«Bir qolymen besikti terbegen» deıtin teńeý otbasymen qosa ǵylymdy ıgergen áıelderge dóp keletindeı. Olar – keshegi qazaq qyzdarynan shyqqan tanymal jýrnalıst, pedagogıka ǵylymynda orny bar tulǵa Názıpa Quljanova, otandyq medısına ǵylymynyń qalyptasýyna úles qosqan alǵashqy dárigerler Gúlsim Asfendııarova men Aqqaǵaz Dosjanova, kásibı bilim alǵan mýzykatanýshy Gúljaýhar Shombalova, tuńǵysh áıel-palentolog Baldyrǵan Qojamqulova, quqyq pen medısına ǵylymyna úles qosqan tis dárigeri Múbına Nııazova, tuńǵysh bıolog Náılá Bazanova. Búginde osyndaı kórnekti ǵalymdardyń izin jalǵaǵan zertteýshiler bar. Elimizde ǵylymı dárejege ıe 120 896 maman bolsa, sonyń 62 433-i, ıaǵnı 51,6 paıyzy – áıelder. Bul sandar – sonyń dáleli. Solardyń bir parasyn BUU bekitken, 11 aqpanda atalyp ótken Ǵylymdaǵy áıelder men qyzdar kúnine oraı usynyp otyrmyz.
Synaqtan sátti ótken sensor
Injener. Bul erlerge tán mamandyq deıtin kózqaras qalyp qoıǵan. Sodan bolar, elimizde jaratylystaný ǵylymyn kásip etken áıelder kóp emes. Sonyń ishinde ǵylymı jumysyn zerthananyń ishinde ustamaı, óndiriske engizip, qomaqty ınvestısııa tarta alǵany, tipti, saýsaqpen sanarlyq. Kezekti keıipkerimiz sol sanaýlynyń qataryna kiredi.
Gúlnur QALIMÝLDINA – Japonııanyń Tokıo tehnologııalyq ınstıtýty ınjenerııa baǵyty boıynsha PhD, 2025 jylǵy «Ǵylymdaǵy eń úzdik JI jobasy» atalymyn Prezıdenttiń qolynan alǵan. Qazir Nazarbaev ýnıversıtetinde professor assıstenti bolyp jumys isteıdi. Soǵan qosa ózdiginen qýattanatyn júıelerdi jasaýmen aınalysyp, birnesheýin óndiriske sátti engizip úlgergen ınjener.
«Men qazir ǵylymdy ónimge aınaldyrý jaı ǵalym bolýdan eki-úsh ese qıyn ekenin túsindim. Qatardaǵy professor bolyp qalýyma bolar edi. Biraq bizde top bar, men jaýap beretin mamandar bar. Bárimiz dittegen maqsatymyzǵa jetýimiz kerek. Bizde basqa nusqa joq», deıdi ǵalym.
Osy oıymen isi de qabysqan keıipkerimiz óziniń shaǵyn tobymen álemge ortaq, sonyń ishinde elimizde ótkir turǵan máseleni sheshýge kirisken. Qarańyzshy, elimiz energııany negizinen munaı, gaz, kómirden alady. Energııa alýdyń bul joldary ekologııaǵa orasan zııan. Endi energııany únemdeýdiń jáne zııansyz alýdyń basqa qandaı joly bar? Buǵan jaýap bolatyn ıdeıa 2019 jyly dúnıege kelgen. Sóıtip, ol óziniń izdenýshilerimen birge nanogeneratorlardy zertteı bastady. Olar nanogeneratorlardyń mehanıkalyq qozǵalystan elektr qýatyn alýǵa bolatynyn dáleldedi. Osylaısha, mashınalyq úıretý ádisimen ártúrli salada qoldanylatyn aqyldy sensor jasady. Sensorly júıeni qozǵalys arqyly qýat alýdy qajet etetin barlyq elektrondy qurylǵyǵa qoldanýǵa bolady. Ǵalym nanogenerator arqyly kardıostımýlıatordy qýattap, mehanıkalyq júrek jasady, keleshekte bul adamǵa salynýy múmkin. Sensordan G.Qalımýldınanyń bir stýdenti múmkindigi shekteýli adamǵa neni ustaǵanyn bilýge kómektesetin jasandy qol jasasa, ekinshi bir stýdenti ultaraq jasap shyqty. Al ózdiginen qýat alatyn batareıalardyń jóni bólek. Adamnyń qozǵalysynan qýat alatyn batareıalar zamanaýı qajettilikten týǵan. Sebebi búginde barlyq jumys elektrondy formatqa ótti, telefon, teledıdar, qarapaıym aqyldy qol saǵattar, planshet, noýtbýkter, kompıýterlerge sát saıyn, saǵat saıyn qýat kózi kerek, demek elektr qýatynyń tapshylyǵy ótkir máselege aınaldy. Osyndaıda jaıaý júrip qajet quralyńdy qýattap alsań, keremet emes pe! Keıipkerimiz Gúlnurdyń ıdeıasy osy. Biraq ony iske asyrý ońaı sharýa emes. Bul jolda ol kóp ter tókti.
Búginde ǵalym óz tobymen ázirlegen jobalardy tolyqqandy «Mirai Tech» dep atap, startap túrinde iske qosyp, birneshe patent aldy. Olar osyndaı kúrdeli de tyń taqyryppen aınalysatyn TMD elderi arasynda alǵashqy top bolyp otyr. Mıraı japon tilinen aýdarǵanda «bolashaq» degendi bildiredi. G.Qalımýldına bastaǵan ǵalymdar muny jańa naryqty qalyptastyratyn tehnologııa retinde qabyldaıdy. Jobalar birtindep ǵylymı eksperımentke ǵana emes, halyqaralyq ambısııasy bar kommersııalyq ónimderge aınalyp jatyr. Sonyń ishinde ultaraq jobasy óndiriske engizildi. Ultaraqty aıaqkıimge salyp júredi. Júıe sanaýly mınýttarda adam aıaǵynda aýytqýlar bar-joǵyn 82 paıyz dáldikpen anyqtaıdy. Qazir osy ultaraqty óndirý maqsatynda birneshe otandyq («Astana», «Tobyl») jáne sheteldik (Eýropa, Nıderland, Japonııa, Italııa) fýtbol komandalarymen kelissózder júrgizgen.
Biz ádette adamnyń jetistigin ǵana kóremiz, shyn máninde kóp nárse adamnyń úlken armany men taýdaı talabynan týady. Mundaı oıǵa kelýimizge keıipkerimizdiń kemi bir múshel ýaqytyn ǵylymǵa arnaǵany túrtki boldy. Inemen qudyq qazǵandaı eńbekti talap etetin jolǵa Gúlnur mektep kezinen-aq bet burǵan. 9-synypta júrgende ǵylymı jarysqa qatysyp, alabota ósimdiginen sabyn jasap shyǵarǵan. Sodan beri ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy artqan. Sóıtip, Almatydaǵy Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetin «Organıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy» mamandyǵyn, «Bolashaq» baǵdarlamasymen Manchester ýnıversıtetinde «ınjenerlik jobalardy basqarý» boıynsha bilim alyp, elge oralǵan. Keıin Nazarbaev ýnıversıtetiniń ınjenerııa mektebinde oqytýshy kómekshisi bolyp jumysqa turdy. Sol ýaqytta Nazarbaev ýnıversıtetinde lıtıı-ıon batareıalaryn zertteýdi endi bastaǵan professor Jumabaı Bákenovten aqyl-keńes alyp, elimizde áli tanyla qoımaǵan taqyrypqa tereń boılady. Nátıjesinde energııa saqtaý júıeleriniń matematıkalyq modelin jasady. Sóıtip, Tokıo tehnologııalyq ınstıtýtyna doktorantýraǵa oqýǵa tústi. Japonııany tańdaý bekerden-beker bolmasa kerek-ti, sebebi bul elde batareıalardy zertteý salasy óte jaqsy damyǵan. Tokıo tehnologııalyq ınstıtýtyndaǵy professor Izýmı Tanıgýchıdiń jetekshiligimen PhD jobasynyń aıasynda mys sýlfıdterin katod retinde qoldaný joldaryn zerttedi. Bedeldi jýrnaldarǵa 4 ǵylymı maqalasyn shyǵaryp, ǵylymı dárejesin qorǵady. Týǵan jerge oralyp, Nazarbaev ýnıversıtetine postdoktorantýraǵa túsip, qosymsha professor assıstenti bola júrip, elimizde áli eshkim tolyq zerttemegen ǵylymı baǵytqa túbegeıli tústi. Munyń jemisin joǵaryda jazdyq.
Almanııaǵa syıly neırohırýrg
– Ol kim?
– Dáriger.
– Onyń ishinde qaısy?
– Hırýrg.
– Hırýrgtiń qandaıy?
– Mı men julyn jumysyn emdeıtin neırohırýrg.
Iá, mundaı maman bolýǵa batyldyq kerek. Al kezekti keıipkerimizdiń boıynda náziktikpen qatar qaısarlyq qasıet bar.
Ásel SARYEVA – dáriger-neırohırýrg, medısına salasynan PhD, Germanııanyń Gannover qalasyndaǵy ýnıversıtet klınıkasy bas dárigeriniń orynbasary.
Áseldiń hırýrgııaǵa qyzyǵýshylyǵy mektep kezinen bastalǵan. Júrek qalaýymen S.D.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Al ınternatýradaǵy sheshýshi kezeńde keıipkerimiz sanaly túrde ári ishki senimmen neırohırýrgııa mamandyǵyna túbegeıli bet burdy. Kásibı, suranystaǵy dáriger bolý maqsatynda kóp izdenip, bilimin odan ári ushtaý keregin uqty.
Ýnıversıtettiń alǵashqy kýrstarynda oqyp júrgen kezinde-aq Ásel árdaıym medısına salasynda qandaı zertteýler júrgizilip jatqanyn, aýrýlardy emdeýde qandaı jańa tásilder qoldanylatynyn bilgisi keldi. Internatýrada júrgende oǵan nemere aǵasy jumys isteıtin Mıýnhendegi ýnıversıtet klınıkasyna barý baqyty buıyrdy. Sol kezde onyń aǵasy asqazannyń patogendik florasyn zertteıtin doktorlyq zertteýin júrgizip júrgen. Onyń jumysy men ǵylymı ortasyn baqylaı otyryp, Ásel praktıkalyq hırýrgııany zertteý qyzmetimen biriktirip, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵysy keletinin túsindi.
Onyń doktorlyq dıssertasııasy parkınson aýrýyndaǵy mıdyń belgili bir qurylymdarynyń ózara árekettesýin zertteýge arnalǵan. Jumys eksperımenttik sıpatta boldy jáne parkınsonızmnen týyndaǵan egeýquıryqtardyń zerthanalyq modelderinde júrgizildi. Negizgi ǵylymı mindet ártúrli mı qurylymdary arasyndaǵy baılanysty taldaý, bolashaqta adamda klınıkalyq qoldanýǵa beıimdelýi múmkin neıromodýlıasııa men emdeýdiń yqtımal joldaryn tabýdan týdy. Taqyrypty tańdaý kóbine ýaqyt suranysy men neırohırýrgııanyń ereksheligine baılanysty. Parkınson aýrýynyń emi áli tabylmaǵan, ıaǵnı zertteýdi qajet etedi. Ǵalymnyń ǵylymı eńbegi nátıjesindegi mıdyń tereń stımýlıasııasy sııaqty zamanaýı ádister pasıentterdiń ómir súrý sapasyn edáýir jaqsartýǵa, sımptomdardy baqylaýǵa múmkindik beredi. Sol sebepti aýrýdyń mehanızmderin jáne olardy modýlıasııalaý múmkindikterin zertteý keıipkerimiz úshin ózekti de perspektıvaly baǵyt boldy.
Osylaısha, Ásel ulttyq ýnıversıtettegi oqýyn aıaqtaǵannan keıin Germanııada «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha ǵylymǵa baǵyt alyp, 2009 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Ol munymen de shektelmeı, budan ári sol Germanııadaǵy Gannover qalasynyń ýnıversıtettik klınıkasynda neırohırýrgııa boıynsha professor Ioahım Kraýsstyń basshylyǵymen rezıdentýradan ótti. 2015–2024 jyldar aralyǵynda osy klınıkanyń neırohırýrgııa bólimshesin basqardy. Bul kezeń klınıkalyq praktıka men ǵylymı jumysty bir tusta toǵystyrýǵa, ıaǵnı neırohırýrgııada biriktirýge múmkindik bergen kásibı jáne ǵylymı bolmysyn qalyptastyrǵan mańyzdy kezeń boldy. 10 jylǵa jýyq ýaqyt óziniń biliktiligi men kásibıligin kórsetip, ótken jyldan bastap sol ýnıversıtettik klınıkada neırohırýrgııa bas dárigeriniń orynbasary qyzmetin atqarady.
Osynshama eńbek pen tynymsyz izdenistiń nátıjesi bolar, ǵylymı zertteýleri jóninde únemi ǵylymı jýrnaldarda jarııalanyp, Germanııa men Eýropanyń jetekshi ortalyqtarymen birlesken zertteýlerge qatysady. Eń mańyzdysy turaqty túrde elimizdegi zertteýshilerge tanymdyq leksııalar oqyp, sheteldik áriptestermen ǵylymı baılanys ornatýyna septesip júr. Onyń ǵylymı jumysynyń negizgi baǵyttary neıromodýlıasııamen jáne sırek kezdesetin qozǵalys buzylystarymen baılanysty. О́ıtkeni oǵan jeke basy emes, búkil ǵylymı baǵytty damytýǵa, pánaralyq yntymaqtastyqqa qosqan úlesi mańyzdy.
«Búginde otandyq ǵylymnyń damýynda oń dınamıkany kórip otyrmyn. Elimizde jastardyń ǵylymǵa, ásirese medısına salasyna degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Jas mamandardyń halyqaralyq konferensııalarǵa qatysýǵa, tájirıbe almasýǵa, óz zertteýlerimen sóılesýge múmkindikteri molaıdy. Eksperımenttik baǵyttardy qarjylandyrý keńeıip, ǵylymı ınfraqurylym qalyptasty. Júıeli kedergilerdi kórip júrgen joqpyn, jeke motıvasııa men jańa bilimge degen shynaıy qyzyǵýshylyq negizgi faktorlar bolyp qala beredi», deıdi ǵalym Á.Saryeva.
Veterınarııanyń bedeldi ǵalymy
Atakásipten ajyramaǵan adamsyń. Saǵan, álbette, órisińdegi ashatuıaqtynyń túrli aýrýdan, ásirese juqpaly ınfeksııalardan amandyǵy asa mańyzdy. Al sol janyńnyń sadaǵasydaı tórt túlikti saqtaýǵa da ǵylym keregin bilesiń be? Keıipkerimiz osy bir eleýsiz, alaıda óte qajetti salada ter tógip júr. О́ıtkeni onyń ónimderi talaı tirshilik ıesin saqtap keledi.
Aıda Ábdibekova – veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq veterınarııa ǵylymı zertteý ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary, birneshe preparattyń avtory.
Ǵylymǵa ǵumyryn arnaǵan ol búginde óziniń óndiristik alańyn ashqan. Onda ǵalym óziniń izdenýshilerimen birge parazıtterge qarsy preparattar shyǵarady. Sol óndiristik alańda júrgizilgen synaqtar men zertteýlerden týǵan ǵylymı ázirlemeleri veterınarııada qoldanysqa engen. Atap aıtqanda, janýarlardy qurttardan tazalaý úshin bes dári jasady. Sonyń ishinde «SesTremForte» dep atalatyn preparatty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi satyp alady, el aýmaǵynda qoldanylady. Qalǵan preparattar veterınarlyq dárihanalar arqyly satylady. Sonymen qatar ol janýarlardyń gelmıntozyn dıagnostıkalaý ádisterin, ehınokokkozdy materıaldy saqtaýǵa jáne dezınvazııalaýǵa arnalǵan eritindini, jalpaq qurttardyń jalpy preparattaryn, boıaýǵa jáne aǵartýǵa arnalǵan preparatty, sondaı-aq basqa da birqatar tájirıbege baǵyttalǵan sheshimderdi ázirledi ári engizdi.
Otyz jyldan asa ǵylymı qyzmetinde keıipkerimiz parazıtologter mektebin qalyptastyrdy. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary, ǴZI-da jumys istep júrgen ormandaı shákirtteri – otandyq ǵylymnyń damýyna qosqan úlesi. Nege ol sapaly kadr daıarlaý isine de yjdaǵatpen qarady? Sebebi ony otandyq veterınarııa ǵylymynyń bolashaǵy alańdatady, biraq keleshekte qazirgiden áldeqaıda jaqsy bolaryna senedi.
«Mundaǵy negizgi problema – kadrlardyń, eń aldymen, ǵylymdy úırenýge, damytýǵa jáne qurýǵa daıyn jas mamandardyń jetispeýshiligi. Jańa energııa men ıdeıalar aǵyny bolmaıynsha, ilgerileý týraly aıtý múmkin emes. Sol sebepti jastardy qoldaý, olarǵa jaǵdaı jasaý – menińshe, ulttyq deńgeıde basymdyq beretin másele. Men bir sheteldik professordyń sózderin jıi esime túsiremin: búgingi jastar birinshi kezekte keleshekti ekonomıkalyq turǵydan baǵalaıdy. Men buǵan kelisemin. Eger daryndy adamdardyń ǵylymǵa barǵanyn qalasaq, ǵalym mártebesin kóterip, materıaldyq qoldaýdyń laıyqty deńgeıin, mansap múmkindikterin qamtamasyz etý qajet. Sonda veterınarııa ǵylymyna da jastar kóbirek bet buryp, myqty zertteýshilerdiń jańa býyny paıda bolady», deıdi Aıda Mákenqyzy.
Keıipkerimizdiń keıingi tolqynǵa janashyrlyqpen, shákirt tárbıeleýge jaýapkershilikpen qaraýyna úlken ǵalymdardan sabaq alǵany sep bolǵandaı. Sebebi ol Almaty zooveterınarlyq ınstıtýtynda oqyp júrgende Zulqarnaı Seıitov, Iýrıı Nazarov, Aleksandr Polomoshnov, О́tegen Iglmanuly syndy kórnekti qaıratkerlerdiń, keıingi ǵylymı izdenisinde Zeınolla Qojebekov, Nıkolaı Ivanov sekildi akademıkter men Vıssarıon Ramazanov sııaqty professorlardyń aldyn kórip, úlgi aldy. Ári maıtalman mamandardan dáris alǵan keıipkerimizdiń bilikti bolmaýǵa qaqysy da joqtaı kórinetin. Atalǵan ınstıýtty úzdik bitirgen Aıda kópshiligi ala dorba arqalap saladan ketip jatqan aýmaly-tókpeli kezde Qazaq veterınarııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń (QVǴZI) janyndaǵy aspırantýrasyna tústi. Bul tańdaýyna aǵasy Qaırat Túrgenbaev yqpal etipti. О́ıtkeni ol sol QVǴZI-da jumys isteıtin, ınstıtýttyń ǵylymı atmosferasyn, onyń áleýeti men bolashaǵyn jaqsy biletin. Aıda tórt jyl yjdaǵattylyqpen oqyp, ǵylymǵa tereńdeı túsip, 1997 jyly kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵap shyqty. Osy ınstıtýtta aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp jumys istedi. Uzaq jylǵy tabandy eńbeginen keıin doktorantýraǵa túsip, 2007 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, parazıtologııa mamandyǵy boıynsha veterınarııa ǵylymdarynyń doktory atandy, taǵy tórt jyl ǵylymǵa eńbek sińirgen soń, 43 jasynda oǵan professor ataǵy berildi.
Stereotıpterdi buzǵan sanaly býynnyń sanaýly ókili atanǵan A.Mákenqyzy doktorlyq dıssertasııasyna tyń taqyrypty tańdady. Ol zoonozdy ınvazııalar týraly zerttedi (zoonozdy ınvazııalar – janýarlardan adamǵa juǵatyn parazıtarlyq, ınfeksııalyq aýrýlar toby, bular negizinen úı jáne jabaıy ıt, qasqyr, túlki, qarsaq, etqorektilerde bolady). Keıipkerimiz ǵylymı jumysynda zertteýlerdi ári zerthanada, ári dalada júrgizdi. Alveolıarly ehınokokkozdy, adamdarǵa qaýipti basqa gelmıntozdardy juqtyrý qaýpi joǵary edi. Sol sebepti zertteýlerdiń ǵylymı jáne praktıkalyq mańyzy zor. Mal aýrýdan saý bolsa, sony baqqan jurt ta aman. Bul taqyryp búginge deıin ózekti, óıtkeni halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý – kez kelgen memlekettiń basym mindetteriniń biri. Sondyqtan da onyń zertteýi, sonyń nátıjesinen týǵan ónimderi ómirsheń bola bermek.