, erteńgini kózdep otyr­ǵa­nyn, munyń «El búgin­shil, meniki erteńgi úshin», degen Ahmet Baı­tursynovtyń suń­ǵyla sózderimen úndes keletinin kózi­qa­raqty aǵaıyn sezinýge tıis. Sol ataqty Ahańnyń HH ǵasyrdyń bas kezindegi jazbalarynyń birinde «ta­rıhtyń joly, onyń negizgi maǵy­na­sy – jaqsydan jaqsyny izdeý» degeni bar edi. Demek, tarlandarymyz tańda­ǵan tarıh jo­lymen ulttyq maqsatqa bet alǵan, ha­lyq­tyń keshegi kezeńin ar­daqtaı biletin bú­gingi urpaqtyń Oryn­bordaı kóne qa­lanyń oı-sanadaǵy or­ny­na osylaı, jaq­sydan jaqsyny izdeı qaraǵany jara­sym­dy bolatyny abzal.

Serikqalı BAIMENShE.

Reseı Federasııasy,  Orynbor oblysy.