Jyl saıyn Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni (31 mamyr) men Rýhanı kelisim kúninde (18 qazan) taǵzym jasalatyn oryndardyń biri «Mamochkıno molasy». О́ıtkeni, munda Qarlagta kóz jumǵan áıelder men balalar jerlengen. Qarlagtaǵy áıel tutqyndarǵa arnalǵan perzenthana 1931 jyly Qarlag «astanasy» (Qarlagtyń bas basqarmasy) bolǵan Dolınka eldi mekeninde ashylǵan. Tutqyndardyń sábıleri balalar qalashyǵynda ustalǵan. Analary kúnine eki-úsh márte aıdaýyldyń basshylyǵymen kelip, balalaryn qorektendiredi eken. Sábıler 2-3 jasqa kelgende olar balalar úıine aýysyp otyrǵan. Munda bala óliminiń kórsetkishi tym joǵary bolǵan. «KSRO NKVD GÝLAG Sanıtarlyq bóliminiń málimeti boıynsha, tek qana 1939 jyldyń ózinde Qarlagtaǵy 350 sábıdiń 114-i kóz jumǵan. О́lgen balalar aýyldan shyǵa beristegi zıratqa jerlengen. Olardyń bárin jınap, ortaq shuńqyrǵa kómip otyrǵan. Keıbir derekterde, qys kezinde ólgen sábılerdi aǵash bóshkelerge jınap, ábden tolǵan soń baryp kómgeni týraly aıtylady. Kóptegen zıratqa múldem belgi qoıylmaǵan. Munda jekelegen qabirlerdi kezdestirý tipten múmkin emes. Eresek tutqyndardy da osynda jerlegen degen derek bar», − deıdi depýtat óziniń saýalynda. Esterińizge sala keteıik, 2003 jyldyń 31 mamyrynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúninde mazarǵa memorıaldyq keshen mártebesi berilgen bolatyn. Sebebi, myńdaǵan sábı jerlengen mazar − tek Qazaqstan halqy úshin ǵana emes, barlyq adamzat balasy úshin qasıetti oryn. Bul jerge kelgender ótken tarıhymyzdyń qasiretti kezeńin eske túsirip, kózderine jas alady. «Jazyqsyz sottalyp, máıitteri qazaq jerinde máńgilikke jaı tapqan sábılerdiń kórgen azaby, sábıinen aıyrylǵan ananyń zary, oırany shyqqan otbasy – bul munda kelgen adamnyń eń alǵash sezinetin kóńil-kúı aýany. Bul jerge kelgen adam ishki jan dúnıesin ózgertedi. О́tkenge kóz júgirtip, búgingi kún men keleshegi týraly oılaıdy. Qazirgi baqytty, qamsyz kúnderge qol jetkizýdiń ońaı bolmaǵanyn túsinedi. Qazaq jeri birneshe halyqtyń taǵdyryn máńgilikke biriktirdi. Bizdiń memleketimizdiń qurylýy men qalyptasý kezeńine tereń boılaı otyryp, óziń de kóptegen dúnıege basqasha kózqaraspen qaraı bastaısyń. «Mamochkıno molasy» aımaǵy belgili bir sakraldy mánge ıe. О́ıtkeni, álemniń barlyq halyqtarynda sábı jany ár kezde adal, pák jáne perishte beınesinde sýretteledi. Atalǵan mazardyń sakraldyq máni týraly aıtý barysynda, onyń «erekshe, qol suǵylmaıtyn, ardaqtalatyn» oryn ekendigin de aıta ketken jón. Áıtse de, bir ókinerligi «Mamochkıno molasy» aımaǵy kúni búginge deıin laıyqty qorǵaýǵa alynbaǵan, eshqandaı eskertkish belgileri joq. Al osydan shamaly ýaqyt buryn vandaldar qasıetti orynnyń oıranyn shyǵardy. Urylar zırattaǵy aıqysh temirlerdi metall synyqtaryna tapsyrý maqsatynda urlap ketken. Tipti, kishkentaı balalar jerlengen qabirlerdiń basyndaǵy belgiler de qoldy bolypty. Budan bólek, zırattyń bir bóligin arnasyn aýystyrǵan ózen sýy shaıyp ketken. О́kinishke qaraı, GÝLAG lagerler júıesindegi eń iri eńbekpen túzeý lageri bolǵan Qaraǵandy oblysyndaǵy Qarlagtyń tarıhyn saqtaýǵa tyrysýshylardyń qarasy tym az. Qazaqstandyqtar men elimizge kelgen qonaqtarǵa totalıtarlyq júıeniń qasiretin ashyp kórsetip, jazyqsyz qurban bolǵandardyń rýhyna taǵzym jasalatyn oryn jyl ótken saıyn joıylyp barady. Osyǵan baılanysty, «Mamochkıno molasy» aımaǵyn aza tutý orny retinde tarıhı oryndardyń biryńǵaı memorıaldyq kesheniniń qataryna qosýdy usynamyn. Bul ıerotopıkalyq joba eldegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandary murajaılarynyń tarıhı-arhıtektýralyq ansamblin biriktirýge múmkindik beretindigine senimdimin. Joǵaryda atalǵan aıtýly oryndardyń ózine ǵana tán aımaqtyq murajaılyq kúıi saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq kezeńiniń kórinisi bola alady», – deıdi Májilis depýtaty. «Biz osy jerden Spassk keshenine uqsaıtyn, biraq odan arhıtektýralyq tujyrymdamasy jáne zamanaýı medıa múmkindikteri arqyly erekshelenetin keshen sala otyryp, qazaqstandyqtar men sheteldik qonaqtardyń elimizdiń tarıhyn tereńnen túsinýlerine múmkindik beremiz dep oılaımyn. Tarıhty arhıtektýra men sýret arqyly beıneleý qurbandardy eske alý men olardyń rýhyna taǵzym jasaýǵa múmkindik beredi. Ári Elbasymyz mundaı oryndardy saqtaýǵa erekshe mán berip otyr», – dep oıyn túıindeıdi depýtat.
Daıyndaǵan Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»