Adamzatty súıý – musylmannyń mindeti

Rasymen de, beıbit zamanǵa boı úıretkenimiz sonshalyq, keshegi tarıhty esten shyǵaryp alǵan sekildimiz. Patsha ókimetiniń otarlaý saıasatynyń ozbyrlyǵy men óktemdigi, talaı náýbet jyldarynyń orny tolmas zardaptary umyt bola bas­taǵandaı. Tóńkeristerdiń túr-sı­paty ózgergenimen, túgeldeı joq bolyp ketpeıtindigin eskertken Elbasy da maqalasynda osyǵan erekshe mán bergen bolatyn. Onyń «Búginde revolıýsııalar óńin ózgertip, ulttyq, dinı, mádenı, separatıstik perde jamyldy» degen sózderiniń qazirgi tańdaǵy keıbir qubylystarǵa baǵyttala aıtylǵanyn baıqaý qıyn emes. Sonyń ishinde, búginde ıslam atyn jamylǵandardyń jat pıǵylynan úrkýge ábden negiz bar. Sebebi, olar­dyń naq kózdegeni – álemge ıslamdy jaıyp, rýhanı ıgilikke qol jetkizý emes, jeke múddeleriniń jaıy, jahandyq tóńkeris jasaý, jaýlap alý men jaýgershilik. Onyń ishinde, elimizdiń baılyǵyna kóz tigip, suqtana qaraıtyndar da joq emes.  Ulttyq sanamyzdyń ýlanýyn búgingi din ustanýshy jastardyń áre­ketinen ańǵarýǵa bolady. My­sal­y, dinshil ul-qyzdyń ata-anamen bir dastarqanǵa otyrmaýy – búgingi kóz kórip, qulaq estigen sumdyq jaıt. Bul qoǵamnyń rýhanı quldyraýynyń bir kórinisi ekeni anyq. Birer ýaqyt namaz oqyp, «aqıqat» tapqan keıbir jas­tar bul áreketin Islamnyń asyl qundylyqtarymen baıla­nys­tyrǵysy keledi. «Namaz oqymaı­tyn adam – kápir. Meniń áke-sheshem de solardyń qatarynan» dep miz baqpaı «pátýa beredi». Hám osy pıǵyly úshin saýapqa kene­letindigine ımandaı senedi. Quran­nan da, hadısten de ilimi az jas­tardy óz maqsattaryna paı­­da­lanýdy kózdeıtin syrtqy kúsh­­ter­diń dittegeni de osy. Sol sebep­ti, olar jastardy Islam qun­dy­lyǵyna emes, ádeıi ásire­dinshildikke baǵyttaýda. Alaıda, ásiredinshildik – dinsizdik sııaqty qaýipti. Bizge keregi – dindarlyq. Bul oraıda, eki másele týyndaıdy. Birinshiden, namaz oqymaǵan kápir me? Ekinshiden, musylman emes adammen qarym-qatynas qalaı bolmaq? Árıne, namaz – dinniń tiregi. Qııamette pendeden eń birinshi suralatyn amal – bes ýaqyt namaz. Dese de, «Lá ıláha ıllá Alla, Muhammad rasýl Alla» dep aıtyp, júregimen «Alladan basqa Qudaı joq, Muhammed – Onyń elshisi» dep ıman etse, musylman bolmaq. Máseleniń názik tusyn durys túsingen jón. Bes ýaqyt namaz oqý – paryz, biraq oqymaǵan adamdy kápir deý sharıǵatta joq. 

Ekinshi másele – musylman emes­pen qarym-qatynas. Quran Kárimde: «Dinde májbúrleý joq...», – dep ámir etedi. Bul aıat: «Islam dinine kirgizý úshin eshbir adamdy májbúrlemeńder. Iаǵnı, on segiz myń ǵalamda Islamnyń aqıqat din ekenin kórsetetin ashyq ta anyq dálelder kóp-aq», – dep turǵandaı. Atalmysh aıattyń túsý tarıhy ansar sahabanyń otbasyna qatysty bolsa da, úkimi barsha adamzatqa ortaq. Salım bın Aýf áýletinen bolǵan Hýsoını esimdi sahabanyń eki birdeı balasy nasara dininde bolady. Ákesi – musylman, al – balalary nasara. Hýsoını Paıǵambarǵa (s.ǵ.s.) kelip: «Ol ekeýin májbúrleýime bola­dy ma? Olar tek nasara bola­myz dep turyp aldy», – dep musyl­manshylyqty májbúrlep qabyl­datpaq nıetin bildiredi. Sonda atalmysh aıat ýahı etilgen eken.

Sonymen qatar, Quran Kárimde de Ibrahım paıǵambar (ǵ.s.) Allaǵa ıman etpegen ákesine: «Áı, áke­taıym! Shaıtanǵa tabynba! Any­ǵyn­da, shaıtan Rahman Allaǵa boı­usynbaýshy boldy», – dep jum­­saq sóıleıdi. Nuh jáne Lut paı­ǵam­­bar­lardyń (ǵ.s.) áıel­deri de Quranda: «Alla Nuhtyń áıeli men Luttyń áıelin kúpirlik etýshilerdiń mysaly etip keltirdi. Ol ekeýi Bizdiń qul­dary­myzdan eki izgi quldyń neke­sin­de edi. Ol ekeýi olarǵa qııanat jasady...», – dep baıandalǵandaı, namaz oqy­maq bylaı tursyn, tilderin kálı­­maǵa keltirmegen edi. Qos paı­ǵam­­bar da áıelderi kápirlermen biri­gip, kúıeýlerine qarsy qııanat et­peıin­she bir shańyraqta ómir súre berdi. Demek, áke-sheshesi, baýyr­lary­nyń musylman bolmaýy olar­dan birjolata at quıryǵyn ke­sip, bezip ketýge sebep bolmady. Bi­rge ómir súrýine kedergi etpedi. Qala berse, olarmen qarym-qatynasta kórkem minez tanytyp, sabyrlyqpen ǵumyr keshti. Quran – bireý, alaıda, jastar aıat­tardy túsinip oqı ma qalaı? Álde, álgi jastardyń Nuh jáne Ibrahım (ǵ.s.) paıǵambarlardan da ımany myqty bolǵany ma? Árıne, máseleniń búge-shigesine qanyq bolmaǵan adamnyń ózi paıǵambarlar adamzattyń eń abzaly ekenin biledi.

Abaısha aıtqanda, adamzattyń barlyǵyn súıý – musylmannyń mindeti. Al ásiredinshil jastardyń bóten din ókili turmaq, óz ata-anasyna minez kórsetýi – dinimizde úl­ken kúná. Ata-anany renjitý – eki dú­nıe­de de adamdy baqytsyz ete­tin ke­sir. Sondyqtan, jastar ási­re­din­shil emes, dindar bolsa, dúm­she ýa­ǵyz­shy­ny emes, din tiregi Quran­dy durys úırense eken degen izgi tilek bar. 

Týǵanynan teris aınalyp ketýge de daıyn, ekiniń birin dinsiz­ge balap, dinnen bezdiretin adasý­shy­lardyń jáne bir sıpaty – ata dástúrdi joqqa shyǵaryp, ǵasyr­lar boıyna qalyptasqan máde­nıetimizdi mansuqtaýy. Ǵurpy­myzdyń birazyn Allaǵa serik qosý dep sekem aldyryp, ólige quran baǵyshtaýǵa, qorymnyń mańynan ótkende nemese duǵadan keıin bet sıpaýǵa bolmaıdy degen sııaqty túrli tyıymdardy sanaǵa quıyp alǵan olar tarıhy men tamyrynan at-quıryǵyn keskendeı ońaı bas tarta salýǵa ázir. Bul da bolsa dinimiz ben dilimizden, tilimizden aıyryp, jappaı qundylyq uǵymynan jurdaı etýdi qalaıtyn, jastardy jalǵan dindarlyqpen jeńil arbaıtyn syrtqy kúshterdiń qıturqy saıasaty ekeni anyq. Elbasynyń jańǵyrǵan qoǵamnyń qalyptasqan rýhanı kodyn saq­tap qalýǵa, eski mentalıtettiń ozy­ǵy men tozyǵyn elekten ótki­ze otyryp, ulttyq sananyń ashyq­tyǵyn qalyptastyrýǵa, rýhanı jań­ǵy­rýǵa jiti mán berýi de son­dyq­tan. Sebebi tarıhyn tanymaıtyn, ót­kenin qasterlemeıtin, dástúrin dáriptemeı, mádenıetin moıyndamaıtyn urpaqty adastyrý óte ońaı.  Nebir náýbetti bastan ótkergen qazaq halqynyń egemendikti eń­ser­genimen, ótkenniń orny tolmas zar­­daptary, onyń ishinde halyq shy­­ǵy­ny qalypqa áli kele qoı­ǵan joq. Bir derekterde 1917-1918, 1921-1922 jáne 1929-1933 jyldary asharshylyqtyń saldarynan halyq ishindegi qazaq sany­nyń 1926-1939 jyldar aralyǵynda 1 mıllıon 247,7 myńǵa nemese 35,8 paıyzǵa azaıǵandyǵy aıtylady. Bul – bútin halyqtyń úshten biri qyryldy degen sóz. 

Al memlekettik saıası basqarma ókilderiniń 1933 jylǵy esebi bo­ıynsha 47 578 qazaq bosqyn elin, jerin tastap, kórshiles Qaraqalpaq jerine ketýge májbúr bolǵan. Ári olardyń 2357-si – panasyz balalar. Áıtkenmen, munda da qıynshylyq kórip, bosqyndardyń teń jartysynan da az bóligi, dálirek aıtqan­da, 22 myń adam ǵana aman qal­­ǵan. О́zgesi juqpaly aýrý, ár túrli dert­­ten qaza bolyp, tipti keıbir derek­terde bir ǵana Hojeli aýdanynda bir aıdyń ishinde 200 adamnyń kóshede ólgendigi kórsetilgen.  Qazirgi Sırııadaǵy dinı qaq­ty­ǵys­tar da qoldan jasalyp otyrǵan saıası oıyn. Búginde sırııa­lyq­tar­dyń oq pen ottan qashyp, bosyp ketkenderiniń sany shama­men 5 mıl­lıonǵa jetken. Mysa­ly, Lıvannyń ózinde jer aýyp kelgen mıgranttar sany mıl­lıon­ǵa jetken, Iordanııada – 1 mıl­lıon 400 myńnan astam. Halyq kósh­keni­men, kóbiniń kúnkórisi tómen. Adam­dary ashqursaq, kúısiz, qorǵansyz. Keıbir beıresmı derekter bo­­ıyn­­sha, endigi jetinshi jyl­ǵa jal­­­­ǵas­qan Sırııa elin­degi aza­mat­tyq so­ǵys júz myńda­ǵan adam­nyń ómirin qıyp, mıllıon­daǵan sırııa­lyqtardy bos­qynǵa aınaldyrǵan. 

Mundaı mysaldardy álem boıynsha kóptep keltirýge bolady. Al qaýpi tóngen tóńkeristerge tótep berýdiń birden-bir joly – ulttyń tutastyǵy men halyq­tyń rýh-jigeriniń muqalmas myq­ty­lyǵy. Qoǵamnyń rýhanı jań­ǵy­rýyn bolashaqqa baǵdar dep belgi­legen Elbasynyń bul sheshimi kóregendilikpen jasalǵan kezekti batyl qadamdarynyń biri.

Tólebı Ocpan,  Qazaqstan Musylmandary Dinı Basqarmasynyń  Aqtóbe oblysy boıynsha ókil ımamy

Aqtóbe oblysy