Mundaı erekshe jaratylǵan jan, úlken paıym men parasat jáne abyroı bıiginen alasarmaı ótken azamat jóninde «edi» dep ótken shaqty sóz saptap otyrǵanymyzdyń ózi ókinishti-aq. Qaıtersiń, bul taǵdyrǵa qandaı shara bar. Iá, ol birinshiden ulaǵatty ustaz edi. Ǵıbraty mol ǵalym edi. Sonymen birge Ǵalymjan Jumabaıuly kóziniń tirisinde basshylyq qyzmettiń mártebesin de bıikke kótere aldy. Sondaı-aq, ol qoǵamdyq orta men áriptesteri arasynda úlken syı-qurmet pen bedelge ıe boldy. Ári dostyqqa adaldyǵymen, dostyq dep atalǵan adamı qundylyqtyń qadir-qasıetin odan ári kótere bilýimen de el aldynda esimi umytylmastaı bolyp jattalyp qaldy.
Osyndaıda oıdy oı qozǵaıdy. Bir paıym ekinshisine qanat baılaıdy. Sáýle, jaryq sáýle degen uǵym bar, qaıtalanbas qudiret bar. Jaratýshynyń jazýymen mıllıondaǵan shaqyrymdardy sekýndtarda júrip ótip, jumyr jerge tirshilik nárin syılaıdy ol. Erkindikti súıedi, adamzatty súıedi. Adamzat ta oǵan umtylady. Bizge azamattyq ta, ǵalymdyq ta sol appaq sáýledeı kórinedi. Qazaqtyń eń qymbatyn «shyraǵym» deıtini, «Shyraǵyń sónbesin!» dep tileıtini beker bolmasa kerek-ti. Syrttaı qaraǵanǵa bir-aq tús. Al bile bilsek, onyń boıynda qanshama ǵajaıyp boıaý bar. Kók te, qyzyl da, sary da. Ustazdyq ta, ǵalymdyq ta, azamattyq ta, basshylyq ta – ardyń isi. Ol da sol sáýledeı bir ózine qanshama baqyt, qýanysh, úmit, arman, izgilik qundaqtaǵan.
Osy bir jarqyraıtyn sáýle qymbat tasta da bar. Ol – gaýhar. Gaýhar tastyń qyry kóp bolǵan saıyn, jan-jaqqa shashatyn sáýlesi de, jarqyraıtyn qasıeti de arta túsedi. «Segiz qyrly, bir syrly» degen halqymyzda ádemi tirkes bar. Bul kez kelgen adamǵa aıtylmaıtyn, telinbeıtin baǵa. Naǵyz gaýhar tas jan-jaǵyna jarqyratyp sáýlesin shashyp, nuryn syılasa, naǵyz azamat ta – aınalasyndaǵylarǵa jaryq sáýleniń shyraqshysy bola bilgen jan. Aqyl, bilim, bilik, parasat, kórkem minez ıesi bola alady. Ardaqty adamdy asyl azamatqa balar edik. Osyndaı tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy da, Ǵalymjan Nuryshev ekenine bás tige alamyz.
«Ustaz... jaratylysynan ózine aıtylǵannyń bárin jete túsingen, kórgen, estigen jáne ańǵarǵan nárselerdiń bárin jadynda jaqsy saqtaıtyn, bulardyń eshnársesin umytpaıtyn... alǵyr da ańǵarympaz aqyl ıesi.., meılinshe sheshen, óner-bilimge qushtar, asa qanaǵatshyl jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaıtyn, jaqyndaryna da, jat adamdaryna da ádil.., jurttyń bárine... jaqsylyq pen izgilik kórsetip... qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeıtin batyl, erjúrek jan» dep shyǵys ǵulamasy ál-Farabı aıtqan eken. Shyǵys danasynyń osy sózin jadyna saqtaǵan ár adam ustazdyq qasıettiń aýyr júgin sezinýge tıis. Árıne bul bıik ólshemderge ustazdyń ustazy ǵana syıa alatyny anyq. Kerisinshe, ekiniń biri danyshpan aıtqan qaǵıdalarǵa teńese almaıtyny taǵy da aıan. Degenmen, shyǵys oıshylynyń ustaz jónindegi ǵaqlııaǵa toly tolǵamdary Ǵalymjan Nuryshevqa qarata aıtylǵandaı bolady da turady.
Biz biletin Ǵalymjan Jumabaıulynyń elimizdiń joǵary bilim berý salasyna sińirgen eńbegi men ustazdyq qyzmetiniń jeńisi men jetistigi kóp ekeni ańǵarylady. Ol áriptestik ortada ózindik tanym, tereń bilim, eńbeksúıgish, jumysqa qabilettilik pen talapshyldyq jáne izgilikke toly qasıetterimen erekshelengen tulǵa dep tolyqtaı syr shertýge bolady.
Ǵ.Nuryshev 1986 jyly Atyraý qalasyna otbasymen kelip, qyzmetin jalǵastyrdy. Osy jyly sol kezdegi Gýrev pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory Jambyl Aqylbaevtyń usynysymen Gýrev pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh-fılologııa fakýltetine, al Ǵalymjan Jumabaıuly pedagogıka fakýltetine dekan bolyp taǵaıyndaldyq. Bul qyzmetti de ol bıik abyroımen, úlken parasat bıiginde atqardy. Qazir qarap otyrsam, ekeýmiz bilim berý salasyndaǵy basshylyq baspaldaqtaryn qatar bastaǵandaımyz. Keıin osy áriptestik qarym-qatynas berik negizdegi aıyrylmas dostyqqa ulasty.
Ǵalymjan Nuryshevtyń ómir ózenindegi bederli bir belesi – elordamyz Astanada qyzmet etken jyldary deı alamyn. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ǵylymı jumystar jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektory qyzmetin de ol bıik satyǵa kótere bildi. Sonymen birge, shákirt tárbıeleýge de ýaqyt taýyp, ǵylym kandıdattaryn ázirlep shyǵardy.
2004 jyly burynǵy pedagogıkalyq ınstıtýttar qaıtadan ashylǵan sátte áriptesimiz Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyna rektorlyq qyzmetke taǵaıyndaldy. Osy jyldan bastap, ǵumyrynyń sońyna deıin Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýtynda iskerlik pen ilkimdilik jáne biliktilik pen bilimdarlyq úlgisin kórsetti. Ár adamnyń basty paryzy – eline, ultyna qyzmet etý bolsa, qaı jerde, qaı óńirde júrse de, Ǵalymjan Jumabaıuly osy paryzǵa tek adaldyq tanytyp otyrdy. Ol ult kadrlary múddesin joǵary qoıdy. Bilimdi stýdent, bilikti maman daıarlaýǵa bar kúsh-qaıratyn jumsady. El erteńi – jas urpaqqa sanaly tárbıe, sapaly bilim berý – basty mindet bolsa, bilimdi, bilikti, tárbıeli jastardyń qalyptasýy úshin tabandy azamat qoldan kelgenniń bárin jasaı bildi.
Bilim berý men ǵylym salasynda kúrdeli máselelerdi sheshý úshin kásibılik pen biliktilik úlgisin tanytyp, oǵan sanaly ǵumyryn arnaǵan janǵa qandaı marapat ta laıyqty. Onyń ulaǵatty ustaz, el moıyndaǵan ǵalym ekenine ǵumyryndaǵy tókken teri dálel. Bilim berý tarlanynyń eńbegi óz ýaqytynda laıyqty baǵasyn da aldy. «KSRO joǵary bilimine sińirgen aıryqsha jetistikteri úshin» (1991), «Bilim úzdigi» (1997), «QR bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» (2001), «Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» (2003), «Y.Altynsarın» (2007) tósbelgilerimen, «Qurmet» (2005) jáne RF «M. Lomonosov» ordenderimen jáne eki márte Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Alǵys hatymen marapattaldy.
«Naǵyz adamnyń belgisi – kisilik» degen eken shyǵys ǵulamasy Júsip Balasaǵun. Kisilik pen kishilik qasıetiniń qatar júretini zańdy. Ǵalymjan Nuryshev kisilik kelbetin kelistirip, kishilikti de tanytqan, shynaıylyqty asqaqtatyp kelgen ardaqty tulǵa bola bildi. Ana sútimen birge sińgen abzal qasıettiń jemisi – aınalasyna rahman nuryn shashtyra bildi.
Jastyq kezeńde kezdesetin san qıyndyqtarǵa moıymaı, qınalǵanda qýatker, ońashada oı-erik, jalǵyzdyqta joldas, baqytqa bastar aqylshy, toryqqanda taıanysh, adamdar arasynda aıbar, jaýǵa qarsy jebe bolatyn bilim men ǵylymdy qýalady ol. Jyldar óte izdenis pen qabilet-qarymnyń arqasynda sheberligi damyp, ómirge degen kózqarasy keńeıip, ǵylym jolyna búkil ǵumyrynyń rýhanı azyǵyna, qyzyǵy men shyjyǵyna aınalǵan bilim berý salasyna ómirin arnaǵan jan. Ǵylym maıdanynyń qatardaǵy jaýyngeri tek únemi oqý, izdený, talpyný, taný, ómir mektebinen ótýi arqyly qaıratker dárejesine deıin kóterile alatyny anyq. Bizdiń keıipkerimiz osyndaı tálimi mol mektepten ótip edi.
Belgili qazaq ǵalymy Evneı Bóketov: «Parasattylyq, sharapattylyq, keńdik, adaldyq ǵylymda qyzmet istegen árbir adamǵa laıyq, halqymyzdyń mápelep, betke ustary – ǵylym adamdary» dese, Ǵalymjan Jumabaıulynyń boıynan osy ǵylym adamyna laıyq abzal qasıetterdiń barlyǵy tabylǵandy. Basshylyq qyzmette júrse de, ol esh ýaqytta ǵylymı izdenisterinen alystaǵan emes. Negizgi zertteý nysany respýblıka aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkasy bolsa, osy baǵytta 100-den astam ǵylymı eńbekter men monografııalary jaryq kórdi.
О́negeli otbasynda dúnıege kelgen, qyzmette baǵy janǵan tulǵany aǵaıyndarymen qarym-qatynasynyń beriktigi otbasynda kórgen ǵıbratty ónegesinen dep aıtýǵa bolady. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen halyq maqaly da osynyń dálelindeı. Asqar taýdaı áke men asyl ananyń ǵıbratty ǵumyry bolashaq ǵalymnyń ósý joldaryna eleýli áserin tıgizgeni aıqyn. «Otbasym men ini-qaryndastarym – Allanyń maǵan syılaǵan baqyty» dep óz estelikterinde únemi aıtyp júretin Ǵalekeń zaıyby Gúlimhan Báıkenqyzymen jubaılyq ómirde jarasymdy jup bola bildi.
Ol minezge baı, bir boıynan qazaq áıeline tán barlyq jaqsy qasıetter toǵysqan, aqylyna kórki saı adam edi. Sondaı-aq, onyń aqadal kóńili men jaıdary da meıirimdi júzi kóz aldymyzdan ketpeıdi. Ǵalymjandaı azamattyń asyl jary Gúlimhan Báıkenqyzy áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professory atandy. Sóıtip, otandyq áleýmettaný ǵylymynyń damýyna súbeli úles qosty.
Qazaqta qaraqan basynan góri eliniń qamyn jegen azamattar qashanda az bolmaǵan. Sondyqtan da ata-babalarymyz mundaı tekti uldaryna: «Tulparda da tulpar bar – qazanaty bir bólek, jigitte de jigit bar – azamaty bir bólek», – dep erekshe súısinip, esimderin esterinde saqtaǵan. Sondaı asyl jandardyń biregeıi retinde kemel tulǵa, kóregen basshy, adal da qımas dos bola bilgen Ǵalyjan Nuryshevtyń ǵıbratty ǵumyry men azamattyq tulǵasy biz úshin árdaıym bıik tuǵyrda turyp qalmaq. Sonymen birge, «jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen danalyq sóz de onyń rýhy men týabitti jaratylysyna ábden laıyqty edi.
Ashat IMANǴALIEV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ORAL