Abaı oblysynda 2025 jyly iske asyrylǵan ınvestısııalyq jobalar sany 29-dan 101-ge deıin artty. О́ńirde Memleket basshysynyń qoldaýymen Abaıdyń 180 jyldyǵyna oraı «Abaıǵa qurmet» respýblıkalyq aksııasy bastaldy. Uly aqyn esimin ıelengen óńirde basqa qandaı aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr? Bul týraly oblys ákimi Berik ÝÁLIMEN áńgime órbitken edik.
– Berik Ýálıuly, Abaı oblysyna ákim bolǵan bir jyl kóleminde BAQ ókilderine arnaıy suhbat bergen emessiz. Ákim retindegi alǵashqy suhbatyńyzdy «Egemen Qazaqstan» gazetine berýge keliskenińizge rahmet. Memleket basshysynyń taǵaıyndaýymen Abaı oblysynyń ákimi qyzmetine kiriskenińizge búgin týra bir jyl tolyp otyr. Bul – sizdiń óńir basshysy retindegi alǵashqy jumys tájirıbeńiz. Osy ýaqyt kóleminde ózińiz týyp-ósken ólkede qandaı oń ózgerister boldy?
– Bir jyldyń kóleminde qandaı ózgerister bolǵanyn oblys turǵyndarynan suraǵan durys shyǵar. Atqarylǵan jumystardyń baǵasyn eń áýeli halyq beredi ǵoı. Degenmen bir jylda ár salada biraz júıeli jumys júrgizildi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev meni týǵan jerim – Abaı oblysyna ákim etip jibergende aldyma birqatar mindet qoıdy. О́ńirdegi áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń sheshilýi turǵyndardyń turmys deńgeıin arttyrýǵa tikeleı yqpal etetinin aıtyp, Úkimetpen birge óńirdi qarqyndy damytý joldaryn qarastyryp, ózekti máselelerdi kezeń-kezeńimen sheshýdi tapsyrdy. Bul baǵytta biz eń áýeli «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda oblysta salynyp, qurylysy sozylyp ketken 65 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek nysany qurylysyn aıaqtap, byltyr turǵyndardyń ıgiligine berdik.
«Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy sheńberinde boı kótergen mektepterdiń qurylysy da kesteden keshigip qalǵan eken. Merdigerlerge qatań talap qoıyp, nátıjesinde, 2025 jyly oblysymyzda 4 zamanaýı mektep ashyldy. Besqaraǵaı aýdanynda 300 oryndyq, Aıagóz aýdanynda 600 oryndyq, Semeı qalasynyń Qaraǵaıly shaǵyn aýdanynda 1200 oryndyq, Vodnyı kentinde 600 oryndyq mektep paıdalanýǵa berildi. Vostochnyı kentinde osy baǵdarlamamen 300 oryndyq mekteptiń qurylysy aıaqtaldy. Tórtinshi toqsanda ashýdy josparlap otyrmyz.
Byltyr Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı Abaı Qunanbaıulynyń 180 jyldyǵy laıyqty deńgeıde atalyp ótti. Tuńǵysh ret 10 kúndik retinde ótken hakimniń mereıtoıynda túrli mádenı-rýhanı, tanymdyq, ıntellektýaldyq is-sharalar uıymdastyryldy. Keshendi jospar aıasynda ensıklopedııalyq portaldyń, Abaıǵa qatysty birqatar kitaptyń tusaýkeseri, ǵylymı konferensııa, jastar arasynda ıntellektýaldyq saıys jáne Qaraýylda ulttyq oıyndar syndy halyqaralyq, respýblıkalyq, óńirlik deńgeıde 100-den astam is-shara atqaryldy.
– Semeı oblysy 1997 jyly jabylyp, 2022 jyly Prezıdenttiń Jarlyǵymen Abaı oblysy bolyp qaıta ashyldy. Alaıda osy aralyqta óńir áleýmettik-ekonomıkalyq damý jaǵynan birshama kenje qalǵany ras. 25 jylda qordalanǵan túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatýǵa, tolyq eńserýge qansha ýaqyt qajet?
– О́zińiz aıtqandaı, Semeı oblysy taraǵannan keıingi 25 jylda ár salada máselelerdiń qordalanyp, ulylar týǵan qasterli ólke ózine tıesili enshisinen qaǵylyp, kósh sońynda qalǵany jasyryn emes. Bir ǵana resmı derek keltireıin. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2024 jyldyń qorytyndysyna saı óńirlik standarttar júıesi boıynsha obektilermen jáne kórsetiletin qyzmettermen qamtamasyz etý deńgeıi 64,1 paıyzdy qurady. Al Abaı oblysynda bul kórsetkish respýblıkada eń tómen deńgeıde. О́ńirdiń ınfraqurylymmen qamtylýy 56,3 paıyz bolyp otyr. Jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy osy máselege erekshe nazar aýdaryp: «Ásirese jańadan qurylǵan Abaı jáne Ulytaý oblystarynda ınfraqurylym jetkiliksiz. Almaty oblysynda da ahýal máz emes. Bul aımaqtardyń damýyna aıryqsha nazar aýdarý qajet», dep jańadan qurylǵan oblystarǵa naqty qoldaý kórsetý qajettigin aıtty. Árıne, óńirdegi uzaq jyl boıy qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin ýaqyt pen tıisti qoldaý qajet. Abaı oblysy Prezıdent pen Úkimet tarapynan naqty qoldaýdy anyq sezinip otyr.
Oblysymyzdyń shırek ǵasyrdan keıin qaıta ashylyp, tarıhı ádilettiliktiń saltanat qurýy – tikeleı Memleket basshysynyń qamqorlyǵy ekeni barshaǵa belgili. Qazir óńirimizdegi ózekti máseleler birtindep sheshimin taýyp, ekonomıkada turaqty ósim baıqalyp, turǵyndardyń ál-aýqaty jaqsaryp keledi. Mysaly, byltyrǵy 9 aıdyń qorytyndysynda Abaı oblysynyń jalpy óńirlik ónimi 101,5 paıyzdy qurap, 2 trln 385,8 mlrd teńgege jetti. Byltyr óńir ekonomıkasynyń 12 negizgi kórsetkishiniń 10-ynda ósim qamtamasyz etildi. Aýyl sharýashylyǵy - 101,1 paıyz, óńdeý ónerkásibi – 102,9, ishki saýda – 103,5, turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý – 105,8, baılanys – 106, qurylys – 106,2, ınvestısııalar – 106,8, kólik salasy 125,9 paıyzǵa oryndaldy. О́tken jyly memlekettik bıýdjetke Abaı oblysynan 648,7 mlrd teńge salyq tústi, bul – 2024 jylmen salystyrǵanda 135,5 paıyzǵa artyq. Menshikti kiristerdiń ósý qarqyny boıynsha oblys respýblıkada ekinshi orynda tur.
– Byltyr 17 mamyrda óńirdiń aldaǵy damý josparyn jarııa ettińiz. Sol kezde Semeı qalasynda «Smart City» atty jańa shaǵyn aýdannyń salynatynyn aıttyńyz. Qurylys bastaldy ma?
– Semeı qalasynyń tarıhı ortalyǵynyń ınfraqurylymy ábden eskirgen. Osyny eskere otyryp, jańa ákimshilik-iskerlik ortalyq salý maqsatynda jańa aýdan qurý týraly sheshim shyǵardyq. Qazirgi ýaqytta jańa aýdannyń damý tujyrymdamasy ázirlenip, onyń aıasynda qalanyń bas josparyn túzetý ári egjeı-tegjeıli josparlaý jobalaryn ázirleý jumysy júrgizilýde. Atalǵan joba Semeı qalasynyń soltústik bóliginde, jalpy kólemi 1200 gektardan astam bos aýmaqta júzege asyrylady. Munda 75 myń turǵynǵa arnalǵan zamanaýı turǵyn úı keshenderi, 40-tan astam ákimshilik, kommersııalyq jáne áleýmettik nysandar salynady.
Oblysymyzda Memleket basshysynyń qoldaýymen Abaıdyń 180 jyldyǵyna oraı «Abaıǵa qurmet» respýblıkalyq aksııasy bastalǵany belgili. Búginde oblys ákimdigi aksııa aıasyndaǵy jobalardy júzege asyrý boıynsha óńirlermen belsendi jumys júrgizilip jatyr. Aksııany alǵashqylardyń biri bolyp Mańǵystaý oblysy qoldap, Dostyq úıiniń qurylysyn bastady. Túrkistan oblysy kórme ortalyǵyn, Qyzylorda oblysy «Anaǵa taǵzym» ǵımaratyn, Atyraý oblysy «Abaı álemi» ortalyǵyn, Soltústik Qazaqstan oblysy Memlekettik rámizder alańyn, Aqtóbe oblysy Jekpe-jek saraıyn, Pavlodar oblysy ústel tennısi ortalyǵyn, Qaraǵandy oblysy botanıkalyq baq, Batys Qazaqstan oblysy jelilik saıabaq, Qostanaı oblysy rýhanııat ortalyǵyn, Almaty qalasy medıaortalyq, Astana qalasy «Keleshek» mektebin salyp berse, Shyǵys Qazaqstan oblysy Ertis ózeni jaǵalaýyn abattandyrady. Rámizder alańy Beıbitshilik aralynda, Jekpe-jek saraıy qalanyń sol jaǵalaýynda, Zarıa shaǵyn aýdanynda boı kóteredi. Shymkent qalasy shyǵarmashylyq ortalyǵymen qatar Semeı qalasynyń Vodnyı kentine Mádenıet úıin syıǵa tartpaq. Osylaısha, «Abaıǵa qurmet» aksııasy aıasynda jańa shaǵyn aýdannyń ǵana emes, oblys ortalyǵynyń ár aýmaǵy abattandyrylyp, jańa keıipke enedi. Aksııany iri ınvestorlar da qoldap otyrǵanyn iltıpatpen aıta ketken jón. Atap aıtsaq, «KAZ Minerals» kompanııalar toby jańa shaǵyn aýdanda 25 myń kórermenge arnalǵan jańa stadıon qurylysyn bastap ketti. Budan bólek, jeke qoǵamdyq qordyń esebinen 5 myń adamǵa arnalǵan jańa meshittiń irgetasy qalandy. Osy baǵyt boıynsha basqa da iri ınvestorlarmen, irgeli kompanııalarmen tıisti jumystar júrgizilip jatyr.
– Abaı oblysynda ınvestor tartý baǵytynda aýqymdy jumys atqarylyp jatqanyn baıqaımyz. Bul rette ózińizdiń bastamańyzben qolǵa alynǵan «Týǵan jerge týyńdy tik» jobasynyń jóni bólek. Joba aıasynda búginge deıin qandaı jumystar júzege asyryldy?
– Byltyr maýsym aıynda Semeıde «Týǵan jerge týyńdy tik» ınvestısııalyq forýmyn ótkizgende 500-ge jýyq kásipker jınaldy. Mańyzdy shara aıasynda jalpy qarjysy 336 mlrd teńgeni quraıtyn 15 memorandýmǵa qol qoıyldy. Forýmnyń alǵashqy naqty nátıjesi – byltyr Cemeıde Jańa jyl qarsańynda ashylǵan «Pana Unique Semey» bes juldyzdy qonaqúı-meıramhana kesheni. Jobanyń jalpy quny – 5,7 mlrd teńge, 105 jańa jumys orny quryldy. Mundaı qonaqúı qalamyzda buryn-sońdy bolǵan emes. Forým aıasyndaǵy kelisimderge sáıkes iske asyrylyp jatqan aýqymdy jobalardyń biri – zamanaýı et kombınaty. Qazir Jańasemeı aýdanynda qýattylyǵy jylyna 11 400 tonna et jáne et ónimderin tereń óńdeıtin óndiristik keshenniń qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Aǵaıyndy Saılaý jáne Erlan Muqashevter jetekshilik etetin «Eurasia Agro Semey» JShS júzege asyryp jatqan joba óńirdiń aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik ónerkásibin damytýǵa tyń serpin bermek. Jobanyń jalpy quny – 7,7 mlrd teńge. О́ndiristik keshendi bıyl tamyz aıynda iske qosý josparlanyp otyr. Sondaı-aq «Qazaq Astyq Group» kompanııasy qazirgi ýaqytta Semeıde kúnbaǵys maıyn tazartý, quıý jáne qaptaý sehyn salyp jatyr. Joba quny – 7,1 mlrd teńge, 100-den astam jańa jumys orny qurylatyn bolady.
О́ńirde ınvestısııa tartý baǵytynda júıeli jumys júrgizilip keledi. Osynyń nátıjesinde 2025 jyly iske asyrylǵan jobalar sany 29-dan 101-ge deıin artty. Jyl qorytyndysynda jalpy quny 24,1 mlrd teńge bolatyn 15 ınvestısııalyq joba iske qosylyp, 391 jańa jumys orny quryldy. Sonymen qatar quny 605,5 mlrd teńge bolatyn 48 jobadan turatyn óńirlik ınvestısııalyq pýl qalyptastyryldy. Byltyr oblysqa ınvestısııa tartý maqsatynda 100-den astam sheteldik ınvestorlarmen kezdestim. Halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda «Úlken Altaı» halyqaralyq sýbóńirlik konferensııasy aıasynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń iri kompanııalarymen jalpy quny 1,5 mlrd dollardy quraıtyn 15 memorandýmǵa qol qoıyldy.
Indýstrııalyq ınfraqurylymdy damytý baǵytynda da tıisti jumys júrgizilip jatyr. Semeı qalasyndaǵy aýmaǵy 96 gektardy quraıtyn «О́ndiris» ındýstrııalyq aımaǵyn 190 gektarǵa deıin keńeıtip, shaǵyn ónerkásip parkin qurý jumysy qolǵa alynyp jatyr.
– О́ńirdegi qurylysy toqtap turǵan nemese múlde baıaýlap qalǵan nysandarǵa jan bitip, onyń birqatary iske qosylǵanyn bilemiz. Naqty qandaı ǵımarattar tolyq aıaqtalyp, el ıgiligine berildi?
– Byltyr jeltoqsan aıynda Semeıde 500 balaǵa shaqtalǵan, aýysymmen 1500 oqýshyǵa deıin qabyldaı alatyn Oqýshylar saraıy ashyldy. Memleket basshysynyń arnaıy tapsyrmasymen qurylysy bastalǵan jańa Oqýshylar saraıy – Abaı oblysy qurylǵaly beri salynyp bitken tuńǵysh áleýmettik nysan. 2023 jyly bastalǵan bul joba Premer-mınıstrdiń 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna engizilgen. Alaıda qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty qurylysy toqtap qalǵan bolatyn. Byltyr Úkimettiń qoldaýymen 7,6 mlrd teńge qarjy bólinip, oqýshylardyń ıgiligine berilip, elimizdegi 10-ynshy Oqýshylar saraıy boldy.
2025 jyly shekara shebindegi Maqanshy aýdanynyń ortalyǵy Maqanshy aýylyndaǵy dárigerlik ambýlatorııany ashtyq. Jergilikti halyqqa asa qajet nysan qurylysy 27 jyldan astam ýaqyt aıaqtalmaı, «saqaldy qurylysqa» aınalǵan bolatyn. Joba respýblıkalyq «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyryldy.
– Ár óńirdiń ózine tán ekonomıkalyq, týrıstik jáne áleýmettik erekshelikteri, ıaǵnı ımıdji bolady. Siz Abaı oblysynyń negizgi ereksheligi men básekelestik artyqshylyǵyn qalaı sıpattar edińiz? Osy erekshelikke saı oblysty qalaı damytýǵa bolady? Týrıstik áleýetin qalaı arttyrǵan durys dep oılaısyz?
– Abaı oblysy men Semeı qalasynyń negizgi ımıdji – Alash. Bul jer – kúlli qazaq dalasyna sáýle shashqan ulylar mekeni. Barsha órkenıet jańalyǵy bolǵan tuńǵyshtardyń bastaý alǵan jeri. Qazaqtyń alǵashqy teatr qoıylymynyń osy óńirde qoıylýy, alǵashqy kásibı ánshi Ámire Qashaýbaevtyń dúnıege kelýi, alǵashqy baspanyń ashylýy, tuńǵysh fýtbol klýbynyń osynda qurylýy, alǵashqy telegraf, alǵashqy banktiń, tipti, alǵashqy sırktiń de osynda bastalýy bári de – qutty mekenimizdiń progress otany ekeniniń aıǵaǵy. «Alǵashqy teatr qoıylymy» dep aıttyq qoı. Teatr degennen shyǵady, Semeı qalasynda 45 jyldan beri birde-bir jańa mádenı oshaq salynbaǵan eken. 1981 jyly salynǵan ǵımarat – Abaı teatry. Búginde munda úsh birdeı ujym jumys istep otyr. Aldaǵy ýaqytta Semeıde Prezıdenttiń tikeleı qoldaýymen jańa drama teatr salynady. Memleket basshysy muny Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda erekshe atap ótti.
Oblysymyzdyń taǵy bir ereksheligi – aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaılylyǵy. Abaı oblysynda kezinde qoı sharýashylyǵy aldyńǵy qatarda boldy. Tarıhı qalyptasqan qoı sharýashylyǵynyń áleýetin tolyq paıdalaný maqsatynda Abaı oblysynyń 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamasyn ázirlep jatyrmyz.
2025 jyly oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasyna tartylǵan tikeleı ınvestısııalar kólemi 45,2 paıyzǵa ósip, 63 mlrd teńgege jetti. О́ńirde agroónerkásiptik keshendi damytý maqsatynda 2026–2028 jyldar aralyǵynda jalpy quny 77,3 mlrd teńgeni quraıtyn 16 ınvestısııalyq joba iske asyrylady. Atalǵan jobalar ishki naryqty sapaly, tabıǵı ári jergilikti ónimdermen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Aýyl sharýashylyǵy – mańyzdy sala. Jaqynda áleýmettik jelidegi paraqshańyzda «Oblysymyzda aýyldy damytý, kóterýge «Qaladan – aýylǵa» atty jańa qanatqaqty joba, keshendi baǵdarlama bastaýdy josparlap otyrmyz» degen edińiz...
– Bul jobanyń maqsaty – altyn besik aýyldy túletý, óńir turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartý. Baǵdarlama aıasynda qaladan aýylǵa kóshkisi keletin azamattarǵa naqty kómek kórsetiledi. Shetelden qonys aýdarǵysy keletin qandastarymyzdy da qushaq jaıa qarsy alamyz. Jalpy, Úkimet tarapynan aýyl halqyna baǵyttalǵan barlyq baǵdarlamanyń basyn qosyp jáne Abaı oblysy ákimdigi tarapynan aýylǵa kóship kelem deýshilerge kórsetiletin qoldaýlardy jınaqtap, «Qaladan – aýylǵa» atty jańa jobany eldiń nazaryna usynǵaly otyrmyz. Bul qanatqaqty joba arqyly aýylǵa qonys aýdarýshylarǵa bıznes júrgizýge, baspanaly bolýǵa, mal alýǵa ártúrli memlekettik baǵdarlamalar arqyly jeńildetilgen nesıe beriledi.
– Aýyl týraly sóz qozǵadyq qoı. О́zińizdiń aýyldardy jıi aralaıtynyńyzdy jaqsy bilemiz. Byltyr 161 kúnińizdi aýdandarda ótkizgen ekensiz. О́ńirdegi aýyldardyń ózekti máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Aýyldardy jıi aralaıtynym ras. Aralaǵanda shalǵaıdaǵy eldi mekenderge arnaıy baramyn. Aýyldardy aralaǵannyń paıdasy – el-jurtpen tikeleı betpe-bet sóılesip, máseleni óz kózińmen kóresiń.
Endi suraǵyńyzǵa kelsek, oblysta aýyldyq eldi mekenderdiń ınfraqurylymyn nyǵaıtý baǵytynda júıeli jumys júrgizilip jatyr. Byltyr Kókpekti aýdanynyń Kókpekti aýylynda júzý basseıni, Borodýlıha aýdanynyń Petropavlovka aýylynda sporttyq saýyqtyrý ortalyǵy, Jańasemeı aýdanynyń Alǵabas aýylynda sport kesheni, Maqanshy aýdanynyń Qarabulaq aýylynda jáne Úrjar aýdanynyń Janaı aýylynda sport modýli ashyldy. Qazir Kýrchatov qalasynda deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni, Aıagózde sport kesheni, Abaı aýdanynyń Sarjal, Kókbaı aýyldarynda, Jarma aýdanynyń Jańǵyztóbe aýylynda, Besqaraǵaı aýdanynyń Ernazar aýylynda, Aqsýat aýdanynyń Oıshilik aýylynda sporttyq modýlderdiń, Shar qalasynda, Besqaraǵaı aýdanynyń Besqaraǵaı aýylynda, Jarma aýdanynyń Qalbataý aýylynda júzý basseınderi salynyp jatyr.
– Oblystyń densaýlyq saqtaý salasynda da qordalanǵan másele az emes. Aýrýhanalar jetispeıdi, barynyń ózi eskirgen. Osy túıtkilderdiń túıini qashan sheshilmek?
– Bul salada másele kóp ekenin jasyrmaımyz. Ony ashyq aıtyp ta júrmiz. Jyl basynda, qańtar aıynyń sońynda Semeı qalasyndaǵy oblystyq jedel medısınalyq járdem stansasyna 10 sanıtarlyq avtokóliktiń kiltin saltanatty túrde tabystadyq. Bul nysan qazirgi tańda sanıtarlyq avtokóliktermen tolyq qamtamasyz etilgen. Alaıda tehnıkalardyń jalpy tozý deńgeıi 90 paıyzdan asady. Osy máseleni sheshý úshin byltyr «Abaı oblysy medısınalyq uıymdary úshin sanıtarlyq avtokólik satyp alý» jobasy sheńberinde «О́nerkásipti damytý qory» AQ-men birlesip, oblystyq bıýdjet qarajaty esebinen lızıngtik qarjylandyrý arqyly Hyundai, JAC jáne «Gazel» markaly 100 sanıtarlyq avtokólikter satyp alyndy. Onyń ishinde 67 avtokólik oblystyq jedel medısınalyq járdem stansasyna, 33 avtokólik aýdandaǵy medısınalyq uıymdarǵa beriledi. Jańa kólikterdi bıylǵy qyrkúıek aıyna deıin tabystaıtyn bolamyz. Mundaı jańa kólikter oblysymyzǵa 2020 jyly alynǵan eken. Iаǵnı bes jarym jyldan beri osy salaǵa jańa kólikter alynbaǵan. О́ńirdiń densaýlyq saqtaý salasynyń ınfraqurylymyn damytý maqsatynda júıeli jumys júrgizilýde. Jalpy, 2025 jyly oblystyń densaýlyq saqtaý salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtýǵa 6 jarym mlrd teńgeden astam qarjy bólindi.
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»