Qazaqstanda alǵash ret Altyn Ordaǵa qatysty halyqaralyq arhıv qujattary usynyldy

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń baspasóz qyzmetiniń málimdeýinshe, kórmeniń negizgi ıdeıasy – kóshpeli ómir saltyna negizdelgen, biraq joǵary deńgeıdegi memlekettik, ekonomıkalyq jáne qalalyq mádenıetke ıe órkenıetti arheologııalyq, qoljazbalyq jáne arhıvtik derekter arqyly kórsetý.

Is-sharaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, mınıstrlikter men sheteldik dıplomatııalyq mıssııalardyń ókilderi, jetekshi ǵalym-arheologtar, tarıhshylar men shyǵystanýshylar, sondaı-aq mýzeıler, mýzeı-qoryqtar jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qyzmetkerleri qatysty.

Biregeı eksponattar men ǵylymı jańalyqtar:

Memleket jáne bılik. Tuńǵysh ret halyqaralyq arhıvterden alynǵan dıplomatııalyq qujattar usynyldy. «Handar shejiresi» qoljazba shıyrshyǵy (XVIII ǵ., «Ǵylym ordasy» OǴK) – uzyndyǵy 267 sm bolatyn kallıgrafııalyq eskertkish, IýNESKO-nyń «Álem jady» tizilimine engizilgen, onda Joshy áýletinen shyqqan 104 hannyń genealogııasy beınelengen. Gúıik hannyń Papa IV Innokentııge joldaǵan haty (1246 j., Vatıkan apostoldyq arhıvi) – qypshaq jáne parsy tilderinde jazylǵan Altyn Ordanyń eń kóne dıplomatııalyq qujaty. Toqtamys hannyń (1381 j., RǴA Shyǵys qoljazbalary ınstıtýty, Sankt-Peterbýrg) jáne Temir-Qutlyqtyń (1398 j., Korol saraıy kitaphanasy, Vena) tarhandyq jarlyqtary ordalyq is júrgizýdiń quqyqtyq ári kallıgrafııalyq mádenıetin kórsetedi. Ekspozısııany Ulyq Muhammed pen Ahmed handardyń Osman ımperııasy sultandaryna joldaǵan dıplomatııalyq hattary (Topqapy mýzeıi arhıvi, Stambul) tolyqtyrdy.

Dala sáni men kıim úlgileri. Bul bólim Altyn Orda aqsúıekteriniń zattyq álemin tanystyrady. Sheńgeldi eskertkishinen (Almaty oblysy, XIII – XIV ǵ. basy) tabylǵan aıdahar men fenıks beınelengen jibek matalar Qytaı jáne Iranmen tikeleı saýda baılanystary bolǵanyn dáleldeıdi. Bozoq qorymynan tabylǵan arystan beıneli kúmis bilezikter men Syǵanaq kesenesinen shyqqan altyn bas kıim áshekeıleri zergerlik ónerdiń joǵary deńgeıin kórsetedi. Bolǵan Ana kesenesinen tabylǵan asyl tekti áıeldiń kelbeti antropologııalyq derekter men zattaı buıymdar negizinde ǵylymı turǵyda qaıta qalpyna keltirildi. Jasandy ıntellekt kómegimen Orda dáýirindegi er adam men áıeldiń saltanatty kıimderi qaıta jasaldy.

Áskerı is. Qazaqstan men Reseı aýmaǵyndaǵy Gashýn-Ýsta, Mýlta, Zolotarıov qalashyǵy eskertkishterinen tabylǵan Altyn Ordanyń aýyr qarýlanǵan atty jaýyngeriniń saýyt-saımany men qarý-jaraǵy kórsetiledi. Nıý-Iorktegi Metropolıten mýzeıi kolleksııasyndaǵy Jánibek han dýlyǵasynyń 3D-vızýalızasııasy usynylady – bul artefakt Qazaqstanda buryn-sońdy kórsetilmegen. Jasandy ıntellekt kómegimen ondyq áskerı júıege negizdelgen ordalyq áskerdiń taktıkalyq tásilderi qaıta jańǵyrtyldy.

О́rkenıetter toǵysyndaǵy dala men qala. Saraıshyq, Syǵanaq, Barshynkent, Jent qalalarynan tabylǵan keramıka, shyny jáne metall buıymdar Orda qalalarynyń kúndelikti ómirin beıneleıdi. Asanas qalashyǵynan tabylǵan medısınalyq quraldar (qola ara men qasyq) damyǵan qalalyq ómirdiń dáleli bolyp tabylady. Barshynkentten tabylǵan IHS hrıstogrammasy bar batyseýropalyq sandyqsha Ordadaǵy dinı tózimdilik pen keń saýda baılanystarynyń zattaı aıǵaǵy. Horezmshahtar memleketiniń, Shaǵataı jáne Úgedeı ulystarynyń dınarlary bar kómbeler qazaqstandyq qalalardyń Uly Jibek joly boıyndaǵy halyqaralyq saýdaǵa qatysqanyn dáleldeıdi. Syǵanaq qalasy men Joshy han kesenesiniń 3D-rekonstrýksııalary arheologııalyq qazba jáne geofızıkalyq zertteý derekteri negizinde jasalǵan.

Mádenıet, ǵylym jáne óner. Ekspozısııaǵa Altyn Orda dáýirine jatatyn 23 qoljazba (7 túpnusqa, 3 faksımıldi basylym, 11 elektrondyq kóshirme) qoıylǵan. Olar Quran, din, tarıh, ádebıet, matematıka, astronomııa jáne medısına taqyryptaryn qamtıdy. Olardyń qatarynda О́zbek hannyń Qurany (1318 j., QMDB Islam ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Almaty), Kamaladdın at-Túrkmanıdiń astronomııalyq traktaty (1354 j., Prınston ýnıversıteti, AQSh), Ahmad Kılanı jazǵan Gıppokratqa medısınalyq túsindirme (1345 j., Brıtan kitaphanasy, London), Qutbtyń «Husraý ýa Shyryn» poemasy (1341 j., Fransııa ulttyq kitaphanasy) bar. Arnaıy transkrıpsııa platformasy kelýshilerge alty ǵasyr buryn shaǵataı tilinde jazylǵan mátinderdi oqýǵa múmkindik beredi.

Mýltımedııalyq bólim:

Kórme aıasynda kelýshilerge taqyryptyq beınematerıaldar men ınteraktıvti kontent usynyldy. Altyn Orda dáýirine qatysty Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 70 arheologııalyq eskertkishti qamtıtyn ınteraktıvti karta qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde jumys isteıdi. LED-ekranda Joshy áýletinen shyqqan 104 hannyń genealogııalyq kestesi kórsetildi. Mashınalyq kórý tehnologııasy arqyly kóne tıyndardy oqý, jasandy ıntellekt negizinde saltanatty kıimder men Orda áskeri taktıkasyn rekonstrýksııalaý, sondaı-aq shaǵataı qoljazbalaryn transkrıpsııalaý platformasy ekspozısııany zamanaýı ǵylymı-tanymdyq keńistikke aınaldyrady.

Materıal usynǵan mekemeler tizimi:

Qazaqstannyń murajaılary men murajaı-qoryqtary:

1. Ulttyq mýzeıi;

2. Ulttyq ortalyq mýzeıi;

3. «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy;

4. «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵy;

5. «Bozok» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy;

6. «Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy»;

7. Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

8. Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

9. Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

10. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

11. Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

12. Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

13. G.N.Potanın atyndaǵy Pavlodar oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi;

14. Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi.

Ǵylymı ınstıtýttar:

1. Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty;

2. Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty;

3. Islam ǵylymı-zertteý ınstıtýty;

4. Ǵylym ordasy.

Ýnıversıtetter:

1. Álkeı Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıteti;

2. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti;

3. Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ulttyq zertteý ýnıversıteti.