Bul birqatar obektıvti faktorlarǵa baılanysty taraptardyń kózqarastarynyń bir jerden shyǵýymen baılanysty. Qazirgi tańda, Qytaı men Eýropa elderiniń ekonomıkalyq baılanysyn tereńdetýge túrtki bolǵan máseleler bar. Birinshiden, sońǵy ýaqytta EO men Qytaı arasyndaǵy saýda qatynastarynyń tómendeýi eki tarap úshin de teris yqpalyn tıgize bastady. Sol úshin olar ekijaqty qatynasqa jańa serpin berýge nıetti.
Ekinshiden, Sı Szınpınniń basshylyǵymen Qytaı bıligi syrtqy saıasatta «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn júzege asyrýǵa basymdyq berip otyr. Qytaıdyń kómegimen kóptegen kólik joldaryn salýdaǵy basty maqsat − Eýropa elderimen baılanysty arttyrý. Eýroodaq Qytaıdyń negizgi saýda áriptesi ári qytaılyq taýardy tutynýshy naryq bolyp tabylady. Degenmen, Qytaıdyń bastamasy ázirge oıdaǵydaı júrip jatqan joq. Germanııa, Fransııa, Italııa, Ispanııa, Gollandııa syndy Eýroodaqtyń negizgi elderi ony qoldamaı otyr. Mamyr aıynda Beıjińde ótken forýmǵa «Úlken jetilik» elderiniń birde-bir basshysy qatyspaǵany málim. Eń mártebesi joǵary qatysýshy – Italııa premeri boldy, onyń ózinde qytaılyq tarap Italııamen naqty kelisimge qol jetkize almady.
Mundaı jaǵdaıda, QHR Memlekettik keńesiniń premeri Lı Kesıannyń 21 mamyr – 2 maýsym kúnderi Germanııaǵa, Belgııaǵa sapar jasaǵany bul iri ekonomıkalardy óz bastamasyna tartýǵa baryn salyp jatqanyn kórsetedi.
Úshinshiden, Eýropa elderinde AQSh-pen qatynastaryn qaıta qaraý prosesi birtindep júrip jatyr. D.Tramp ákimshiliginiń kúrt qubylǵysh áreketteri konservatıvti eýropalyqtarǵa onsha unaı qoımaıdy. NATO-ny qarjylandyrý isindegi óz úlesin AQSh qysqartady dep kútilip otyrǵany málim. Tramptyń Klımat jónindegi Parıj kelisiminen shyǵý týraly málimdemesi de eýropalyqtarǵa unamaǵany túsinikti.
Osy sebepterge baılanysty, Eýropa elderi, ásirese, Germanııa odan ári damýdyń balama vektorlaryn qarastyrýǵa kóshken bolatyn. Bul oraıda, QHR men onyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy olar úshin tartymdy bolyp kórindi. Qytaı basshylyǵynyń halyqaralyq saıasattaǵy ustanymy da Kári qurlyq lıderlerine unaıtyny baıqalady.
19-shy ret ótken EO-Qytaı sammıti ádette iri kelisimderge qol qoıýmen aıaqtalatyny belgili. Bul joly klımattyń ózgerýimen kúres jónindegi qujat negizgi kelisim boldy. Budan ózge de ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilgeni týraly aıtylýda. Atap aıtqanda, qorshaǵan ortany lastaýdy retke keltirý úshin Eýroodaq Qytaıǵa 10 mıllıon eýro bólýge kelisken. Kedeı elderge ekonomıkalaryn «jasyl» tehnologııalar negizinde damytýǵa kómek qolyn sozý týraly da ýaǵdalasqan.
Jalpy alǵanda, qazirgi tańda Qytaıdyń tolyqqandy jahandyq derjavaǵa aınala bastaǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Sońǵy 20 jylǵa jýyq ýaqytta bul memleket joǵary ekonomıkalyq kórsetkishterdi baǵyndyryp keldi. Kóptegen parametrler boıynsha Japonııany, Eýropa elderin artta qaldyrdy. Álemniń ekinshi ekonomıkasy bolǵannan keıin de Qytaı uzaq ýaqyt boıy jańa formatqa – álemdik lıder formatyna kóshýge asyqpady. Sebebi, el bıligi árdaıym óziniń áleýeti men qarym-qabiletin tómendetip kórsetýge tyrysatyn. Sol sebepti, jýyrda ǵana ómirden ozǵan Z.Bjezınskııdiń «Qytaı – jahandyq emes, aımaqtyq derjava» degenin durys qabyldady.
Degenmen, Qytaıdyń mundaı qarapaıym ustanymy da ýaqyt óte kele ózgerdi. Sı Szınpın mamandar boljaǵannan da órshil bolyp shyqty. Onyń reformalary men kóregendiginiń arqasynda Qytaı kóptegen keń kólemdi máselelerge qatysty jaýapkershilik alýdan taısalmaıtyn boldy.
Qytaı bıligi belsendiliginiń kúsheıýine eldiń óz ishindegi ahýaldar da yqpal etýi múmkin. Bıylǵy jyldyń qarasha aıynda QHR basshylyǵynda ózgeris bolatyny málim. Qytaı Kompartııasy OK 19-sezinde QHR Saıası bıýrosy Turaqty komıtetinen Sı Szınpınniń senimdi serikteri jastarynyń ulǵaıýyna baılanysty ketýge tıis. Osy sezde 2021 jyldan keıin Qytaıdyń jańa kóshbasshysy kim ekeni anyqtalatyn bolady.
Árıne, kórshi eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyndaǵy ózgeristerdiń Qazaqstan- nyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyny túsinikti. Sebebi, irgeles ornalasqan el retinde Qytaıda bolǵan ózgeristerdiń barlyǵy birinshi kezekte bizdiń elde seziletin bolady.
Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy