О́zara yntymaqtastyqqa ortaq umtylys

– Elshi myrza, Qazaqstan men Qytaı memleketteriniń bas­shylary ara­syndaǵy jo­ǵa­ry deńgeıdegi kezdesý jy­ly­­na birneshe ret ótip júr. Eki el arasynda osyndaı saıası syndarly kez­desýler men únqatysýlardyń jıi ótýi eki­jaqty baılanystarǵa oń áser ete­tini túsinikti. Eger naq­tylaı tússek, ne qosyp-alar edińiz?

– Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń nátı­je­sinde Qazaqstan álem elde­ri­men pragmatıkalyq jáne kon­strýktıvti baılanystar or­natty. Sol elderdiń biri Qy­taı bizdiń jaqyn kórshimiz já­ne strategııalyq áriptesimiz bo­lyp tabylady.

Qazaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy shekara máselesiniń she­shimin tabýy ózara senimdi kú­sheıtti, elaralyq baılanys­tar­dy joǵary deńgeıge kóterdi.

Ekijaqty yntymaq­tas­tyq­ty úıles­ti­rýde memleket­ter bas­shylarynyń jıi kezdesip tu­rý­ynyń máni zor. Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazar­ba­ev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń turaqty kez­de­sýleri memleketter ara­syn­da­ǵy qatynastardyń qarqynyn jo­ǵary deńgeıde saqtap turý­ǵa múmkindik beredi. 2015 jy­ly QHR kóshbasshysy Qazaq­stan Prezıdentin Uly Otan ­soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyl­dy­ǵy qurmetine Beıjińge, 2016 jyly qyrkúıek aıynda Han­ch­joý qalasynda ótken G20 sam­mı­tine, al 2017 jyly mamyr aı­ynda Beıjińdegi «Bir jol – bir beldeý» halyqaralyq yn­tymaqtastyq forýmyna sha­qyrdy.

– Bıyl Qazaqstan men QHR ara­synda dıplomatııalyq qa­tynastardyń ornaǵanyna 25 jyl toldy. Osy oraıda, el­aralyq baılanystardy qan­­daı formýlamen aıshyq­tar edińiz?

– О́tken 25 jyldaǵy Qazaqstan-Qytaı dıplo­ma­tııa­lyq qatynastaryn basqa mem­leketter úshin úlgi re­tin­de usynýǵa bolady. Eki el arasynda rettelmegen saıası túsinbestik bolǵan joq. Ústimizdegi jyly saýda-eko­no­mıkalyq baılanystarymyz, jahandyq-qarjylyq daǵ­darystyń keri yqpalyna qa­ramastan, oń ósimge bet bur­dy. Mádenı-gýmanıtarlyq sa­la­daǵy baılanystarymyz, me­niń oıymsha, bir-birimizdi jaqynnan tanýǵa múmkindik beredi. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy baılanysty odan ári nyǵaıta túsedi.

– QHR Tóraǵasynyń Qa­zaq­­stanǵa bul jolǵy sa­p­a­rynan ne kútemiz? 

– KHR Tóraǵasy Sı Szın­pın­niń bul sapary – soń­ǵy tó­rt jyldaǵy úshinshi sapar. Ol Astanaǵa alǵash ret 2013 jyl­dyń qyrkúıek aıynda kel­di. Sol kezde Nazarbaev ýnı­ver­sı­tetinde Jibek jolynyń qaıta jań­ǵyrýyna sebepker bolǵan ta­rıhı usynysyn aıtty. Qazir sol kezde aıtylǵan ıdeıa «Bir bel­deý – bir jol» degen ataýmen álemniń birqatar elderinen qol­daýǵa ıe bolyp otyr.

Bul jolǵy sapar yn­ty­maqtastyqtyń ekijaqty já­ne kóp qyrly baılanys­ta­ryn keń qamtýymen erek­she­lenetini anyq. Mem­le­ketter basshylarynyń al­­da­ǵy kezdesýinde saý­da-ekonomıkalyq, kóliktik-tr­a­nzıttik, energetıkalyq, qar­jylyq-ınvestısııalyq, ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne má­de­nı-gýmanıtarlyq máseleler tal­qylanady dep kútilýde. Son­daı-aq, jahandyq já­ne aımaqtyq qaýipsizdik má­se­le­leri de nazardan tys qal­maı­dy dep oılaımyn. 

BUU, AО́SShK, ShYU sı­ıaq­ty halyq­ara­lyq jáne aı­maq­tyq qurylymdar aıa­syn­daǵy yn­tymaqtastyq máselesi de osy ­jolǵy kezdesýdiń jeke-dara tarmaǵy bolýy múm­kin. BUU-nyń Qaýipsizdik Keńe­sin­de Qazaqstan men Qytaı sáı­kesinshe turaqty emes jáne tu­raqty múshe mártebesine ıe eke­nin belgili. Odan ózge, QHR Qazaqstannyń bastamasymen qu­rylǵan AО́SShK-ge tóraǵa bolyp tabylady. ShYU-daǵy tóraǵalyq Astana Sammıtinen soń Qazaqstannan Qytaıǵa ótedi. Kezdesý qorytyndysy boıynsha birqatar qujatqa qol qoıylady dep kútilýde.

– Qazaqstan men QHR ara­­s­yndaǵy ynty­maq­tas­tyq­­tyń basym ba­ǵyt­ta­rynyń biri – Jibek joly eko­­nom­ı­ka­lyq beldeýi. Bul us­y­nys boıynsha bizdiń eli­miz­diń birlesken jobalary týraly ne aıtasyz?

–  QHR Tóraǵasy Astanany 2013 jyly Jibek joly ekonomıkalyq beldeýin qurý ıdeıasyn ilgeriletýshi oryn retinde tekke tańdap alǵan joq. Qazaqstan teńizge tikeleı shyǵatyn joly joq iri el bolsa da, Eýrazııa qurlyǵyndaǵy orny geografııalyq jáne geo­stra­tegııalyq jaǵynan óte tı­imdi. Ornalasýy jaǵynan Eý­ropa men Azııa arasyndaǵy al­tyn kópir.

«Nurly jol» jańa eko­no­mıkalyq saıasaty biz­diń eli­­mizdiń kóliktik-tra­nzıt­tik áleýetin kó­te­retin ınfra­qu­­­rylym qalyp­tas­ty­ryp otyr. «Nurly jol» jańa eko­no­mıkalyq saıasaty men Ji­bek joly ekonomıkalyq bel­­deýiniń túıisýi Qazaqstan aý­ma­ǵynda ornalasqan Qytaı – Qa­zaqstan – Reseı – Eýropa «Ja­ńa Eýrazııalyq qurlyqtyq kó­piri», «Transkaspıı baǵyty» (Qazaqstan – Zakavkaze – Eýropa) jáne Qytaı – Qa­zaqstan – Túrikmenstan – Iran – Parsy shyǵanaǵy temir jol dá­lizderin tolyqqandy paı­da­la­nýǵa múmkindik be­redi.

«Qazaqstan temir joly» UQ»  AQ-tyń málimeti boıynsha, 2016 jyly Qazaqstannan Qytaıǵa temir jol men jıyrma fýtty ekvıvalent boıynsha (JFE) 200 myń  konteıner ótken. Eń qarqyndy ósim QHR – Eýropa – QHR baǵytynda baıqalýda – 104,5 myń konteıner JFE, 2015 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp. 2017 jyldyń tórt aıynyń ishinde atalǵan baǵyt boıynsha 46 myń konteıner tasymaldanyp, byltyrǵy jyldyń osy kezeńdegi kórsetkishimen sa­lystyrǵanda 2,5 ese ósim baı­qa­lady.

Elbasy óziniń «Qazaqstan­nyń Úshin­shi jańǵyrýy: jahan­dyq básekege qabi­let­tilik» atty Joldaýynda 2020 jyl­ǵa deıin konteıner tasymalynyń jyldyq kólemin 2 mln dana JFE-ǵa kóterý, odan túsetin jyldyq tabysty 4 mlrd AQSh do­llaryna jetkizý mindetin qoı­dy. Qazirgi tańda qazaq jeri arqyly júretin júk poıyzdarynyń baǵyttaryn kóbeıtý, Lıan­ıýngan portynda (Qytaıdyń Szıansý ólkesinde) ornalasqan Qazaqstan-Qytaı termınalynyń múmkindikterin keńeıtý, álemdegi eń myqty «COSCO Shipping» teńiz tasy­maly korporasııasynyń «Qor­ǵas-Shyǵys qaqpasy» AEA-ǵa quryltaıshy retinde tar­­tylýy bul maqsattyń is­ke­r­­lik sıpatqa oıysa bastaǵanyn kór­setedi. 

– Indýstrııalyq-ınnovasııalyq salada bizdiń elimiz úshin qandaı múm­kin­dik­ter qa­rastyrylyp jatyr?

– Qazirgi ýaqytta eki mem­leket arasynda quny 28 mlrd AQSh dollaryn qu­raı­tyn 51 joba boıynsha ju­mys júrgizilýde. Bul joba­lar mu­naı hımııasy, metal­lý­r­g­ııa, mashına jasaý, ınfra­qu­ry­ly­m­dyq qurylys, kommýnı­ka­­sııa, qurylys materıaldary men qural-jabdyqtaryn shy­ǵarý, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin qaıta óndeý salalaryn qamtıdy.

Qazir kópshiliktiń kóńilinde atal­ǵan baǵdarlama boıynsha Qytaıdan Qazaqstanǵa eko­lo­gııa­lyq talaptarǵa saı eme­s, eski zaýyttar men fabrıkalar kó­­shiriledi eken degen kúmán bar. Shyn­dyǵyna keletin bolsaq, bulardyń bar­lyǵy – zamanaýı jańa kásiporyndar. Me­­niń oıymsha, mundaı qa­te pikirdiń qa­lyptasýyna «ká­sip­oryndardy kóshirý» degen ter­mınniń paıdalanýyna baı­la­n­ys­ty bolý múmkin. Qytaıda «ká­sip­oryn­­dardy kóshirý» degen sóz tirkesi sa­ny Qytaıdyń óz qajettiliginen asyp ket­­ken jergilikti kásiporyndardy shet ­elge shyǵarýǵa kómektesý sha­ralaryn bil­­diredi.  

Qazaqstanda 2015-2019 jyl­darǵa arnalǵan Indýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý­dyń memlekettik baǵ­dar­la­masynyń iske asyrylyp jat­qanyn eskere otyryp, ke­risinshe, joǵary qosalqy quny bar ónim shyǵaratyn ká­siporyndardyń qajettiligi se­zilýde. Sondyqtan da, meniń oı­ym­sha, osy baǵyttaǵy eki mem­leket arasyndaǵy yn­ty­maqtastyqtyń bolashaǵy zor.

– Úshinshi jańǵyrý – eli­mizde serpin alǵan jańa ba­ǵyt. Onyń Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵyna tıgizer áseri jaıly pikirińiz qandaı?

– Úshinshi jańǵyrý Qazaqstan-Qytaı yntymaq­tas­ty­ǵyna tek oń áserin tıgizedi dep oılaımyn. Memleket bas­shysy óz Joldaýynda aı­qy­n­daǵan jańǵyrýdyń basym baǵyttary qazir QHR-da júr­gi­zilip jatqan saıası jáne eko­no­mıkalyq reformalarmen úndesedi.  

Oǵan mysaldy alys­tan izdeýdiń qajeti joq. «Eko­­nomıkany tehnolo­gııa­lyq jańǵyrtýdy je­deldetý» ba­sym­dyǵy Qy­taıdyń ınno­va­sııalyq baǵ­dar­­la­masymen úı­lesedi. Bu­ryn Qytaı bar­sha úshin óni­min eksportqa shy­ǵarýǵa baǵyttaǵan «álemdik fab­rıka» retinde qabyldansa, qa­zir ol óndiriske engizilip jat­qan ǵylymı taldamalar men noý-haýlardy patent­teý boıynsha álemde kósh­bas­shy orynǵa ıe. QHR eko­no­mıkasynyń 50 paıyzdyq ósi­mi «úshinshi ındýstrııaǵa», ıaǵ­nı qyzmet kórsetý salasyna tı­esili.

Jalpy, Qytaımen tájirıbe almasý elimizdiń Úshinshi jańǵyrýynyń nátıjeli bolýy úshin qajet dep oılaımyn. QHR – turaqty damyp kele jatqan, bizdiń elmen baılanysyn st­rategııalyq deńgeıge kótergen el. Bú­gin­de Qytaı ekonomıkasynyń damý kór­setkishine álemdik qoǵamdastyq nazar aý­daryp, tájirıbesin udaıy zerdeleýde. Sondyqtan bizdiń el mamandarynyń olar­dyń tájirıbesinen úıreneri de, taǵylym alar tustary da jetkilikti.

– QHR Tóraǵasynyń Qazaqstanǵa sapary ShYU Sammıti men EKSPO-2017 kórmesi ashylar tusqa sáıkes kelip tur. Qytaıdyń balamaly energetıka salasyndaǵy qandaı tájirıbesi bizge qyzyqty dep oılaısyz?

– Qazaqstan Syrtqy  ister mınıstrligi, «Astana EKSPO-2017» UK» AQ  jáne Qazaqstannyń KHR-daǵy elshiliginiń Qytaıdyń Halyqaralyq saýdany yntalandyrý jónindegi komıtetimen birlesip júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde Astanada ótkeli otyrǵan halyqaralyq kór­mege Qytaı tarapynyń joǵary deń­geı­degi daıyndyǵy qamtamasyz etildi.

Qytaı balamaly energııa kózderin paıdalanýǵa erekshe kóńil bóletin, «jasyl energetıkany» damytý boıynsha álemde aldyńǵy oryndardy ıelengen memleket bolyp tabylady.

QHR-dyń Halyqaralyq saýdany yntalandyrý jónindegi komıtetiniń málimeti boıynsha, EKSPO-2017-ge Qytaıdyń 24 provınsııasy, avtonomdy aýdany jáne ortalyqqa tikeleı baǵynyshty qalalarynan 500-deı kompanııa ókilderi qatysady. Olar EKSPO-daǵy alańyn qazaqstandyq kásipkerlermen baılanys ornatý maqsatynda paıdalanýǵa nıetti. EKSPO bizdiń kásipkerlerge Qytaı ónimderiniń qyr-syrymen tanysýǵa, óndirýshilermen yntymaqtastyqtyń bolashaǵy boıynsha tikeleı kelissózder júrgizýge múmkindik beredi .

Qytaıdyń negizgi pavılonynyń urany «Bolashaqtyń energııasy, jasyl Jibek joly». Onyń jalpy alańy – 1000 sharshy metr. Zaldy bezendirý úshin ınteraktıvti 3D-tehnologııasy qol­­danylǵan. Sondaı-aq, energetıkalyq jı­­yntyqtardyń fýtýrıstik úlgi­le­riniń nusqalary, sonyń ishinde «jasan­dy kún», taǵy basqa eksponattar da qa­rastyrylǵan.

2017 jyldyń 5 shildesi Qytaı pavılonynyń EKSPO-daǵy Ulttyq kúni bolyp belgilendi. Onda túrli merekelik sharalar, sondaı-aq, Qazaqstan men QHR-dyń energetıkalyq jáne týrıstik sa­la­da­ǵy yntymaqtastyq forýmdary ótedi. QHR pavılony jumysy kezinde, ıaǵnı 10 maýsym men 10 qyrkúıek aralyǵynda QHR ákimshilik birlikteriniń taqyryptyq kúnderiniń tizimi jasaldy.

Budan ózge,  QHR-dyń EKSPO-2017-degi ekinshi pavılony «Qytaı aspazdyq óneri men mádenıetine» arnalmaq. Eki qabattan turatyn pavılonnyń alańy – 1700 sharshy metr. Birinshi qabatynda qytaılyq taǵamdardy usynatyn ataqty brendter bolady. Al ekinshi qabatta Qytaıdyń aspazdyq mádenıeti kórsetiledi. Onda Qytaıdyń árbir aımaǵy óziniń taǵam túrlerimen tanystyrsa, kompanııalary kelissózder júrgizip, kelisimsharttarǵa qol qoıady. EKSPO-daǵy «Qytaıdyń aspazdyq óneri men mádenıeti» pavılonynda 8 túrli Qytaı taǵamdaryn daıyndaý baǵyttarymen tanysýǵa bolady.

Osy tusta Qytaı aspazdyq óneri men mádenıeti» pavılonynyń qur­metti basshysy retinde ulty qazaq aza­mat, Qytaıdyń Halyqtyq saıası-kon­sýl­tatıvti keńesiniń múshesi, jazýshy Aqbar Májıt aǵamyz taǵaıyndalǵanyn atap ótý kerek. 

EKSPO-2017 halyqaralyq kór­me­siniń Astanada ótkizilýi men Qytaı ká­sipkerleriniń oǵan qatysýǵa bildirip otyrǵan qulshynysy eki memleket ara­syndaǵy jáne aımaqaralyq baılanystardy jandandyrý, kásipkerler arasynda baılanys ornatý, jasyl tehnologııalardy engizý, mádenı baılanystardy keńeıtý jáne týrıster tartý, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy tatý kórshilik pen dostyq baılanystardy tereńdetý úshin úlken múmkindik týǵyzary sózsiz.   

Áńgimelesken

Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalııst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

ALMATY