Byltyr qarasha aıynda gazet tilshisi E. Serikqyzynyń «Geografııa pánin oqytýdaǵy júıesizdik» («Egemen Qazaqstan» gazeti, 28.11.2025) atty maqalasy jaryq kórgen edi. Osyǵan oraı redaksııaǵa Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ordenbek Mazbaev kelip, osy maqalada kóterilgen máselelerge baılanysty óz oıymen bólisti.
– Ordenbek Bilisbekuly, joǵarydaǵy maqalada professor, ataýly mektep jetekshisi U. Esnazarova orta mektepte geografııa pániniń oqytylýy týraly biraz máseleni atap kórsetken. Buǵan sizdiń de aıtar jaýabyńyz bar eken. Sózdi sodan bastasańyz?
– Aldymen bul maqalamen oǵan negiz bolǵan muǵalimder hatynyń mazmunymen burynnan tanyspyn. Degenmen bir jaǵdaıdy naqtylap aıtý kerek: 475 qol qoıylǵan hat respýblıkadaǵy geografııa páni pedagogteriniń jalpy ustanymyn bildirmeıdi. Búginde elimizde 10 myńnan astam geografııa muǵalimi jumys isteıdi. Sondyqtan bir toptyń pikiri barlyq kásibı qaýymnyń kózqarasy retinde usynylýy ǵylymı ári ádil tásil emes. Aıta keteıin, bul hatqa baılanysty kezinde resmı jaýap berildi. Sonyń ishinde Parlament Májilisiniń depýtattary men Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenovanyń qatysýymen ótken kezdesýde de naqty túsindirildi. Alaıda onyń nelikten áli jalǵasyp kele jatqany túsiniksiz.
Shyndyǵyn aıtqanda, ózge pánderdegi sekildi geografııany da jetildiretin tustar jetedi. Biraq maqalada aıtylǵan «karta jáne keskin kartamen jumys qarastyrylmaǵan» degen tujyrym baǵdarlamalyq qujattarǵa sáıkes kelmeıdi. Bul jumystar oqý maqsatynda bar, másele – olardy iske asyrýdaǵy ádistemelik pen uıymdastyrýshylyq deńgeıde. Sondaı-aq geografııa páni saǵatynyń qysqarýy týraly syn barlyq mektepke ortaq emes. Bul tek tómendetilgen oqý júktemesin tańdaǵan bilim oshaqtaryna tán jaǵdaı. Al «muǵalimder geoaqparattyq tehnologııalardy meńgermegen» degen pikirge kelsek, bul da jalpylama tujyrym. Mundaı tehnologııalardy ıgermegen pedagogter bar bolýy múmkin. Biraq ony júıelik kemshilik dep aıta almaımyn. Mundaǵy negizgi másele – pedagogterdiń biliktiligin arttyrý men ádistemelik qoldaýdyń sapasynda. Maqalada usynylǵan «shıyrshyq ádisinen bas tartý», «eski pándik qurylymǵa qaıta oralý» sııaqty usynystar ǵylymı-pedagogıkalyq turǵydan daý týǵyzady. Bul – júıeni jetildirý emes, reformadan keri sheginý bolady.
– Jańartylǵan oqý baǵdarlamasynda geografııa pániniń mazmuny men sabaqtastyǵy saqtalǵan ba?
– Geografııa ǵylymynyń negizgi komponentteri 7-11 synyptar aralyǵynda birizdi ári ǵylymı turǵyda beriledi. Al «fızıkalyq geografııa» mazmuny joıylǵan joq, bul – 7-9 synyptarda ishki bólimder arqyly tolyq qamtylǵan. Qazirgi baǵdarlamada 8-9 synyptarda Qazaqstannyń fızıkalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik geografııasyna 136 saǵattan astam ýaqyt bólingen. Bul – oqýshylardyń ulttyq geografııalyq bilimin tereń meńgerýge tolyq múmkindik beredi. Geografııa páninde másele baǵdarlamada emes, ony iske asyrý men basqarý sheshiminde dep oılaımyn. Sondaı-aq ádistemelik qoldaý da qajet.
– Endi osy pándi oqytýdyń shıyrshyq modeline (spıraldyq) toqtala ketseńiz?
– Qazir bilim berý júıesi jańartylǵan oqý baǵdarlamasyna sáıkes spıral qaǵıdaty negizinde qurylyp otyr. Osy tásil geografııalyq bilimdi birtindep, oqýshynyń jas ereksheligine saı, qaıtalap, tereńdetip oqytýǵa baǵyttalǵan. Mundaı tásil arqyly oqýshylar fýnksıonaldyq saýattylyǵyn arttyryp, pándi júıeli túrde meńgeredi. Máselen, syzyqtyq oqytý modelinde geografııa belgili bir synypta tolyq ótilip, bilim kóbine teorııalyq ári bir rettik sıpatta beriledi. Sondyqtan uǵymdar tereń damymaı, praktıkalyq qoldanýy shekteýli bolady. Al spıraldi modelde negizgi geografııalyq uǵymdar birneshe ret qaıtalanyp, ár synypta birtindep kúrdelene túsedi. Bul ádis oqýshylardyń jas ereksheligin eskerip, bilimdi kezeń-kezeńimen meńgerýge jol ashady. Qazirgi geografııa sabaǵynda karta, derek, dıagramma jáne sıfrlyq quraldarmen jumys isteýge basymdyq berilgen. Nátıjesinde, oqýshylardyń synı oılaý men keńistiktik taldaý daǵdylary qalyptasady. Iаǵnı geografııa páni – búgin tek karta jattaý emes, ómirde qoldanylatyn mańyzdy bilimge aınalyp otyr. Spıral modeli geografııa pániniń mazmunyn joımaıdy, kerisinshe ony oqýshylardyń jas erekshelikterine sáıkes kezeń-kezeńimen tereńdetip, pánishilik sabaqtastyqty qamtamasyz etedi. Sondyqtan 6-synypta «fızıkalyq geografııa» pániniń jeke kýrs retinde bolmaýy ádistemelik olqylyq emes, jańartylǵan oqý baǵdarlamasynyń 7,8,9 synyptarda qarastyrylatyn ǵylymı negizdelgen pedagogıkalyq sheshimi.
– Qazir bul pán mektepte qalaı oqytylyp júr?
– Elimizdegi orta mektepterde geografııa páni jańartylǵan bilim berý mazmuny aıasynda oqytylady. Máselen, 5–6 synyptarda – jaratylystaný páni quramynda (geografııanyń úlesi shamamen 40%), 7–9 synyptarda – fızıkalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq geografııa, 10–11 synyptarda – dúnıejúzi geografııasy boıynsha ótedi. Bul deńgeılerde teorııalyq aqparat qysqaryp, qoldanbaly, zertteýshilik jáne jobalyq jumystarǵa basymdyq berilgen. Negizgi maqsat – fýnksıonaldyq saýattylyqty qalyptastyryp, alǵan bilimdi ómirde qoldana alý. Sonymen birge oqýlyqtarda mazmun jańaryp, taqyryptar qazirgi zaman talabyna jaqyndaı tústi. Aıtalyq, onda turaqty damý, klımat, resýrstar, jahandaný máseleleri qamtylǵan. Degenmen keıbir oqýlyqtarda mátinniń kúrdeliligi,praktıkalyq tapsyrmalardyń jetkiliksizdigi, aımaqtyq (jergilikti) mysaldardyń azdyǵy sııaqty máseleler áli bar. Qazirgi geografııa – kartamen jumys isteı otyryp, quzyrettilikke, tájirıbege, oılaýǵa jáne ómirmen baılanystyra oqytýǵa baǵyttalǵan pán. Geografııalyq bilim – tek mektep baǵdarlamasynyń bóligi emes, álemdi túsinýdiń, ekologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik sheshimderdi sanaly qabyldaýdyń ómirlik sharty. О́kinishke qaraı, geografııalyq bilimniń osyndaı keshendi róli keıde tolyq baǵalanbaıdy. Anyǵynda, geografııalyq bilimniń mańyzy – ómir talaby. Sondyqtan oqytý mazmunynda teorııa azaıyp, qoldanbaly, jobalyq mazmun kóbeıgen.
– Jańartylǵan bilim mazmunynda atalǵan pán ádistemelik jaǵynan qanshalyqty ózgergen?
– Jańartylǵan bilim mazmunynda geografııa páni mazmundyq jáne ádistemelik turǵydan edáýir jańardy. Ony 2013 jylǵy oqý baǵdarlamasy men sońǵy aprobasııadan ótken UBA-nyń baǵdarlamalaryn salystyrmaly taldaýy aıqyn kórsetedi. Munda Qazaqstan geografııasy 7–11 synypqa deıin qarastyrylǵan. Alaıda barlyq kezeńde baǵdarlama pedagogterdiń tolyq kóńilinen shyǵady dep aıtý qıyn. Sebebi jańa kózqarastardy, spıraldi tásildi jáne quzyrettilikke negizdelgen oqytýdy meńgerý men túsiný – ár geografııa muǵaliminen qaıta kásibı daıarlyq pen úzdiksiz damýdy talap etedi. Sondaı-aq geografııa páni aıasynda sheshilýge tıis ózekti máseleniń biri – oqýshylardyń ǵylymı-zertteý jobalarynda «geografııa» seksııasynyń derbes túrde engizilýi. Geografııa ǵylymynyń mazmuny tabıǵı, áleýmettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne keńistiktik úderisterdi keshendi taldaýǵa baǵyttalǵanymen, oqýshylardyń ǵylymı jobalar júıesinde bul baǵyt tolyq kólemde kórinis tappaı otyr. Sondyqtan oqýshylardyń ǵylymı jobalarynda «geografııa» seksııasyn jeke baǵyt retinde engizip, atalǵan pánniń Prezıdenttik olımpıadada derbes pán retinde usynylýyn qamtamasyz etý kerek dep oılaımyn.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»